99. Tattha katamo desan±h±ro? Imamhi sutte ki½ desitabba½? Tattha vuccate, imamhi sutte diµµhadhammasukhavih±ro desito, tath± vimutta½ citta½ paccavekkhaº± ca adhipaññ±dhamma½ desita½.
Tattha katamo vicayo? Ye k±ye k±y±nupassino viharanti, tesa½ citta½ anunayappaµighena na viharati anunayappaµighena c±bhiramam±nassa citta½ samaggata½ bhavissat²ti bh±van±ya balameta½, aya½ vicayo h±ro.
Tattha katamo yuttih±ro? K±yabh±van±ya ca cittabh±van±ya ca na kiñci sabrahmac±r² atimaññissat²ti. Atthi es± yutti, aya½ yuttih±ro.
Tattha katamo padaµµh±no h±ro? K±yabh±van±ya paµhamassa sati upaµµh±nassa padaµµh±na½. Y± pathav²samacittat±, s± anicc±nupassan±ya padaµµh±na½.
Tattha katamo lakkhaºo? Ya½ pathav²samena cetas± viharati att±nupass² pathav²samena gih² viharati. Ko attho pathav²samen±ti? Yath± ye ca selopamat±ya akammayutt± evameva pathav²samo aya½ hiriyat±ya. Aya½ lakkhaºo.
Tattha katamo catuby³ho h±ro? Imamhi by±karaºe ko tassa ±yasmato adhipp±yo? Ye keci arahant± indriyabh±vana½ ±kaªkhiyanti, te pathav²samata½ upp±dayissant²ti. Aya½ adhipp±yo.
Tattha katamo ±vaµµoti? Natthi ±vaµµassa bh³mi.
Tattha katamo vibhatti? Yo k±y±nupass² viharati, so pathav²samacittata½ paµilabhissat²ti na eka½sena. Ki½ k±raºa½? Ye khaº¹ak±dichinnak±dino, na te pathav²samacittata½ paµilabhanti. Sabb± k±yagat±sati sekkhabh±van±ya nibb±na½ phala½, aya½ vibhatti.
Tattha katamo parivattano h±ro? Ye k±y±nupassino viharissanti, tesa½yeva k±yapaccay± uppajjeyya ±sav± vigh±tapari¼±h±, aya½ parivattano h±ro.
Tattha katamo otaraºo? Pañcakkhandh± [sattesu ca pañcakkhandh± (p².)] avitiºº± [avatiºº± (p².)] b±v²satindriy±ni, tath± ya½ manindriya½, ta½ manodh±tu man±yatanañca. Ya½ sam±dhindriya½, ta½ dhammadh±tu dhamm±yatanañca. Aya½ otaraºo h±ro.
Tattha katamo sodhano h±ro? Ye ca manas± catt±ro bh±vetabb±, te sabbe bh±vit± ya½ ta½ manena pah²ne pattabbata½ sabbattha etassa ca atth±ya ±rambho, so attho suddho. Aya½ sodhano h±ro.
Tattha katamo adhiµµh±no? Aya½ sam±dhi ekattat±ya paññatto, cha k±y± ekattat±ya paññatt±. Pañcindriy±ni r³p²ni r³pak±yo. Cha vedan±k±y± vedan±k±yo. Cha saññ±k±y± saññ±k±yo. Cha cetan±k±y± cetan±k±yo. Cha viññ±ºak±y± viññ±ºak±yo. Sabbepi ete dhamm± dhammak±yotiyeva saªkha½ gacchanti. Aya½ adhiµµh±no.
Parikkh±roti sam±pattikosallañca v²thikosallañca [dh²tikosallañca (p².)] hetu. Yañca gocarakosalla½ yañca kalla½ ta½ kosalla½ paccayo. Vod±nakosalla½ hetu, kalla½ paccayo. Sukha½ hetu, aby±pajja½ paccayo. Aya½ parikkh±ro.
