Vanapatthanti g±manta½ atikkamitv± manuss±na½ anupac±raµµh±na½ yattha na kasanti na vapanti. Tenev±ha “vanapatthanti d³r±nameta½ sen±san±na½ adhivacanan”ti-±di (vibha. 531). Abbhok±santi acchanna½. ¾kaªkham±no panettha c²varakuµi½ katv± vasati. Pal±lapuñjanti pal±lar±si½. Mah±pal±lapuñjato hi pal±la½ nikka¹¹hitv± pabbh±raleºasadise ±laye karonti, gacchagumb±d²nampi upari pal±la½ pakkhipitv± heµµh± nisinn± samaºadhamma½ karonti. Sabbameta½ sandh±ya vutta½ “k±yena vivitto viharat²”ti-±di. Eko caªkama½ adhiµµh±ti pavattayat²ti vutta½ hoti. Iriyat²ti iriy±patha½ vattayati. Vattat²ti iriy±pathavutti½ upp±deti. P±let²ti iriy±patha½ rakkhati. Yapet²ti yapayati. Y±pet²ti y±payati.
Paµhama½ jh±na½ sam±pannass±ti kusalajjh±nasamaªgissa. N²varaºehi citta½ vivittanti upac±rena n²varaºehi vivittampi sam±na½ anto-appan±ya½ suµµhu vivitta½ n±ma hot²ti dassetu½ “paµhama½ jh±na½ sam±pannassa n²varaºehi citta½ vivitta½ hot²”ti vutta½. Eseva nayo vitakkavic±rap²tisukhadukkhehi dutiyatatiyacatutthajjh±n±ni sam±pann±nanti. R³pasaññ±y±ti kusalavip±kakiriyavasena pañcadasanna½ r³p±vacarajjh±n±na½ saññ±ya. Paµighasaññ±y±ti cakkhur³p±disaªghaµµanena uppann±ya kusal±kusalavip±kavasena dvipañcaviññ±ºasaªkh±t±ya paµighasaññ±ya ca. N±nattasaññ±y±ti n±n±rammaºe pavatt±ya catucatt±l²sak±m±vacarasaññ±ya ca citta½ vivitta½ hoti suñña½ hoti.
¾k±s±nañc±yatana½ sam±pannass±ti ettha n±ssa antoti ananta½, ±k±sa½ ananta½ ±k±s±nanta½, ±k±s±nantameva ±k±s±nañca½, ta½ ±k±s±nañca½ adhiµµh±naµµhena ±yatanamassa sasampayuttadhammassa jh±nassa dev±na½ dev±yatanamiv±ti ±k±s±nañc±yatana½, kasiºuggh±µim±k±s±rammaºajh±nasseta½ adhivacana½. Ta½ ±k±s±nañc±yatana½ sam±pannassa kusalakiriyajh±na½ sam±pannassa. R³pasaññ±y±ti saññ±s²sena r³p±vacarajjh±nato ceva tad±rammaºato ca. R³p±vacarajjh±nampi hi “r³pan”ti vuccati “r³p² r³p±ni passat²”ti-±d²su (paµi. ma. 1.209), tassa ±rammaºampi “bahiddh± r³p±ni passati suvaººadubbaºº±n²”ti-±d²supi (paµi. ma. 1.209). Tasm± idha r³pe saññ± r³pasaññ±ti eva½ saññ±s²sena r³p±vacarajjh±nasseta½ adhivacana½. R³pe saññ± ass±ti r³pasañña½, r³pamassa n±manti vutta½ hoti. Eva½ pathav²kasiº±dibhedassa tad±rammaºassa ceta½ adhivacananti veditabba½. Et±ya kusalavip±kakiriy±vasena pañcadasavidh±ya jh±nasaªkh±t±ya r³pasaññ±ya. Et±ya ca pathav²kasiº±divasena aµµhavidh±ya ±rammaºasaªkh±t±ya r³pasaññ±ya.
