Tattha katamo puggalo joti tamapar±yano? Joti n±ma y± tasseva tamassa paµipakkhena ye dhamm± antamaso ñ±º±loko, so puna dhammo. Katam± uccate? Paññ±yato paº¹itoti vuccate, so eva½ paj±n±ti. Ime dhamm± kusal±, ime dhamm± akusal±. Ime dhamm± s±vajj±, ime dhamm± anavajj±. Ime dhamm± sevitabb±, ime dhamm± na sevitabb±. Ime dhamm± bh±vitabb±, ime dhamm± na bh±vitabb±. Ime dhamm± upasampajja vih±tabb±, ime dhamm± na upasampajja vih±tabb±. Ime dhamm± manasik±tabb±, ime dhamm± na manasik±tabb±. Idha pana p±pamittasa½sevano p±pamittavas±nugo akusale dhamme abhiva¹¹heti, kusale dhamme pajahati. So tena pam±dena paccayasaññ± amanasikatv± assati-asampajañña½ ±sevati. Tay± yo paµipakkho tamo, so pava¹¹heti. So tam±bhibh³to par±yano tamaparamo ceva bhavati. Aya½ vuccati puggalo joti tamapar±yano. 103. Tattha katamo puggalo joti jotipar±yano? Tattha vuccate soya½ puggalo kaly±ºamittassa sannissito bhavati sakk± sa½yog² kusala½ gaves², so kaly±ºamitte upasaªkamitv± paripucchati, paripañhayati: ki½ kusala½, ki½ akusala½? Ki½ s±vajja½, ki½ anavajja½? Ki½ sevitabba½, ki½ na sevitabba½? Ki½ bh±vitabba½, ki½ na bh±vitabba½? Ki½ upasampajja vih±tabba½, ki½ na upasampajja vih±tabba½? Ki½ manasik±tabba½, ki½ na manasik±tabba½? Katha½ sa½kileso hoti, katha½ vod±na½ hoti? Katha½ pavatti hoti, katha½ nivatti hoti? Katha½ bandho hoti, katha½ mokkho hoti? Katha½ sakk±yasamudayo hoti, katha½ sakk±yanirodho hoti? So ettha desita½ yath± upaµµhita½ tath± sampaµipajjanto so eva½ paj±n±ti. Ime dhamm± kusal±, ime dhamm± akusal±. Eva½…pe… y±va katha½ sakk±yasamudayo hoti, katha½ sakk±yanirodho hot²ti vitth±rena k±tabba½. So te dhamme adhip±µikaªkh±ti eva½ lakkhaºa½ ñ±ºa½ vijj± ±loka½ va¹¹heti. So puggalo tapparamo bhavati tappar±yano, aya½ vuccate puggalo joti jotipar±yano. Tattha katamo puggalo tamo tamapar±yano? Yo akusala½ dhamma½ d²peti. Ta½ bh±van±ya h²n±su gat²su upapatti½ dasseti, tapparamo bhavati tappar±yano. Aya½ vuccate puggalo tamo tamapar±yano. Tattha yo puggalo tamo jotipar±yano? So tamena akusalassa kammassa vip±ka½ dasseti. Tameti ya½ cakkhu kaly±ºamittassa yena akusale dhamme pajahati, kusale dhamme abhiva¹¹hati. Tattha yo ca paº²t±su gat²su upapatti½ dasseti, tapparamo tena vuccate tamo jotipar±yano. Tattha yo puggalo joti tamapar±yano? Kusalassa kammavip±ka½ dasseti. Ya½ cakkhu p±pamittasa½saggena p±pamittupasevena p±pamittavas±nugo akusala½ dhamma½ abhiva¹¹hati, ta½ bh±van±ya h²n±su gat²su upapatti½ dasseti. Tapparamo tena vuccate joti tamapar±yano. Tattha yo puggalo joti jotipar±yano so jotit± pabh±t± [jotitabh±vat±ya (p².)] y±va paº²t±su gat²su upapatti½ dasseti. Tapparamo ten±ha joti jotipar±yano. Jotitamapar±yanena dasa akusal±na½ kamm±na½ udaya½ dasseti. Tamena puggalena akusal±na½ kamm±na½ vip±ka½ dasseti. Na akusal±na½ dhamm±na½ vip±ka½ dasseti. Tamena aµµha micchatt±ni dasseti. Jotin± aµµha sammatt±ni dasseti. Jotin± tamapar±yanena dasa akusalakammapathe dasseti. Jotin± paº²tatta½ dasseti. Tamena jotipar±yanena atapan²ya½ dhamma½ dasseti. Jotin± tamapar±yanena tapan²ya½ dhamma½ dasseti. Aya½ suttattho. 