Tattha katamo sam±ropanoti? Yath± pathav² sucimpi nikkh²pante asucimpi nikkhitte t±diseyeva eva½ k±yo man±pikehipi phassehi aman±pikehipi phassehi t±disoyeva paµighasamphassena v± sukh±ya vedan±ya t±disa½ yo citta½. Ida½ sutta½ vibhatta½ sa-opamma½ ugghaµitaññussa puggalassa vibh±gena. Tattha sam±ropan±ya avak±so natthi.
100. Tattha katama½ sutta½ sa½kilesabh±giya½? Yato ca kusalehi dhammehi na virodhati, na va¹¹hati, ima½ ±d²nava½ bhagav± deseti, tasm± channa½ vivareyya, vivaµa½ n±tivassati, tato ±d²navato vivareyy±ti ta½ t²hi dhammehi n±bhidha½sit±ti asubhasaññ±ya r±gena n±bhidha½siyati. Mett±ya dosena n±bhidha½siyati. Vipassan± mohena n±bhidha½siyati. Evañcassa yo yo dhammo paµipakkho tamhi tamhi dhamme parip³rissati. Yo tassa dhammassa akusalo dhammo paµipakkho, tena n±dhiv±siyati.
Aparo pariy±yo. Ye ime dhamm± attan± na sakkoti vuµµh±na½, te ete dhamm± desit±. Channamativassat²ti tehi vitakka½ yena ca sakk± puna desita½ citta½ vibh±vetu½ pariyod±petu½ vivekaninnassa vivekapoºassa vivekapabbh±rassa vuddhi½ vir³¼hi½ vepullata½ ±pajjati kusalesu dhammesu, seyyath±pi n±ma uppala½ v± kumuda½ v± paduma½ v± udake sukkapakkhe cando y±varatti y±vadivaso ±gacchati, tassa vuddhiyeva p±µikaªkhitabb±, na parih±ni, eva½vidha½ ta½ citta½ n±bhidha½siyati. Aparopettha yo ak³µo asaµho am±y±v² uju puriso yath±bh³ta½ att±na½ ±vikaroti. Tattha yo ch±deti tassa akusal± dhamm± citta½ anudh±vanti. Channamativassat²ti yo pana hoti asaµho ak³µo am±y±v² uju puriso yath±bh³ta½ att±na½ ±vikaroti. Tassa citta½ akusalehi dhammehi na viddha½siyati, aya½ suttattho.
101. Tattha katam± desan±? Idha desit± dasa akusalakammapath± adhivassanat±ya dasa kusalakammapath± anadhivassanat±ya akusalehi na visujjhati. Yath± vutta½ bhagavat± “cittasa½kiles±, bhikkhave, satt± sa½kilissant²”ti.
Tattha katamo vicayo? Yasseva½ citta½ adhiv±siyati, tassa bujjhitassa ya½ bhaveyya k³µeyya, ta½ ±nantariyenapi satthari v± guº±nukampanat±ya, aya½ vicayo.
Tattha katam± yutt²ti? Eva½ anadhivasiyanta½ citta½ vuµµh±ti. Vuµµhita½ patiµµhahati kusalesu dhammes³ti atthi es± yutti.
Padaµµh±nanti channamativassat²ti channa½ asa½var±na½ padaµµh±na½, vivaµa½ n±tivassat²ti achanna½ sa½varaº±na½. Tasm± channa½ vivareyya vivaµa½ n±tivassat²ti desan±ya padaµµh±na½.
Lakkhaºoti channamativassat²ti ye keci vicittena channena ekalakkhaº± dhamm± sabbe te aviddha½siyanti. Tasm± channa½ vivareyya. Vivaµa½ n±tivassat²ti ye keci tena acchannena ekalakkhaº± dhamm± sabbe te n±tivassant²ti lakkhaºo h±ro.
Tattha katamo catuby³ho h±ro? Imamhi sutte bhagavato ko adhipp±yo? Yesa½ kesañci citta½ akusal± dhamm± adhipaµidesit± te yath±dhamma½ paµikarissant²ti aya½ tattha bhagavato adhipp±yo. Aya½ catuby³ho h±ro.
