3. Tatiyavaggo
1. Balakath±vaººan±
354. Id±ni balakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ anuruddhasa½yutte “imesañca pan±ha½, ±vuso, catunna½ satipaµµh±n±na½ bh±vitatt± bahul²katatt± µh±nañca µh±nato aµµh±nañca aµµh±nato yath±bh³ta½ paj±n±m²”ti-±d²ni (sa½. ni. 5.913) dasasutt±ni ayoniso gahetv± “tath±gatabala½ s±vakas±dh±raºan”ti laddhi, seyyath±pi etarahi andhak±na½; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, laddhiya½ µhatv± paµiññ± parav±dissa. Tath±gatabalañca n±meta½ s±vakehi s±dh±raºampi atthi as±dh±raºampi s±dh±raº±s±dh±raºampi. Tattha ±sav±na½ khaye ñ±ºa½ s±dh±raºa½. Indriyaparopariyattiñ±ºa½ as±dh±raºa½. Sesa½ s±dh±raºañca as±dh±raºañca. Ýh±n±µµh±n±d²ni hi s±vak± padesena j±nanti, tath±gat± nippadesena. Iti t±ni uddesato s±dh±raº±ni, na niddesato. Aya½ pana avisesena sabbampi s±dh±raºanti ±ha. Tamena½ tato vivecetu½ tath±gatabala½ s±vakabalanti puna anuyogo ±raddho. Tattha paµhamapañhe niddesato sabb±k±ravisayata½ sandh±ya paµikkhipati. Dutiyapañhe uddesato µh±n±µµh±namatt±dij±nanavasena paµij±n±ti. Taññev±ti-±dipañhesu sabb±k±rena ninn±n±karaºat±ya abh±vena paµikkhipati. Pubbayogo ca pubbacariy± ca atthato eka½, tath± dhammakkh±nañca dhammadesan± ca. Indriyaparopariyattipañhe ekadesena s±dh±raºata½ sandh±ya s±vakavisaye paµij±n±ti. 355. Id±ni yasm± uddesato µh±n±µµh±n±d²ni s±vako j±n±ti, tasm± s±vakassa tath± j±nana½ pak±setv± tena j±nanamattas±maññena tesa½ s±vakas±dh±raºatta½ patiµµh±petu½ s±vako µh±n±µµh±na½ j±n±t²ti-±dayo parav±dipañh± honti. Tattha indriyaparopariyattiñ±ºa½ channa½ as±dh±raºañ±º±na½ aññataranti na gahita½. ¾savakkhayena v± ±savakkhayanti ya½ tath±gatassa ±savakkhayena saddhi½ s±vakassa ±savakkhaya½ paµicca vattabba½ siy± n±n±karaºa½, ta½ natthi. Vimuttiy± v± vimuttinti padepi eseva nayo. Sesamettha utt±natthameva. 356. Id±ni ya½ sakav±din± “±sav±na½ khaye ñ±ºa½ s±dh±raºan”ti anuññ±ta½, tena saddhi½ sa½sanditv± ses±nampi s±dh±raºabh±va½ pucchitu½ puna ±sav±na½ khayeti-±dayo parav±dipañh±va honti. Tesa½ vissajjane sakav±din± ±savakkhaye vises±bh±vena ta½ ñ±ºa½ s±dh±raºanti anuññ±ta½. Itaresupi vises±bh±vena s±dh±raºat± paµikkhitt±. Puna µh±n±µµh±n±d²na½ ±savakkhayeneva saddhi½ sa½sanditv± as±dh±raºapucch± parav±disseva. Tattha ±savakkhayañ±ºe paµikkhepo, sesesu ca paµiññ± sakav±dissa. Tato indriyaparopariyattena saddhi½ sa½sanditv± as±dh±raºapucch± parav±dissa. S± saªkhipitv± dassit±. Tath±pi indriyaparopariyatte paµiññ±, sesesu ca paµikkhepo sakav±dissa. Tato µh±n±µµh±n±d²hi saddhi½ sa½sanditv± indriyaparopariyattassa s±dh±raºapucch± parav±dissa. S±pi saªkhipitv±va dassit±. Tattha indriyaparopariyatte paµikkhepo. Sesesu ca paµiññ± sakav±diss±ti.
