Saªkhy±r±si

Ekasaddo saªkhyatthe pavatto ekavacanantova, aññatthe pavatto ekabahuvacananto.

Tattha saªkhyatthe– ek± itth², eka½, ek±ya, ekiss± icc±di. Punnapu½sakesu ekavacanesu purisa, cittar³pameva.

Aññatthe– ek± itth², ek± itthiyo, eka½, ek±, ek±ya, ekiss±, ek±hi, ek±bhi icc±di.

Eko puriso, eke, eka½, eke, ekena, ekehi, ekebhi, ekassa, ekesa½, ekes±na½. Pulliªga sabbasama½.

Eka½ kula½, ek±ni kul±ni, eka½ kula½, ek±ni kul±ni. Sesa½ pulliªgasama½.

Kapaccaye pare sabb±dir³pa½ natthi.

“Ekik± sayane setu, y± te ambe av±hari [j±. 1.4.175]. Ek±kin² gahaµµh±ha½, m±tuy± paricodit±”ti [apa. ther² 2.3.188] p±¼i, ekako puriso, ekaka½, ekakena. Ekaka½ kula½ icc±di ekavacanantameva, ekak±na½ bahutte vattabbe dve ekak±, dve ekake dv²hi ekakeh²ti labbhati. “Pañc±lo ca videho ca, ubho ek± bhavantu te”ti p±¼i. Imin± nayena bahuvacanampi labbhati. ‘Ek±’ti missak±.

Paµisedhayutte pana anek± itthiyo, anek±sa½ itth²na½. Aneke puris±, anekesa½ puris±na½. Anek±ni kul±ni, anekesa½ kul±na½. P±¼iya½ pana “nek±ni dhaññagaº±ni, nek±ni khettagaº±ni, nek±na½ dhaññagaº±na½, nek±na½ khettagaº±nan”tipi atthi.

Ekacca, ekacciya, kati, bahusadd±pi idha vattabb±. Ekacc± itth², ekacc±, ekacc±yoti sabba½ kaññ±sama½.

Ekacco puriso.

135. Ekacc±d²hyato [‘ekacc±d²hato’ (bah³su)].

Ak±rantehi ekacc±d²hi yona½ µe hoti.

Ekacce puris±, ekacce purise. Sesa½ purisasama½. ¾disaddena appekacca, ekatiya, ubh±dayo saªgayhanti. Appekacce puris±, ekatiye puris±, ubhe puris±.

Ekacca½ citta½.

236. Na nissa µ±.

Ekacc±d²hi nissa µ± na hoti.

Ekacc±ni citt±ni. Sesa½ cittasama½.

Ekacciya, ekacceyya, ekatiyasadd± kaññ±, purisa, cittanay±. “Itth²pi hi ekacciy±, seyy± posa jan±dhipa [sa½. ni. 1.127]. Sacca½ kirevam±ha½su, nar± ekacciy± idha. Kaµµha½ niplavita½ seyyo, na tvevekacciyo naro”ti [j±. 1.1.73] ca “pariv±rit± muñcare ekacceyy±”ti ca “na vissase ekatiyes³”ti ca p±¼²– tattha ‘niplavitan’ti udakato ubbhata½.

Katisaddo bahuvacanantova.

237. Ýikatimh± [r³. 120 piµµhe].

Katimh± yona½ µi hoti.

Kati itthiyo, kati puris±, kati purise, kati citt±ni. Katihi itth²hi, katihi purisehi, katihi cittehi.

238. Bahukat²na½ [‘bahu katinna½’ (bah³su)].

Na½mhi bahu, kat²na½ ante nuka hoti.

Katinna½ itth²na½, katinna½ puris±na½, katinna½ citt±na½, aya½ n±gamo bahula½ na hoti, ‘katina½ tith²na½ p³raº² katim²’ti ca dissati. “Bah³na½ vassasat±na½, bah³na½ vassasahass±nan”ti ca “bah³na½ kusaladhamm±na½, bah³na½ akusaladhamm±nan”ti ca “bah³na½ vata atth±ya, uppajji½su tath±gat±”ti [vi. va. 807] ca p±¼².

Katisu itth²su, katisu purisesu, katisu cittesu.