¾vaµµoti ya½ channa½ ta½ duvidha½ kampam±na½ samucchitabbo. ¾nantariyasam±dh²na½. Tattha passaddhiyañca m±no ±save va¹¹heti, assaddhiyena ca pam±da½ gacchati, pam±dena onamati, unna¼abh±va½ gacchati. Vutta½ ceta½ bhagavat± “unna¼±na½ pamatt±na½ tesa½ va¹¹hanti ±sav±”ti catt±ri t±ni up±d±n±ni, y±ni catt±ri up±d±n±ni, te pañcup±d±nakkhandh± bhavanti. Im±ni sacc±ni dukkhañca samudayo ca. Tasm± channa½ vivareyy±ti yena hetun±, te ±sav± va¹¹hanti. Tesa½ pah²natt± ±sav± pah²yante. Tattha appam±dena assaddhiya½ pah²yati uddhaccakukkuccappah±nena o¼±rikat± tassa dve dhamm± na samatho ca bh±van± ca p±rip³ri½ gacchanti. Yo tesa½ ±sav±na½ khayo, aya½ nirodho. Im±ni catt±ri sacc±ni, aya½ ±vaµµo.
Tattha katamo vibhatti h±ro? Channamativassat²ti na eka½so. Ki½ k±raºa½? Yassa ass± nivattan± yath±pi sekkh±na½. Yath±vutta½ bhagavat±–
“Kiñc±pi sekkho pakareyya p±pa½, k±yena v±c±ya uda cetas± v±;
abhabbo hi tassa pariguhan±ya, abhabbat± diµµhapadassa hot²”ti.
Kiñc±pi tesa½ niv±raºa½ citta½ hoti. Api tu appaccay± sam±ye ca te niddisitabb±, aya½ vibhattih±ro.
Tattha katamo parivattano h±ro. Channamativassat²ti yassa ye dhamm± sabba½ anavivaµa½ ativassiyati, vivaµa½ n±tivassati, avaguºanta½ n±tivassati. Aya½ parivattano h±ro.
Tattha katamo vevacano h±ro. Channanti ±vuta½ nivuta½ pihita½ paµikujjita½ sañchanna½ parodha½, vivaµa½ n±tivassat²ti yassa te dhamm± pabbajjit± vinoda½ n±dhivassit± vantikat±ti, aya½ vevacano h±ro.
Tattha katamo paññatti h±ro. Channamativassat²ti kilesabh±giyapaññatta½ vivaµa½ n±tivassat²ti sadhammakicca½ ya½ paµipad± paññattiy± paññatta½, tasm± hi channa½ vivareyy±ti anus±sanapaññattiy± paññatta½, vivaµa½ n±tivassat²ti niddh±napaññattiy± paññatta½, aya½ paññatti h±ro.
Tattha katamo otaraºo h±ro? Channamativassat²ti tayo kiles± r±go doso moho, te khandhesu saªkh±rakkhandho…pe… te pur± yath± niddiµµha½ khandhadh±tu-±yatanesu, aya½ otaraºo h±ro.
Tattha katamo sodhano h±ro? Yen±rambhena ida½ sutta½ bh±sati so ±rambho niyutto.
Adhiµµh±noti channamativassat²ti ekattat±ya paññatta½. Ki½k±raºa½? Ida½ hi ativassat²ti imassa ca ativassati evañca ativassat²ti aya½ vemattat±ya y± suºas±dh±raºehi lakkhaºehi paññ±piyati, s± ekattapaññatti.
Tattha katamo parikkh±ro? Yañca ta½ ativassiyanti, tassa dve het³ dve paccay± akusalapasuteva v±cakatt±bhirati ca. Ime dve ayonisomanasik±ro ca kusal± dhamm± vopasagg± ca, ime dve paccay±.
Tattha katamo sam±ropano? Channamativassat²ti vemati passat²ti channa½ ya½ pariggahitu½ ya½ adesitu½ appassuta½ ya½ katha½kath± vibh³tena akusalam³lena ya½ taºh±ya ca te va¹¹hati dos±ti sannitv± te appasakkhayena saªkh±r±. Saªkh±rapaccay± viññ±ºa½ y±va jar±maraºa½, aya½ sam±ropano Ya½ puna tath± desan±, tasseva akusal± dhamm± vuddhi½ vir³¼hi½ vepullatam±pajjati tassa saªkh±r± nirodh±, aya½ sam±ropano.