Paµighasaññ±y±ti cakkh±d²na½ vatth³na½ r³p±d²na½ ±rammaº±nañca paµigh±tena samuppann± saññ± paµighasaññ±, r³pasaññ±d²na½ eta½ adhivacana½. Yath±ha– “tattha katam± paµighasaññ±? R³pasaññ± saddasaññ± gandhasaññ± rasasaññ± phoµµhabbasaññ±, im± vuccanti paµighasaññ±yo”ti (vibha. 603). T± kusalavip±k± pañca akusalavip±k± pañc±ti et±ya paµighasaññ±ya.
N±nattasaññ±y±ti n±natte gocare pavatt±ya saññ±ya, n±natt±ya v± saññ±ya. Yath±ha– “tattha katam± n±nattasaññ±? Asam±pannassa manodh±tusamaªgissa v± manoviññ±ºadh±tusamaªgissa v± saññ± sañj±nan± sañj±nitatta½, im± vuccanti n±nattasaññ±yo”ti (vibha. 604) eva½ vibhaªge vibhajitv± vutt±. T± idha adhippet±. Asam±pannassa manodh±tumanoviññ±ºadh±tusaªgahit± saññ± r³pasadd±dibhede n±natte n±n±sabh±ve gocare pavattanti. Yasm± ces± aµµha k±m±vacarakusalasaññ±, dv±dasa akusalasaññ±, ek±dasa k±m±vacarakusalavip±kasaññ±, dve akusalavip±kasaññ± ek±dasa k±m±vacarakiriyasaññ±ti eva½ catucatt±l²sampi saññ± n±natt± n±n±sabh±v± aññamañña½ asadis±, tasm± “n±nattasaññ±”ti vutt±, t±ya n±nattasaññ±ya.
Citta½ vivitta½ hot²ti ±k±s±nañc±yatana½ sam±pannassa r³pasaññ±paµighasaññ±n±nattasaññ±saªkh±t±hi saññ±hi jh±nacitta½ vivitta½ hoti vin± hoti apasakkana½ hoti. Viññ±ºañc±yatananti etadeva viññ±ºa½ adhiµµh±naµµhena ±yatanamass±ti viññ±ºañc±yatana½, ±k±se pavattaviññ±º±rammaºassa jh±nasseta½ adhivacana½. Ta½ jh±na½ sam±pannassa vuttappak±r±ya ±k±s±nañc±yatanasaññ±ya citta½ vivitta½ hoti.
¾kiñcaññ±yatananti ettha pana n±ssa kiñcananti akiñcana½, antamaso bhaªgamattampi assa avasiµµha½ natth²ti vutta½ hoti. Akiñcanassa bh±vo ±kiñcañña½, ±k±s±nañc±yatanaviññ±º±pagamasseta½ adhivacana½. Ta½ ±kiñcañña½ adhiµµh±naµµhena ±yatanamass±ti ±kiñcaññ±yatana½, ±k±se pavattitaviññ±º±pagam±rammaºajh±nasseta½ adhivacana½. Ta½ ±kiñcaññ±yatana½ sam±pannassa t±ya viññ±ºañc±yatanasaññ±ya citta½ vivitta½.
Nevasaññ±n±saññ±yatananti ettha pana y±ya saññ±ya bh±vato ta½ “nevasaññ±n±saññ±yatanan”ti vuccati, yath±paµipannassa s± saññ± hoti, ta½ t±va dassetu½ vibhaªge (vibha. 620) “nevasaññ²n±saññ²”ti uddharitv± taññeva “±kiñcaññ±yatana½ santato manasi karoti, saªkh±r±vasesasam±patti½ bh±veti, tena vuccati nevasaññ²n±saññ²”ti vutta½. Tattha santato manasi karot²ti “santovat±ya½ sam±patti, yatra hi n±ma natthibh±vampi ±rammaºa½ karitv± vasat²”ti eva½ sant±rammaºat±ya na½ “sant±”ti manasi karoti. Ta½ nevasaññ±n±saññ±yatana½ appetv± nisinnassa t±ya ±kiñcaññ±yatanasaññ±ya jh±nacitta½ suñña½ hoti.