Bahusadde dv²su na½vacanesu bahunna½, bahunnanti vattabba½. Sesa½ dhenu, bhikkhu, ±yusadisa½.

Kapaccaye kaññ±, purisa, cittasadisa½, bah³ itthiyo, bahuk± itthiyo. Bah³ puris±, bahavo puris±, bahuk± puris±. Bah³ni citt±ni, bahuk±ni citt±ni icc±din± vattabba½. Bah³na½ samud±y±pekkhane sati ekavacanampi labbhati, “bahujanassa atth±ya bahujanassa hit±ya, bahuno janassa atth±ya hit±y±”ti [a. ni. 1.141] p±¼i.

Ubhasaddo bahuvacanantova, ‘ubhagohi µo’ti yona½ µo, ubho itthiyo, puris±, kul±ni gacchanti, ubho itthiyo, puris±, kul±ni passati.

239. Suhisubhasso [n². 313 (r³. 109 piµµhe)].

Su, hisu ubhassa anto o hoti.

Ubhohi, ubhosu.

240. Ubhinna½ [ka. 86; n²r³. 227; n². 341].

Ubhamh± na½vacanassa inna½ hoti.

Ubhinna½. Sabbattha itthi, purisa, kulehi yojetabba½.

241. Yomhi dvinna½ duvedve [ka. 132; r³. 228; ni. 310].

Yosu savibhattissa dvissa duve, dve honti. ‘Dvinnan’ti vacana½ dvissa bahuvacanantaniyamattha½.

Dve itthiyo, dve puris±, dve purise, dve citt±ni, duve itthiyo, duve puris±, duve purise, duve citt±ni, dv²hi, dv²bhi.

242. Na½mhi nuk dv±d²na½ sattarasanna½ [ka. 67; n². 229; n². 214].

Na½mhi pare dv±d²na½ aµµh±rasant±na½ sattarasanna½ saªkhy±na½ ante nuk hoti. U-k±ro ucc±raºattho. K±nubandha½ disv± anteti ñ±yati.

Dvinna½.

243. Duvinna½ na½mhi [ka. 132; r³. 228; n². 244].

Na½mhi savibhattissa dvissa duvinna½ hoti v±.

Duvinna½, dv²hi, dv²bhi, dvinna½, duvinna½, dv²su. Mah±vuttin± sumhi duve hoti, n±gassa duvesu dantesu nimmit± [vi. va. 706], cakk±ni p±desu duvesu vindati [d². ni. 3.205]. Evañca sati duvehi, duvebh²tipi siddhameva hoti, aya½ dvisaddo ubhasaddo viya aliªgo.

244. Tisso catasso yomhi savibhatt²na½ [ka. 133; r³. 230; n². 311].

Itthiya½ yosu savibhatt²nanti, catunna½ tisso, catasso honti.

Tisso itthiyo, catasso itthiyo.

Mah±vuttin± hisu ca tissa, catass± honti, “tissehi catassehi paris±hi, catassehi sahito lokan±yako”ti p±¼². T²hi, t²bhi itth²hi, cat³hi, cat³bhi, catubbhi itth²hi.

245. Na½mhi ticatunnamitthiya½ tissacatass± [d². ni. 3.205].

Itthiya½ na½mhiti, catunna½ tissa, catass± honti.

Tissanna½ itth²na½, catassanna½ itth²na½, tiººa½ itth²na½, catunna½ itth²na½, samaºo gotamo catunna½ paris±na½ sakkato hoti, catunna½ paris±na½ piyo hoti man±poti [d². ni. 1.304], tissehi, catassehi, t²hi, t²bhi, cat³hi, cat³bhi, catubbhi, tissanna½, catassanna½, tiººa½, catunna½, t²su, cat³su.

P±¼iya½ “catasseh²”ti diµµhatt± tissesu, catasses³tipi diµµhameva hoti.

246. Pume tayo catt±ro [ka. 133; r³. 230; n². 311].

Pulliªge yosu savibhatt²nanti, catunna½ tayo, catt±ro honti.

Tayo puris±, tayo purise, catt±ro puris±, catt±ro purise.

247. Caturo catussa [ka. 78, 205, 31; r³. 160; n². 234; ‘caturo v± catussa’ (bah³su)].

Pume savibhattissa catusaddassa caturo hoti.

