Sodhanoti ettako. Eseva ±rambho niddisitabbo suttattho.
Adhiµµh±noti ime dhamm± atthi ekattat±ya paññatt± atthi vemattat±ya. Ye saññ± b±hiro k±me, te vemattat±ya paññatt±. Pañcasu k±maguºesu satt±ti pariyuµµh±navipall±s± vemattat±ya paññatt± ogha½ tareyyu½. Vipula½ mahantanti avijj± ekattat±ya paññatt±.
Parikkh±roti tassa ko hetu ko paccayo? ¾rammaºapaccayat±ya paccayo. Ayoniso ca manasik±ro sannissayassa paccayat±ya paccayo. Avijj± samanantarapaccayat±ya paccayo. R±g±nusayo hetupaccayat±ya paccayo. Aya½ hetu, aya½ paccayo.
Sam±ropano paccayoti ye k±mesu satt± sugat± sur³p±ti aya½ k±madh±tuy± chando r±go te apuññamay± saªkh±r±. Te ki½ paccay±? Avijj± paccay±. Te kissa paccay±? Viññ±ºassa paccay±. Iti avijj±paccay± saªkh±r±. Saªkh±rapaccay± viññ±ºa½ y±va jar±maraºa½ evametassa kevalassa mahato dukkhakkhandhassa samudayo hoti eka½ sutta½ gata½. Pañcan²varaºika½ sutta½ k±tabba½.
81. Tattha katamo desan±h±ro n±ma? Y± ca abhijjh± yo ca by±p±do yañca uddhacca½, aya½ taºh±. Yañca thinamiddha½, yañca kukkucca½ y± ca vicikicch±, aya½ diµµhi. Y± pana k±yassa akammaniyat± kiñc±pi ta½ middha½ no tu sabh±vakilesat±ya kileso, iti y± ca cittasall²yan± y± ca k±y±kammaniyat±, aya½ pakkhopakileso na tu sabh±vakileso. Tattha attasaññ±nupacitta½ kilamatho kukkucc±nupacitta½ thina½ y± cittassa l²yan±, iti ime pañca n²varaº± catt±ri n²varaº±ni sabh±vakiles± thinamiddha½ n²varaºapakkhopakileso. Yath± catt±ro ±sav± sabh±va-±savat±ya ±sav± no tu cittas±savat±ya ±sav±. Sabh±vat±ya ±sav±. Pakkhe ±savat±ya ±sav±. Atha pan±ha suttanta½ yena te sampayutt± v± vippayutt± v± ±sav±, teyeva ete vattabb± s±sav± v± an±sav± v±.
Tattha katamo vicayo. Abhijjh± k±mataºh± r³pataºh± bhavataºh±. Ya½ v± pana kiñci ajjhos±nagata½ s±sav± abhijjhitassa mett±nupassiya yo anattha½ carati. Tattha yo by±p±da½ upp±deti, acari carissat²ti. Eva½ nava ±gh±tavatth³ni kattabb±ni, tasseva½ by±p±d±nupassissa kileso yo parid±ho k±yakilamatho akammaniyat± middha½. Citt±nupassissa paµigh±tena khiyan±, ida½ thinamiddha½. Tattha adhikaraºa-av³pasamo, ida½ uddhacca½. Ya½ ki½ kasatham²ti [karatham²ti (p². ka.)] ida½ kukkucca½. Ya½ yath± ida½ sant²raºa½, aya½ vicikicch±. Tattha avijj± ca taºh± ca atthi, ida½ pariyuµµh±na½. ¾varaºa½ n²varaºa½ chadana½ upakkileso ca atthi, ida½ k±macchando k±mar±gapariyuµµh±nassa padaµµh±na½. By±p±do by±p±dapariyuµµh±nassa padaµµh±na½. Thinamiddha½ thinamiddhapariyuµµh±nassa padaµµh±na½. Uddhaccakukkucca½ avijj±pariyuµµh±nassa padaµµh±na½. Vicikicch± vicikicch±pariyuµµh±nassa padaµµh±na½. K±mar±gapariyuµµh±na½ anusayasa½yojanassa padaµµh±na½. By±p±dapariyuµµh±na½ paµighasa½yojanassa padaµµh±na½. Thinamiddhapariyuµµh±na½ m±nasa½yojanassa padaµµh±na½. Avijj±pariyuµµh±nañca vicikicch±pariyuµµh±nañca diµµhisa½yojanassa padaµµh±na½.