104. Tattha katamo desan± h±ro? Imamhi sutte ki½ desita½? Tattha vuccate imamhi sutte kusal±kusal± dhamm± desit±. Kusal±kusal±nañca dhamm±na½ vip±ko desito. H²nappaº²t±nañca satt±na½ gati n±n±k±raºa½ desita½. Aya½ desan± h±ro. Tattha katamo vicayo h±ro? Akusalassa kammassa yo vip±ka½ paccanubhoti. Tattha µhito akusale dhamme upp±diyati vicayanta½ yujjati. Kusalassa kammassa yo vip±ka½ paccanubhoti. Tattha µhito kusale dhamme upp±diyati vicayanta½ yujjati. Aya½ vicayo yutti ca. Tattha katamo padaµµh±no h±ro? Yo puggalo joti, so paccavekkhaº±ya padaµµh±na½. Yo puggalo tamo, so tam±dinna½ v±nupassan±ya padaµµh±nanti dasseti. Tamena jotipar±yanena appam±dassa padaµµh±na½ dasseti, tamo avijj±ya ca diµµhiy± ca padaµµh±na½ dasseti. Jotin± tamapar±yanena pam±dassa ca diµµhiy± ca padaµµh±na½ dasseti. Aya½ padaµµh±no. Tattha katamo lakkhaºo h±ro? Tamena tamapar±yanena tamoti avijj±ya niddiµµh±ya sabbakilesadhamm± niddiµµh± honti. Tamena jotipar±yanena jotivijj±ya niddiµµh±ya sabbe bodhipakkhiyadhamm± niddiµµh± honti. Jotitamapar±yanena pam±do niddiµµho hoti. Tamena jotipar±yanena appam±do niddiµµho hoti. Aya½ lakkhaºo h±ro. Tattha katamo catuby³ho h±ro? Imamhi sutte bhagavato ko adhipp±yo? Ye satt± n²cakulino, na te ima½ sutv± kusale dhamme sam±d±ya vattissanti. Ye satt± uccakulino, te ima½ dhammadesana½ sutv± bhiyyoso matt±ya kusale dhamme sam±d±ya vattissant²ti. Aya½ catuby³ho h±ro. Bh³miya½ upadeso. Tattha katamo ±vaµµo h±ro? Y± avijj±to pabh³ti taºh±, aya½ samudayo. Yo tamo tamapar±yano, ida½ dukkha½. Im±ni dve sacc±ni dukkhañca samudayo ca joti yena suttena dhammena paññ±piyati, so dhammo paññindriyassa padaµµh±na½. Tena amohena t²ºi kusalam³l±ni p±rip³ri½ gacchanti saggassa padaµµh±na½. Tattha katam± vibhatti? Tamo tamapar±yanoti na eka½sena. Ki½ k±raºa½? Atthi tamo ca bhavo apar±pariyavedan²yena ca kusalena jotin± puggalena sahopattibh±ve. Atthi joti ca bhavo apar±pariyavedan²yena ca akusalena tamena puggalena sahopattibh±ve parivattan± tamesu paµipakkhoti jotin± tamapar±yano. Tattha katamo vevacano? Yo tamo, so eva½ attaby±p±d±ya paµipanno, so assaddh±ya b±lo akusalo abyatto an±d²navadass². Yo joti, so attahit±ya paµipanno paº¹ito kusalo byatto ±d²navadass². Aya½ vevacano. Tattha katam± paññatti? So puggalo vip±kapaññattiy± paññ±piyati, akusale pariy±dinnat± paññ±piyati. Jotikusaladhammupapattipaññattiy± paññ±piyati kusaladhammavip±kapaññattiy± c±ti. Otaraºoti ye avijj±paccay± saªkh±r± yañca jar±maraºa½ y± ca avijj±, ta½ padaµµh±na½, niddesena vijjupp±do avijj±nirodho yo y±va jar±maraºanirodho, ime dve dhamm± saªkh±rakkhandhapariy±pann±. Dhammadh±tu dhamm±yatanañca padaµµh±na½ niddesena dh±t³su. Tattha katamo sodhano? Imassa suttassa desitassa ±rambho. Adhiµµh±noti tamoti bhagav± brav²ti, na eka½ puggala½ deseti. Y±vat± satt±na½ gati, tattha ye duccaritadhammena upapann±, te bahul±dhivacanena tamo niddisati. Y± joti sabbasattesu kusaladhammopapatti sabba½ ta½ jot²ti abhilapati ayamekat± paccayo yonisomanasik±rapaññatti catunna½ mah±bh³t±na½ puggal±na½. Tattha katamo parikkh±ro? Akusalassa p±pamittat± paccayo, ayoniso manasik±ro hetu. Kusalassa kaly±ºamittat± paccayo, yoniso manasik±ro hetu. Tattha katam± sam±ropan±ti? Idhekacco n²ce kule pacc±j±to hot²ti n²ce kule pacc±j±to r³pesu saddesu gandhesu rasesu phassesu, so upapanno sabbamhi m±nussake upabhogaparibhoge. Joti paº²tesu kusalesu upapanno sabbamhi m±nussake upabhogaparibhoge upapannoti. 