Caturo puris±, caturo purise. Katha½ caturo nimitte n±dassi½, caturo phalamuttameti? “Liªgavipall±s±”ti vuttiya½ vutta½, t²hi, t²bhi, cat³hi, cat³bhi, catubbhi.

248. Iººa½iººanna½ tito jh± [ka. 87; r³. 231; n². 243; ‘ººa½ººanna½tiko jh±’ (bah³su)].

Jhasaññamh± timh± na½vacanassa iººa½, iººanna½ honti.

Tiººa½, tiººanna½, catunna½, t²hi, t²bhi, cat³hi, cat³bhi, catubbhi, tiººa½, tiººanna½, catunna½, t²su, cat³su.

249. T²ºicatt±ri napu½sake [ka. 133; r³. 230; n². 311].

Napu½sake yosu savibhatt²nanti, catunna½ t²ºi, catt±ri honti.

T²ºi citt±ni, catt±ri citt±ni. Sesa½ pulliªgasama½.

Vacanasiliµµhatte pana sati visadisaliªgavacan±nampi pad±na½ aññamaññasa½yogo hoti, catt±ro satipaµµh±n± [d². ni. 3.145], catt±ro sammappadh±n± [d². ni. 3.145], tayomah±bh³t±, tayo mah±bh³te [paµµh±. 1.1.58], sabbe m±l± upenti ma½ [dhu. 3.6], sabbe kaññ± upenti ma½ [dhu. 3.6], sabbe ratan± upenti ma½ [dhu. 3.6], sabbe y±n± upenti ma½ [dhu. 3.6], avijj±ya sati saªkh±r± honti, saªkh±resu sati viññ±ºa½ hoti [sa½. ni. 2.50] icc±di.

G±th±su vipall±s±pi bahula½ dissanti, aññe dhamm±ni desenti, eva½ dhamm±ni sutv±na, satañca dhamm±ni sukittit±ni sutv±, atth±ni cintayitv±na, uttamatth±ni tayi labhimh±, ki½ tva½ atth±ni j±n±si, iccheyy±mi bhante sattaputt±ni, siviputt±ni avhaya [j±. 2.22.2235], puttad±r±ni posenti, bal²badd±ni so¼asa icc±di.

Idha sesasaªkhy±n±m±ni d²piyante.

250. Ýa pañc±d²hi cuddasahi [ka. 134; r³. 251; n². 247].

Pañc±d²hi aµµh±rasantehi saªkhy±saddehi yona½ µa hoti.

Pañca itthiyo, pañca puris±, purise, pañca citt±ni, cha itthiyo.

ý±game pana “itthibh±v± na muccissa½, cha¼±ni gatiyo im±”ti p±¼i.

Cha puris±, cha purise, cha citt±ni. Eva½ satta, aµµha, nava, dasa, ek±dasa…pe… aµµh±rasa.

251. Pañc±d²na½ cuddasannama [ka. 90; r³. 252; n². 247].

Su, na½, hisu pañc±d²na½ cuddasanna½ assa attameva hoti, na etta½ v± d²ghatta½ v± hoti.

Pañcahi, pañcanna½, pañcasu, chahi, channa½, chasu, sattahi, sattanna½, sattasu, aµµhahi, aµµhanna½, aµµhasu, navahi, navanna½, navasu, dasahi, dasanna½, dasasu, ek±dasahi, ek±dasanna½, ek±dasasu…pe… aµµh±rasahi, aµµh±rasanna½, aµµh±rasasu.

Ete sabbe aliªg± bahuvacanant± eva.

‘Itthiyamatv±’ti v²sa, ti½sa, catt±l²sa, paññ±sehi ±paccayo, mah±vuttin± simhi rasso silopo ca, ‘niggah²tan’ti vikappena niggah²t±gamo, vikappena a½lopo, n±d²na½ ekavacan±na½ y±deso, v²sa itthiyo, v²sa½ itthiyo, v²sa puris±, v²sa½ puris±, v²sa purise, v²sa½ purise, v²sa citt±ni, v²sa½ citt±ni, v²s±ya itth²hi kamma½ kata½, v²s±ya purisehi kamma½ kata½, v²s±ya kulehi kamma½ kata½, v²s±ya itth²na½, puris±na½, kul±na½, sattamiya½ v²s±ya itth²su, purisesu, kulesu.