Tattha katamo lakkhaºo h±ro? K±mar±gapariyuµµh±ne vutte sabb±ni pariyuµµh±n±ni vutt±ni hont²ti. Sa½yojanesu vuttesu sabbasa½yojan±ni vutt±ni honti. Aya½ lakkhaºo h±ro.
82. Tattha katamo catuby³ho h±ro? Ye ime pañca n²varaº± jh±napaµipakkho so dukkhasamudayo. Ya½ phala½, ida½ dukkha½. Tattha k±macchandassa nekkhammavitakko paµipakkho; by±p±dassa aby±p±davitakko paµipakkho; tiººa½ n²varaº±na½ avihi½s±vitakko paµipakkho. Iti ime tayo vitakk±. Nekkhammavitakko sam±dhikkhandha½ bhajati. Aby±p±davitakko s²lakkhandha½ bhajati. Avihi½s±vitakko paññ±kkhandha½ bhajati. Ime tayo khandh±. Ariyo aµµhaªgiko maggo n²varaºappah±n±ya sa½vattati. Ya½ n²varaºappah±na½, aya½ nirodho. Im±ni catt±ri sacc±ni. Aya½ catuby³ho h±ro.
Tattha katamo ±vaµµo h±ro? Pañca n²varaº±ni dasa bhavanti. Yadapi ajjhatta½ s±rajjati tadapi n²varaºa½. Yadapi bahiddh± s±rajjati, tadapi n²varaºa½, eva½ y±va vicikicch± ime dasa n²varaº±. Ajjhattabahiddh± kiles± im±ni dve sa½yojan±ni ajjhattasa½yojanañca bahiddh±sa½yojanañca. Tattha ahanti ajjhatta½, mamanti bahiddh±. Sakk±yadiµµhi ajjhatta½, ekasaµµhi diµµhigat±ni bahiddh±. Yo ajjhatta½ chandar±go r³pesu av²tar±go bhavati av²tacchando. Eva½ y±va viññ±ºe, aya½ ajjhatt± taºh±. Ya½ chasu b±hiresu ±yatanesu t²su ca bhavesu ajjhos±na½, aya½ bahiddh± taºh±. Im±ni dve sacc±ni sa½yojan±ni sa½yojan²y± ca dhamm±. Tattha sa½yojanesu dhammesu y± nibbid±nupassan± ca, aya½ maggo. Ya½ sa½yojanappah±na½, aya½ nirodho. Aya½ ±vaµµo h±ro.
Tattha katamo vibhattih±ro? Sa½yojananti na eta½ eka½sena. M±nasa½yojana½ diµµhibh±giyanti na ta½ eka½sena adiµµham±na½ niss±yam±na½ na pajahati. Yo pañca uddhambh±giyo m±no kiñc±pi so diµµhipakkhe siy±. Na tu orambh±giya½ sa½yojana½ tassa pah±n±ya sa½vattat²ti. Yo ca aha½k±ro na paviddhoya½ panassa eva½ hoti. Kad±su n±m±ha½ ta½ santa½ ±yatana½ sacchikatv± upasampajja vihariss±mi, ya½ ariy± santa½ ±yatana½ upasampajja viharissant²ti, aya½ abhijjh± na ca ta½ n²varaºa½. Atthi pana arahato k±yakilesamiddhañca okkamati na ca ta½ n²varaºa½ tassa thinamiddha½ n²varaºanti. Na eka½sena. Aya½ vibhattih±ro.