Sot±pannass±ti sot±pattiphala½ pattassa. Sakk±yadiµµhiy±ti v²sativatthuk±ya sakk±yadiµµhiy±. Vicikicch±y±ti aµµhasu µh±nesu kaªkh±ya. S²labbatapar±m±s±ti “s²lena suddhi, vatena suddh²”ti par±masitv± uppajjanakadiµµhi. Diµµh±nusay±ti appah²naµµhena sant±ne anusayak± diµµh±nusay±. Tath± vicikicch±nusay±. Tadekaµµhehi c±ti tehi sakk±yadiµµhi-±d²hi ekato µhitehi ca. Upat±penti vib±dhenti c±ti kiles±, tehi sakk±yadiµµhiy±dikilesehi citta½ vivitta½ suñña½ hoti. Ettha “tadekaµµhan”ti duvidha½ ekaµµha½ pah±nekaµµha½ sahajekaµµhañca. Ap±yagaman²y± hi kiles± y±va sot±pattimaggena na pah²yanti, t±va diµµhivicikicch±hi saha ekasmi½ puggale µhit±ti pah±nekaµµh±. Dasasu hi kilesesu idha diµµhivicikicch± eva ±gat±. Anusayesu diµµh±nusayavicikicch±nusay± ±gat±. Ses± pana ap±yagaman²yo lobho doso moho m±no thina½ uddhacca½ ahirika½ anottappanti aµµha kiles± diµµhivicikicch±hi saha pah±nekaµµh± hutv± dv²hi anusayehi saddhi½ sot±pattimaggena pah²yanti. R±gadosamohapamukhesu v± diya¹¹hesu kilesasahassesu sot±pattimaggena diµµhiy± pah²yam±n±ya diµµhiy± saha vicikicch± pah²n±, diµµh±nusayavicikicch±nusayehi saha ap±yagaman²y± sabbakiles± pah±nekaµµhavasena pah²yanti. Sahajekaµµh± pana diµµhiy± saha vicikicch±ya ca saha ekekasmi½ citte µhit± avasesakiles±.
Sot±pattimaggena hi catt±ri diµµhisahagat±ni vicikicch±sahagatañc±ti pañca citt±ni pah²yanti. Tattha dv²su diµµhisampayutta-asaªkh±rikacittesu pah²yam±nesu tehi sahaj±to lobho moho uddhacca½ ahirika½ anottappanti ime kiles± sahajekaµµhavasena pah²yanti, dv²su diµµhisampayuttasasaªkh±rikacittesu pah²yam±nesu tehi sahaj±to lobho moho thina½ uddhacca½ ahirika½ anottappanti ime kiles± sahajekaµµhavasena pah²yanti, vicikicch±sahagatacitte pah²yam±ne tena sahaj±to moho uddhacca½ ahirika½ anottappanti ime kiles± sahajekaµµhavasena pah²yanti. Tehi duvidhekaµµhehi kilesehi citta½ vivitta½ hot²ti maggacitta½ viviccati, phalacitta½ vivitta½ viyutta½ apasakkita½ suñña½ hot²ti attho.
Sakad±g±missa o¼±rik± k±mar±gasaññojan±ti o¼±rikabh³t± k±yadv±re v²tikkamassa paccayabh±vena th³labh³t± methunar±gasaªkh±t± saññojan±. So hi k±mabhave saññojet²ti “saññojanan”ti vuccati. Paµighasaññojan±ti by±p±dasaññojan±. So hi ±rammaºe paµihaññat²ti “paµighan”ti vuccati. Te eva th±magataµµhena sant±ne anusent²ti anusay±. Aºusahagat±ti sukhumabh³t± k±mar±gasaññojan± paµighasaññojan± aºusahagat± k±mar±g±nusay± paµigh±nusay±ti appah²naµµhena sant±ne anusayanavasena sukhumabh³t± k±mar±gapaµigh±nusay±. Tadekaµµhehi c±ti vuttatthehi duvidhekaµµhehi kilesehi citta½ vivitta½ suñña½ hoti.