Tipaccaye v²sati, ti½satisadd±pi saµµhi, sattati, as²ti, navutisadd± viya nicca½ itthi liªgekavacanant± eva, si, a½lopo, v²sati itthiyo, v²sati puris±, purise, v²sati kul±ni, v²satiy± itth²hi, itth²na½, purisehi, puris±na½, kulehi, kul±na½ v²satiy±, v²satiya½ itthi, purisa, kulesu, eva½ y±vanavutiy± veditabb±. Vaggabhede pana sati bahuvacanampi vikappena dissati, dve v²satiyo icc±di.

Sata½, sahassa½, dasasahassa½, satasahassa½, dasasatasahassanti ime napu½sakaliªg±yeva. Saªkhyeyyapadh±ne pana itthiliªge vattabbe sahass², dasasahass², satasahass²ti itthiliªga½ bhavati. Vaggabhede pana dve sat±ni, t²ºi sat±ni, dve sahass±ni, t²ºi sahass±ni icc±d²ni bhavanti. Koµi, pakoµi, koµipakoµi, akkhobhiº²sadd± itthiliªg± eva. Sesa½ sabba½ y±va-asaªkhyeyy± napu½sakameva.

Sahassa½ k±si n±ma, dasasahassa½ nahuta½ n±ma, satasahassa½ lakkha½ n±ma.

Duvidha½ padh±na½ saªkhy±padh±na½, saªkhyeyyapadh±nañca. Puris±na½ v²sati hoti, puris±na½ navuti hoti, puris±na½ sata½ hoti, sahassa½ hoti icc±di saªkhy±padh±na½ n±ma, v²sati puris±, navuti puris±, sata½ puris±, sahassa½ puris± icc±di saªkhyeyyapadh±na½ n±ma.

Etthapi v²satisaddo itthiliªgekavacano eva. Sata, sahassasadd± napu½sakekavacan± eva. Saªkhy±sadd±na½ pana padavidh±nañca guºavidh±nañca sam±sakaº¹e ±gamissati.

Saªkhy±r±si niµµhito.

252. Simh±ha½ [ka. 149; r³. 232; n². 319; ‘simhaha½’ (bah³su)].

Simhi savibhattissa amhassa aha½ hoti.

Aha½ gacch±mi.

253. Mayamasm±mhassa [ka. 121; r³. 233; n². 296].

Yosu savibhattissa amhassa kamena maya½, asm± honti v±.

Maya½ gacch±ma, asme pass±mi.

Pakkhe–

‘Yonameµ’ iti vidhi, amhe gacch±ma.

254. Tumhassa tuva½tva½mhi ca [ka. 146; r³. 236; n². 324; ‘tumhassa tuva½tvamamhica’ (bah³su)].

Simhi ca a½mhi ca savibhattissa tumhassa tuva½, tva½ honti.

Tuva½ buddho tuva½ satth±, tuva½ m±r±bhibh³ muni [therag±. 839], tva½ no satth± anuttaro, tumhe gacchatha, tuva½ passati, tva½ passati.

255. A½mhi ta½ ma½ tava½ mama½ [ka. 143-4; r³. 234-5; n². 322].

A½mhi savibhatt²na½ tumh±’mh±na½ ta½, ma½, tava½, mama½ honti.

Ma½ passati, mama½ passati, ta½ passati, tava½ passati, amhe passati, tumhe passati.

256. Dutiy±yomhi v± [ka. 162; r³. 237; n². 345; ‘dutiye yomhi v±’ (bah³su)].

Dutiy±yomhi savibhatt²na½ tumh±’mh±na½ ª±nubandh± a½, ±ka½±des± honti v±.

Amha½, amh±ka½ passati, tumha½, tumh±ka½ passati.

257. N±sm±su tay±may± [ka. 145, 270; r³. 238, 120; n². 323, 542].

N± sm±su savibhatt²na½ tumh±’mh±na½ tay±, may± honti.

May± kata½, tay± kata½, may± apeti, tay± apeti.