Parivattanoti pañca n²varaº± pañcaªgikena jh±nena pah±na½ gacchanti. Aya½ tesa½ paµipakkho n²varaºo asukassa pah²n±ti na aññ±numinitabba½, paramatthamajjhatta½, aya½ parivattan±.
Tattha katamo vevacano? K±macchando chandar±go pema½ nikant²ti vevacana½. N²varaºa½ chadana½ upakkileso pariyuµµh±nanti vevacana½.
Paññatt²ti avijj±paccay± kiccapaññattiy± [pacc±paññattiy± (ka.)] paññatti, by±p±do vikkhepapaññattiy± paññatti, thinamiddha½ asamuggh±tapaññattiy± paññatti. Eva½ sabbepi ete pañca n²varaº± imamhi sutte vikkhepapaññattiy± paññatti.
Tattha katamo otaraºo? Ime pañca n²varaº± avijj± ca taºh± ca tattha avijj±m³l± n²varaº±. Y± taºh± ime saªkh±r±, te avijj±paccay± ime dve dhamm± pañcasu khandhesu saªkh±rakkhandhapariy±pann±, ±yatanesu dhamm±yatana½, dh±t³su dhammadh±tu, indriyesu imesa½ dhamm±na½ padaµµh±na½ sukhindriyassa ca somanassindriyassa ca itthindriyassa ca purisindriyassa ca.
Tattha katamo sodhano h±ro? Ida½ sutta½ yath± ±rabbha nikkhitta½ so attho bh±sito imehi pañcahi padehi.
Tattha k±macchando ca by±p±do ca vicikicch± ca na ekattat±ya paññatt±, k±m±ti na ekattat±ya paññatt±, atha khalu vemattat±ya paññatt±. Aya½ adhiµµh±no h±ro.
Tattha katamo parikkh±ro? K±macchandassa ayoniso manasik±ro subh±rammaºapaccayo; subhanimittañca hetu. By±p±dassa ayoniso manasik±ro ±gh±tavatth³ni ca paccayo; paµigh±nusayo hetu. Thinamiddhassa paµisa½h±ro paccayo; pavattiy± kilamath± calan± tañca hetu. Uddhaccakukkuccassa rajan²ya½ ±rammaºiya½ ass±diy±kindriya½ t±va aparipuººañca ñ±ºa½ paccayo; k±masaññ± ca diµµhi-anusayo ca hetu. Vicikicch±ya nava m±navidh± ±rammaºa½ m±n±nusayo, sova paccayo; vicikicch±nusayo hetu. Ete pañca dhamm± sahetu sappaccay± uppajjanti.
Tattha katamo sam±ropano h±ro? Ime pañca n²varaº± catt±ropi ete ±sav± gaº¹±pi [taºh±pi (p².)] ete sall±pi ete up±d±n±ni ete. Tesu eva b±hiresu dhammesu sa½kilesabh±giya½ suttanti paññatti½ gacchati. Aya½ sam±ropano h±ro.

Niddiµµha½ sa½kilesikabh±giya½ sutta½.