Balakath±vaººan±.
2. Ariyantikath±vaººan±
357. Id±ni ariyantikath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “na kevala½ ±savakkhayañ±ºameva ariya½, atha kho purim±nipi nava bal±ni ariy±ni”cceva laddhi, seyyath±pi etarahi andhak±na½; te sandh±ya ariyanti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Puna yadi ta½ ariya½, magg±d²su tena aññatarena bhavitabbanti magg±divasena pucch± sakav±dissa, paµikkhepo itarassa. Puna suññat±rammaº±divasena pucch± sakav±dissa. Tattha dve suññat±– sattasuññat± ca saªkh±rasuññat± ca. Sattasuññat± n±ma diµµhiy± parikappitena sattena suññ± pañcakkhandh±. Saªkh±rasuññat± n±ma sabbasaªkh±rehi suñña½ vivitta½ nissaµa½ nibb±na½. Tattha parav±d² nibb±n±rammaºata½ sandh±ya paµikkhipati, saªkh±r±rammaºata½ sandh±ya paµij±n±ti. Manasi karot²ti puµµhopi nibb±nameva sandh±ya paµikkhipati, saªkh±re sandh±ya paµij±n±ti. Tato sakav±din± “µh±n±µµh±n±dimanasik±ro saªkh±r±rammaºo, suññatamanasik±ro nibb±n±rammaºo”ti ima½ naya½ gahetv± “dvinna½ phass±na½ dvinna½ citt±na½ samodh±na½ hot²”ti puµµho lesok±sa½ alabhanto paµikkhipati. Animitt±paºihitesupi eseva nayo. Sattanimitt±bh±vato hi khandh± animitt±. Saªkh±ranimitt±bh±vato nibb±na½. Ekadhammasmimpi ±ropetv± µhapetabbasaªkh±tena ca paºidahitabbaµµhena paºihitasaªkha½ gatena sattapaºidhin± appaºihit± khandh±. Taºh±paºidhin± taºh±ya v± ±rammaºabh³tena sabbasaªkh±rapaºidhin± appaºihita½ nibb±na½. Tasm± idh±pi paµikkhepo ca paµiññ± ca purimanayeneva veditabb±. 358. Tato “yath± satipaµµh±n±dayo lokuttaradhamm± ariy± ceva suññat±di-±rammaº± ca, ki½ te eva½ µh±n±µµh±nañ±ºan”ti anulomapaµilomapucch± honti. Tattha sabb±pi paµiññ± sabbe ca paµikkhep± parav±disseva. Imin±vup±yena sesañ±ºesupi pucch±vissajjana½ veditabba½. P±¼iya½ pana ses±ni saªkhipitv± avas±ne cut³pap±tañ±ºameva vibhatta½. Tato para½ sakasamayepi “ariyan”ti siddhena ±sav±na½ khayañ±ºena saddhi½ sa½sanditv± sesañ±º±na½ anulomato ca paµilomato ca ariyabh±vapucch± honti. T± sabb± parav±dissa, paµiññ± paµikkhepo ca sakav±dissa Te utt±natth±yeva. P±¼iya½ panettha paµhamanavam±neva dassetv± satta ñ±º±ni saªkhitt±n²ti.
Ariyantikath±vaººan±.
3. Vimuttikath±vaººan±
363. Id±ni vimuttikath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “v²tar±gacitt±na½ vimuttipayojana½ n±ma natthi. Yath± pana mal²na½ vattha½ dhoviyam±na½ mal± vimuccati, eva½ sar±ga½ citta½ r±gato vimuccat²”ti laddhi, seyyath±pi etarahi andhak±na½; te sandh±ya sar±ganti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Tato r±gasahagatanti-±din± nayena puµµho maggakkhaºe citta½ vimuccati n±ma. Tad± ca evar³pa½ citta½ natth²ti paµikkhipati. Saphassanti-±din± nayena puµµhopi yath± phasso ca cittañca ubho r±gato vimuccanti, eva½ r±gassa vimutti½ apassam±no paµikkhipati. Sados±d²supi imin±vup±yena attho veditabbo.