Arahatoti kiles±r²na½ hatatt± “arah±”ti laddhan±massa. R³par±g±ti r³pabhave chandar±g± Ar³par±g±ti ar³pabhave chandar±g±. M±n±ti arahattamaggavajjh± m±n± eva. Tath± uddhacca-avijj±m±n±nusay±dayo arahattamaggavajjh±. Etesu uººatilakkhaºo m±no. Av³pasamalakkhaºa½ uddhacca½. Andhabh±valakkhaº± avijj±. R³par±ga-ar³par±gavasena pavatt± bhavar±g±nusay±. Tadekaµµhehi c±ti tehi ekato µhitehi ca kilesehi. Bahiddh± ca sabbanimitteh²ti ajjhattacittasant±ne akusalakkhandhe up±d±ya “bahiddh±”ti saªkha½ gatehi ajjhatta½ muñcitv± bahiddh± pavattehi sabbasaªkh±ranimittehi maggacitta½ viviccati vin± hoti apasakkati, phalacitta½ vivitta½ viyutta½ apasakkita½ hoti.
Tattha kilesapaµip±µiy± maggapaµip±µiy± c±ti dvidh± anusay±na½ abh±vo veditabbo. Kilesapaµip±µiy± hi k±mar±g±nusayapaµigh±nusay±na½ tatiyamaggena abh±vo hoti, m±n±nusayassa catutthamaggena, diµµh±nusayavicikicch±nusay±na½ paµhamamaggena, bhavar±g±nusay±vijj±nusay±na½ catutthamaggeneva. Maggapaµip±µiy± pana paµhamamaggena diµµh±nusayavicikicch±nusay±na½ abh±vo hoti, dutiyamaggena k±mar±g±nusayapaµigh±nusay±na½ tanubh±vo, tatiyamaggena sabbaso abh±vo, catutthamaggena m±n±nusayabhavar±g±nusay±vijj±nusay±na½ abh±vo hoti. Cittavivekoti mahaggatalokuttaracitt±na½ kilesehi suññabh±vo, tucchabh±voti attho.
Upadhivivekoti kilesakkhandha-abhisaªkh±rasaªkh±t±na½ upadh²na½ suññabh±vo. Upadhi½ t±va dassetu½ “upadhi vuccanti kiles± c±”ti-±dim±ha. R±g±dayo yassa uppajjanti, ta½ upat±penti vib±dhent²ti kiles± ca. Up±d±nagocar± r³p±dayo pañcakkhandh± ca. Up±d±nasambh³t± puññ±puñña-±neñj±bhisaªkh±r± ca. Amatanti natthi etassa maraºasaªkh±ta½ matanti amata½, kilesavisapaµipakkhatt± agadantipi amata½. Sa½s±rayonigati-upapattiviññ±ºaµµhitisatt±v±sesu sa½sibbati vinat²ti taºh± “v±nan”ti vuccati, ta½ tattha natth²ti nibb±na½. Vivekaµµhak±y±nanti gaºasaªgaºik±ya apagatasar²r±na½. Nekkhamm±bhirat±nanti nekkhamme k±m±dito nikkhante paµhamajjh±n±dike abhirat±na½ tanninn±na½. Paramavod±nappatt±nanti uttamaparisuddhabh±vaphala½ p±puºitv± µhit±na½. “Upakkiles±bh±vena parisuddhacitt±na½, kilesehi muttabh±vena paramavod±nappatt±na½. Vikkhambhanappah±nena parisuddhacitt±na½, samucchedappah±nena paramavod±nappatt±nan”ti evameke vaººayanti. Nir³padh²nanti vigat³padh²na½. Visaªkh±ragat±nanti saªkh±r±rammaºa½ cajitv± vigatasaªkh±ra½ nibb±na½ ±rammaºavasena upagat±na½. Visaªkh±ragata½ cittanti etthapi hi nibb±nameva “visaªkh±ran”ti vutta½.