102. Catt±ro puggal± [passa a. ni. 4.85] tamo tamapar±yanoti…pe… tattha katamo vuccate tamo n±ma? Yo tamo andhak±ro, yath± vutta½ bhagavat± “yath± andhak±re tasmi½ bhay±nake sakampidh±tupuriso na passati, evameva aññ±ºato tamopanandhak±ro p±pakasakammasavip±ka½ na saddho hoti. Iti eva½ lakkhaºat± aññ±ºa½ tamo avijj± moho, yena satt± yath±bh³ta½ nappaj±nanti, iti vuccati tamoti. So tiººa½ cakkh³na½ tamo ma½sacakkhuno dibbacakkhuno paññ±cakkhuno, imesa½ cakkh³na½ idha tamo niddisiyati aññ±ºanti. Tattha katama½ aññ±ºa½ adassana½? Atha nissaye ya½ pubbante aññ±ºa½ aparante aññ±ºa½ pubbant±parante aññ±ºa½ hetumhi aññ±ºa½ paccayamhi aññ±ºa½ tassa aññ±ºino sam±dhibh³tassa eso nissando. Ya½ na j±n±ti ida½ sevitabba½ ida½ na manasik±tabbanti. So tena tamena niddisiyati tamopi yath± vuccati. M³¼hoti eva½ cetan±. Tena tamena so puggalo vuccati. Tamoti so tena tamena asam³hatena asamucchinnena tapparamo bhavati tappar±yano, aya½ vuccati puggalo tamo tamapar±yanoti. Par±yanoyeva dhammo manasik±tabbo so tamo dahati aññacitta½ upaµµhapeti. Te cassa dhamm± nijjh±nakkhamanti. So sutamay±ya paññ±ya samanupassati.
Tattha katamo tamo jotipar±yano? So tena paññ±vasena iriyati eva½ tasseva iriyantassa par±yano bhavati. Aya½ vuccate puggalo tamo jotipar±yano.
Tattha katamo puggalo joti jotipar±yano [jotipar±yano (p².)]? Tattha vuccati joti n±ma ya½ tassa ce tamassa paµipakkhena ye ca dhamme antamaso ñ±º±loko, so suºadhammo puggalo tamo jotipar±yano, tattha vuccate, yoya½ puggalo tamo jotipar±yano, so yadi tath±r³pa½ kaly±ºamitta½ paµilabhati, yo na½ akusalato ca niv±reti bh±vitakusalat±va bh±v² niyojet²ti Evañca saddhamma½ deseti. Ime dhamm± kusal±, ime dhamm± akusal±. Ime dhamm± s±vajj±, ime dhamm± anavajj±. Ime dhamm± sevitabb±, ime dhamm± na sevitabb±. Ime dhamm± bhajitabb±, ime dhamm± na bhajitabb±. Ime dhamm± upasampajja vih±tabb±, ime dhamm± na upasampajja vih±tabb±. Ime dhamm± manasik±tabb±, ime dhamm± na manasik±tabb±ti. Paccate saññ±ya yath± saññ±yati satindriy±ni, so eva½ paj±n±ti. Ime dhamm± kusal±, ime dhamm± akusal±. Ime dhamm± s±vajj±, ime dhamm± anavajj±. Ime dhamm± sevitabb±, ime dhamm± na sevitabb±. Ime dhamm± bh±vetabb±, ime dhamm± na bh±vetabb±. Ime dhamm± upasampajja vih±tabb±, ime dhamm± na upasampajja vih±tabb±. Ime dhamm± manasik±tabb±, ime dhamm± na manasik±tabb±ti. So te dhamme susuyyati, sota½ odahati, añña½ citta½ upaµµhapeti, te cassa dhamm± nijjh±nakkhamanti, so sutamay±ya paññ±ya samann±gato so tena paccayavasena iriyati eva½ tasseva iriyanti tapparamo bhavati tappar±yano. Aya½ vuccate puggalo tamo tamapar±yano.