Vimuttikath±vaººan±.
4. Vimuccam±nakath±vaººan±
366. Id±ni vimuccam±nakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “jh±nena vikkhambhanavimuttiy± vimutta½, maggakkhaºe samucchedavimuttiy± vimuccam±na½ n±ma hot²”ti laddhi, te sandh±ya vimutta½ vimuccam±nanti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarasa. Puna ekadesanti pucch± sakav±dissa. Tattha ekadesanti bh±vanapu½saka½. Yath± vimutta½, ekadesena v± ekadese v± avimutta½ hoti ki½ eva½ ekadesa½ vimutta½, ekadesa½ avimuttanti pucchati. Ki½ k±raº± eva½ pucchat²ti? “Vimutta½ vimuccam±nan”ti vippakatabh±vena vuttatt±. Yath± hi kariyam±n± kaµ±dayo vippakatatt± ekadesena kat± ekadesena akat± honti, tath± idampi ekadesa½ vimutta½ ekadesa½ avimuttanti ±pajjati. Tato parav±d² kaµ±d²na½ viya cittassa ekades±bh±v± paµhamapañhe paµikkhipitv± dutiye vimuccam±nassa apariniµµhitavimuttit±ya paµij±n±ti. Lokiyajjh±nakkhaºa½ v± sandh±ya paµikkhipati. Na hi ta½ tad± samucchedavimuttiy± vimuccam±na½. Lokuttarajjh±nakkhaºa½ sandh±ya paµij±n±ti. Tañhi tad± samucchedavimuttiy± vimuttekadesena vimuccam±nantissa laddhi. Tato sakav±d² “yadi te ekameva citta½ ekadesa½ vimutta½ ekadesa½ avimutta½, eva½ sante yo ekeneva cittena sot±panno hoti, sopi te ekadesa½ sot±panno, ekadesa½ na sot±panno ±pajjat²”ti codanattha½ ekadesa½ sot±pannoti-±dim±ha. Itaro ta½ vidh±na½ apassanto paµikkhipati. Sesav±resupi eseva nayo. Upp±dakkhaºapañhe yadi ekameva citta½ vimuttañca vimuccam±nañca, ekasmi½ khaºe vimutta½ ekasmi½ vimuccam±na½ ±pajjati. Ki½ te evar³pa½ cittanti attho. 367. Suttas±dhane paµhamasutta½ parav±dissa. Tatr±ss±yamadhipp±yo– vimuccat²ti vippakataniddeso. Tasm± ya½ tassa yogino eva½ j±nato eva½ passato etehi ±savehi citta½ vimuccati, ta½ vimuccam±na½ n±ma hot²ti. Dutiyasutta½ sakav±dissa. Tatr±ss±yamadhipp±yo– yadi te vimuccat²ti vacanato vimutta½ vimuccam±na½, idha vimuccat²ti vacan±bh±vato vimuttameva siy±, na vimuccam±nanti. Id±ni “yath± te vippakatavimuttit±ya vimuccam±na½, ki½ eva½ vippakatar±g±dit±ya rajjam±n±d²nipi atth²”ti codanattha½ puna atthi cittanti-±di ±raddha½. Parav±din±pi tath±r³pa½ citta½ apassantena sabba½ paµikkhitta½. Atha na½ sakav±d² “dveyeva koµiyo, tatiy± natth²”ti anubodhento nanu rattañceva arattañc±ti-±dim±ha. Tassattho– nanu bhadramukha, r±gasampayutta½ citta½ ratta½ vippayutta½ arattanti dveva koµiyo, rajjam±na½ n±ma tatiy± koµi natth²ti? Duµµh±d²supi eseva nayo. Atha na½ ±mant±ti paµij±nitv± µhita½. Vimuttipakkhepi dveyeva koµiyo dassetu½ hañci rattañcev±ti-±dim±ha. Tassattho– yadi et± dve koµiyo sampaµicchasi, avimuttañceva vimuttañc± ti im±pi sampaµiccha. Kilesasampayuttañhi citta½ avimutta½, vippayutta½ vimutta½. Vimuccam±na½ n±m±ti paramatthato tatiy± koµi natth²ti.