105. Tattha katama½ sa½kilesabh±giya½ nibbedhabh±giya½ ca sutta½? Na ta½ da¼ha½ bandhanam±hu dh²r±ti g±th±. Kena k±raºena ta½ bandhana½ da¼ha½? Cat³hi k±raºehi issariyena sakk± mocetu½ dhanena v± aññena v± y±can±ya v± par±yanena v±. Yesu ca aya½ r±go maºikuº¹alesu puttesu d±resu ca y± apekkh±, idamassa cetasikabandhana½. Ta½ na sakk± issariyena v± dhanena v± aññena v± y±can±ya v± par±yanena v± mocetu½. Na ca tattha koci atthi p±µibhogo. Imin± bandhanato mocayitth±ti devo v± manusso v± tadida½ bandhana½ r±g±nusayena ca chasu b±hiresu ca ±yatanesu bandhati. R³pesu r³pataºh± bandhati, y±va dhammesu dhammataºh±. Yo idha loke bandho paralokasmi½ bandho n²yati. So bandho j±yati, bandho m²yati. Bandho asm± lok± para½ loka½ gacchati. Na sakk± mocetu½ aññatra ariyamaggena imañca bandhana½. Maraºabh±vañca upapattibh±vañca bhayato viditv± chandar±ga½ pajahati. So ima½ chandar±ga½ pajahitv± atikkamati. Ayañca loko ito para½ dutiyo. Tattha ya½ bandhan±saªkh±r±na½ pah±na½ ida½ vuccati ubhayesu µh±nesu v²riya½, gandhapariv±to [ganthaparivaso (p².) ganthaparivuto (ka.)] sumuni nopalimpati. Tatheva pariggahesu puttesu d±resu ca av³¼ho salloti tasseva taºh±ya pah±na½ dasseti. Aya½ taºh±m³lassa pah±n± vare [ahan±vare (p².), ahan±varo (ka.)] appamattoti k±mo pam±davattati pah±n±ya nekkhamm±bhirato appam±davih±r² bhavati. Tassa ±saya½ pah±n±ya neva ima½ loka½ ±s²sati na paraloka½. Na idhaloka½ nissita½, piyar³pa½ s±tar³pa½ ±kaªkhati. N±pi paraloka½ nissita½ piyar³pa½ s±tar³pa½ ±kaªkhati, tena vuccate “n±s²sate lokamima½ para½ lokañc±”ti. Ya½ tassa pah±na½ ta½ chedana½ aµµhakavaggiyesu muni niddiµµho. So idha virodho aµµhakavaggiyesu n±s²sana½ idha an±th±. Tath±ya½ taºh±ya tassa pariggahassa vatthuk±massa ekag±th±ya ete sabbe k±m± dassit±. Tena bhagav± deseti “etampi chetv±na paribbajanti anapekkhino sabbak±me pah±y±”ti. Imiss± g±th±ya dvidh± niddeso sa½sandananiddeso ca samayaniddeso ca, yath± aya½ g±th± sa½kilesabh±giyañca nibbedhabh±giyañca, eva½ t±ya g±th±ya sa½kilesabh±giyañca nibbedhabh±giyañca visajjan±. Eva½ g±th± sabbag±th±su by±karaºesu v± niddiµµha½ sutta½. 106. Tattha katam± desan±? Ima½ sutta½ ken±dhipp±yena desita½. Ye r±gacarit± satt±, te k±me pajahissant²ti aya½ tattha bhagavato adhipp±yo. Tattha katamo vicayo? Yassa dasavatthuk± kiles± uttiºº± vant± vidit±. Katame dasavidh±ti kilesak±m± ca orambh±giya-uddhambh±giy± ca sa½yojan± dasavatthuk±ni ±yatan±ni, aya½ vicayo. Tattha katam± yutti? Ye s±ratt± te g±¼habandhanena bandhanti atthi es± yutti. Tattha katamo padaµµh±no? S±ratto maºikuº¹alesu mama½k±rassa padaµµh±na½. Apekkh±ti at²tavatthussa sar±gassa padaµµh±na½. Etampi chetv±ti bh±van±ya padaµµh±na½. Tattha katamo lakkhaºo? S±rattacitto maºikuº¹alesu yo aha½k±re visatto mama½k±re visatto, yo puttad±re s±ratto. Khettavatthusmi½ s±ratto. Aya½ lakkhaºo h±ro. Tattha katamo catuby³ho h±ro? Idha sutte bhagavato ko adhipp±yo. Ye nibb±nena chandik± bhavissanti, te puttad±re taºha½ pajahissanti. Aya½ tattha bhagavato adhipp±yo. Im±ni catt±ri sacc±ni. Tattha katamo ±vaµµo? Y± puttad±re taºh±, aya½ samudayo. Ye up±dinnakkhandh±, te ye ca b±hiresu r³pesu r³papariggaho, ida½ dukkha½, ya½ tattha chedan²ya½, aya½ nirodho. Yena bhijjati, aya½ maggo. Vibhatt²ti natthi vibhattiy± bh³mi, parivattanoti paµipakkho niddiµµho.