83. Manopubbaªgam± dhamm±ti g±th±.
Tattha katamo desan± h±ro? Imamhi sutte ko attho khandhavavatth±nena viññ±ºakkhandha½ deseti, dh±tuvavatth±nena manoviññ±ºadh±tu½, ±yatanavavatth±nena man±yatana½, indriyavavatth±nena manindriya½. Tassa ki½ pubbaªgam± dhamm±? Sa½khittena cha dhamm± pubbaªgam± dhamm± kusalam³l±ni ca akusalam³l±ni ca animitta½ imamhi sutte kusalam³la½ desita½. Tattha katam± manopubbaªgam± dhamm±? Mano tesa½ pubbaªgama½, yath±pi balassa r±j± pubbaªgamo, evameva dhamm±na½ manopubbaªgam±. Tattha tividh±na½ pubbaªgam±na½ nekkhammacchandena aby±p±dacchandena avihi½s±chandena. Alobhassa nekkhammacchandena pubbaªgam±. Adosassa aby±p±dacchandena pubbaªgam±. Amohassa avihi½s±chandena pubbaªgam±. Tattha manoseµµh±ti manas± ime dhamm± ussaµ± manena v± nimmit±. Manova imesa½ dhamm±na½ seµµhoti manova imesa½ dhamm±na½ seµµhajeµµhoti manova imesa½ dhamm±na½ ±dhipacca½ karot²ti manoseµµh±. Manojav±ti yattha mano gacchati. Tattha ime dhamm± gacchant²ti manojav±. Yath± v±to s²gha½ gacchati añño v± koci s²gha½ g±mako vuccate v±tajavoti pakkhig±mikoti, evameva ime dhamm± manena sampaj±yam±n± gacchanti, tattha ime dhamm± gacchant²ti manojav±ti. Te tividh± chandasamud±nit± an±vilat± ca saªkappo. Sattavidh± ca k±yika½ sucarita½ v±casika½ sucarita½, te dasa kusalakammapath±. Tattha manas± ce pasannen±ti manokamma½. Bh±sati v±ti vac²kamma½. Karoti v±ti k±yakamma½. Imehi imasmi½ sutte dasa kusalakammapath± param±pi sant± s²lavat± param±. So bhavati vivattiya½ na lokaniyy±n±ya v±san±bh±giya½ sutta½ bhavati. Aya½ desan±.
Tattha katamo vicayo h±ro? Manopubbaªgam± dhamm±ti kusalam³l±ni ca aµµhaªgasammatt±ni. Ida½ sutta½.
Yutt²ti dasanna½ kusalakammapath±na½ yo vip±ko, so sukhavedan²yo aby±p±dassaªgam±no. Ch±y±va anap±yin²ti anugacchati atthi es± yutti.
Padaµµh±nanti aµµh±rasanna½ manopavic±r±na½ padaµµh±na½. Manopubbaªgam± dhamm±ti sabbakusalapakkhassa ime dhamm± padaµµh±na½. Manas± ce pasannen±ti yo cetaso pas±do, ida½ saddhindriyassa padaµµh±na½. Bh±sati v±ti samm±v±c±ya. Karoti v±ti samm±kammantassa ca samm±v±y±massa ca padaµµh±na½.
Lakkhaºoti iti pubbaªgam± dhamm±ti vedan±pubbaªgam±pi ete, saññ±pubbaªgam±pi ete, saªkh±rapubbaªgam±pi ete. Ye keci dhamm± sahaj±t± sabbe pubbaªgam± etesa½ dhamm±na½. Tato na½ sukhamanvet²ti somanassamapi na½ anveti ya½ susukhacch±y± tad±pi na½ sukha½ tadapi anveti.
84. Tattha katamo catuby³ho h±ro? Manopubbaªgam±ti na ida½ ek±divacana½. Ki½ k±raº±? Sabbe yeva ime chaviññ±ºak±y±, imamhi bhagavato ko adhipp±yo? Ye sukhena atthik±, te mana½ pas±dent²ti aya½ imamhi sutte bhagavato adhipp±yo. Attho pubbeyeva niddiµµho.
Y±ni hi kusalam³l±ni, t±ni aµµh±nisa½samatt± hetu, aya½ aµµhaªgiko maggo. Dasa µh±n±ni desan±het³ni desan±paccay± niddesan± ca. Tattha ya½ maññe dukkhena saha n±mar³pa½ viññ±ºasaccanti aªgena kusalam³la½ pah²yati, aya½ appah²nabh³miya½ samudayo. Ya½ tesa½ pah±n±, aya½ nirodho. Im±ni catt±ri sacc±ni. Aya½ ±vaµµo h±ro.