258. Tay±tay²na½ tva v± tassa [ka. 210; r³. 239; n². 435].

Tay±, tay²na½ tassa tva hoti v±.

Tvay± kata½, tvay± apeti, amhehi kata½, tumhehi kata½.

259. Tavamamatuyha½mayha½ se [ka. 141-2; r³. 241-2; n². 321].

Samhi savibhatt²na½ tumh±’mh±na½ tav±dayo honti.

Mama d²yate, mayha½ d²yate, tava d²yate, tuyha½ d²yate.

260. Na½sesvasm±ka½mama½ [n². 438].

Na½, sesu savibhattissa amhassa kamena asm±ka½, mama½ honti.

Mama½ d²yate, asm±ka½ d²yate.

261. ©a½ª±ka½ na½mhi [ka. 161; r³. 244; n². 344].

Na½mhi savibhatt²na½ tumh±’mh±na½ ª±nubandh± a½, ±ka½±des± honti v±.

Amha½ d²yate, amh±ka½ d²yate, tumha½ d²yate, tumh±ka½ d²yate. Pañcamiya½ may±, tay±, tvay±, pubbe vutt±va.

262. Sm±mhi tvamh±.

Sm±mhi savibhattissa tumhassa tvamh± hoti.

Tvamh± apeti, amhehi, tumhehi, mama, mama½, mayha½, tava, tuyha½, amha½, amh±ka½, asm±ka½, tumha½, tumh±ka½.

263. Smi½mhi tumhamh±na½ tayimayi [ka. 139; r³. 245; n². 318].

Smi½mhi savibhatt²na½ tumh±’mh±na½ tayi, mayi honti.

Tayi, mayi, tvatte tvayi, amhesu, tumhesu.

264. Sumh±mhass±sm± [n². 438].

Sumhi amhassa asm± hoti.

Asm±su.

Mah±vuttin± yo, hisu amhassa asm±deso, yona½ ettañca, asm± gacch±ma, asme passati, asm±hi kata½, asm±ka½ d²yate, asm±hi apeti, asm±ka½ dhana½, asm±su µhita½. “Asm±bhijappanti jan± anek±”ti [j±. 1.7.68] p±¼i-asme abhijappanti patthent²ti attho. “Asm±bhi pariciººosi, mettacitt± hi n±yak±”ti [apa. ther² 2.2.230] ther²p±¼i– ‘pariciººo’ti paric±rito.

Catutthiya½ asm±ka½ adhipann±na½, khamassu r±jakuñjara [j±. 2.21.181]– ‘adhipann±nan’ti dukkh±bhibh³t±na½.

Chaµµhiya½ esasm±ka½ kule dhammo [j±. 1.4.147], es± asm±ka½ dhammat±.

Sattamiya½ ya½ kicca½ parame mitte, katamasm±su ta½ tay±. Patt± nissa½saya½ tvamh±, bhattirasm±su y± tava [j±. 2.21.81]– tattha ‘ya½ kiccan’ti ya½ kamma½ kattabba½, tava asm±su y± bhatti, t±ya maya½ tvamh± nissa½sayata½ patt±ti attho.

265. Ap±d±do padatekav±kye [ca½. 6.3.15; p±. 8.1.17, 18].

Ap±d±dimhi pavatt±na½ padato paresa½ ekav±kye µhit±na½ tumh±’mh±na½ vidhi hoti. Adhik±rasuttamida½.

266. Yona½hisvapañcamy± vono [ka. 147, 151; r³. 246, 250; n². 325, 329, 330].

Pañcam²vajjitesu yo, na½, hisu paresu ap±d±dopavatt±na½ padato paresa½ ekav±kye µhit±na½ savibhatt²na½ tumh±’mhasadd±na½ vo, no honti v±.

Gacchatha vo, gacchatha tumhe, gacch±ma no, gacch±ma amhe, passeyya vo, passeyya tumhe, passeyya no, passeyya amhe, d²yate vo, d²yate tumh±ka½, d²yate no, d²yate amh±ka½, dhana½ vo, dhana½ tumh±ka½, dhana½ no, dhana½ amh±ka½, kata½ vo puñña½, kata½ tumhehi puñña½, kata½ no puñña½, kata½ amhehi puñña½.

Apañcamy±ti ki½? Nissaµa½ tumhehi, nissaµa½ amhehi.

Ap±d±dotveva? Balañca bhikkh³namanuppadinna½, tumhehi puñña½ pasuta½ anappaka½ [khu. p±. 7.12].

Padatotveva? Tumhe gacchatha, amhe gacch±ma.

Ekav±kyetveva? Devadatto tiµµhati g±me, tumhe tiµµhatha nagare.

Savibhatt²nantveva? Arahati dhammo tumh±dis±na½.

267. Teme n±se [ka. 148, 150; r³. 247, 249; n². 326, 328; ca½. 6.3.17; p±. 8.1.21].

N± sesu t±dis±na½ savibhatt²na½ tumha, amhasadd±na½ te, me honti v±.

Kata½ te puñña½, kata½ tay± puñña½, kata½ me puñña½, kata½ may± puñña½, dinna½ te vattha½, dinna½ tuyha½ vattha½, dinna½ me vattha½, dinna½ mayha½ vattha½, ida½ te raµµha½, ida½ tava raµµha½, ida½ me raµµha½, ida½ mama raµµha½.

268. Anv±dese [ca½. 6.3.20; p±. 8.1.23].

Anv±desaµµh±ne tumh±’mhasadd±na½ vo, no, te, me-±des± nicca½ bhavanti punabbidh±n±.

G±mo tumh±ka½ pariggaho, atho nagarampi vo pariggaho. Eva½ sesesu.

269. Sapubb± paµhamant± v± [‘sa½pubb± paµhamanth± v±’ (m³lap±µhe) ca½. 6.1.21; p±. 8.1.26].

Sa½vijjati pubbapada½ ass±ti sapubba½, sapubb± paµhamantapadamh± paresa½ savibhatt²na½ tumh±’mhasadd±na½ vo, no, te, me-±des± vikappena honti anv±desaµµh±nepi.

G±me paµo tumh±ka½, atho nagare kambala½ vo, atho nagare kambala½ tumh±ka½ v±. Eva½ sesesu.

270. Na cav±h±hevayoge [ca½. 6.3.22; p±. 8.1.24].

Ca, v±, ha, aha, evasaddehi yoge tumh±’mh±na½ vo, no, te, me-±des± na honti.

G±mo tava ca mama ca pariggaho, g±mo tava v± mama v± pariggaho icc±di.

C±diyogeti ki½? G±mo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho.

271. Dassanatthen±locane [ca½. 6.3.23; p±. 8.1.25].

¾locana½ olokana½, ±locanato aññasmi½ dassanatthe payujjam±ne tumh±’mh±na½ vo, no, te, me-±des± na honti.

G±mo tumhe uddissa ±gato, g±mo amhe uddissa ±gato– ‘g±mo’ti g±mav±s² mah±jano.

An±locaneti ki½? G±mo vo passati, g±mo no passati.

272. ¾mantanapubba½ asanta½va [‘±mantaºa½ pubbamasanta½va’ (bah³su) ca½. 6.3.24; p±. 8.1.72].

¾mantanabh³ta½ pubbapada½ asanta½ viya hoti, padatoti saªkhya½ na gacchati.

Devadatta! Tava pariggaho.

273. Na s±maññavacanamekatthe [ca½. 6.3.25; p±. 8.1.73].

Tuly±dhikaraºabh³te pade sati pubba½ s±maññavacanabh³ta½ ±mantanapada½ asanta½ viya na hoti, padatoti saªkhya½ gacchati.

M±ºavaka jaµila! Te pariggaho.

S±maññavacananti ki½? M±ºavaka devadatta! Tuyha½ pariggaho.

Ekattheti ki½? Devadatta! Yaññadatta! Tumh±ka½ pariggaho.

274. Bah³su v± [ca½. 6.3.26; p±. 8.1.74].

Bah³su janesu pavattam±na½ s±maññavacanabh³tampi ±mantanapada½ ekatthe pade sati asanta½ viya na hoti v±.

Br±hmaº± guºavanto vo pariggaho, br±hmaº± guºavanto tumh±ka½ pariggaho.

Sabb±dir±si niµµhito.