Vimuccam±nakath±vaººan±.
5. Aµµhamakakath±vaººan±
368. Id±ni aµµhamakakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ anulomagotrabhumaggakkhaºe kiles±na½ samud±c±r±bh±vato aµµhamakassa sot±pattimaggaµµhapuggalassa dve pariyuµµh±n± pah²n±ti laddhi, seyyath±pi etarahi andhak±nañceva sammitiy±nañca; tesa½ aññatara½ sandh±ya pucch± sakav±dissa, maggakkhaºato paµµh±ya diµµhiy± anuppatti½ sandh±ya paµiññ± itarassa. Tato yasm± diµµhi n±mes± sot±pannasseva pah²n±, na maggaµµhassa, tasm± aµµhamako puggalo sot±pannoti anuyogo sakav±dissa. Vicikicch±pañhepi eseva nayo. Anusayapañhe pariyuµµh±nato añño anusayoti tesa½ laddhi, tasm± “na hevan”ti paµikkhitta½. S²labbatapar±m±sapañhepi s²labbatapar±m±sapariyuµµh±nanti voh±ra½ na passati, tasm± paµikkhipati. Pariyuµµh±namevassa pah²nanti laddhi. 369. Maggo bh±vitoti pañhe tasmi½ khaºe bh±veti, na bh±vito. Tasm± paµikkhipati. Amaggen±ti-±di-anuyoge paµhamamaggeneva pah²nabh±va½ sandh±ya paµikkhipati. Yadi hi amaggena pah²yetha, gotrabhupuggal±d²nampi pah²yeth±ti ±pajjanato. Uppajjissat²ti pucch± parav±dissa, vissajjana½ sakav±dissa. Sesa½ sabbattha utt±natthamev±ti.
Aµµhamakakath±vaººan±.
6. Aµµhamakassa indriyakath±vaººan±
371. Id±ni aµµhamakassa indriyakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “aµµhamako maggakkhaºe indriy±ni paµilabhati n±ma, no cassa paµiladdh±ni hont²”ti laddhi, seyyath±pi etarahi andhak±na½; te sandh±ya natthi saddhindriyanti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Natthi saddh±ti puµµho pana saddhindriyato saddh±ya n±natta½ sallakkhetv± paµikkhipati. Sesesupi eseva nayo. Yath± pana yassa atthi mano, tassa manindriyampi atthi; eva½ yassa saddh±dayo atthi, tassa atthi saddhindriy±d²nip²ti d²panattha½ atthi mano atthi manindriyanti-±di ±raddha½. Ta½ sabba½ utt±natthameva saddhi½ suttas±dhanen±ti.
Aµµhamakassa indriyakath±vaººan±.
7. Dibbacakkhukath±vaººan±
373. Id±ni dibbacakkhukath± n±ma hoti. Tattha yesa½ catutthajjh±nadhamm³patthaddha½ ma½sacakkhumeva dibbacakkhu n±ma hot²ti laddhi, seyyath±pi etarahi andhak±nañceva sammitiy±nañca; te sandh±ya ma½sacakkhunti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Puna “ma½sacakkhu dibbacakkhu, dibbacakkhu ma½sacakkh³”ti puµµho ta½ mattameva ta½ na hot²ti paµikkhipati. Y±disanti-±dipucch±supi ubhinna½ ekasabh±v±bh±veneva paµikkhipati. Visayoti-±d²su ubhinnampi r³p±yatanameva visayo. Ma½sacakkhu pana ±p±thagatameva passati. Itara½ an±p±thagata½ tiropabbat±digatampi. Dibbacakkhussa ca atisukhumampi r³pa½ gocaro, na t±disa½ itarass±ti evametesa½ ±nubh±vagocar± asadis±. Up±diººa½ hutv± anup±diººa½ hot²ti puµµho yasm± ma½sacakkhu up±diººa½, dibbacakkhu anup±diººa½, na ca ma½sacakkhumeva dibbacakkh³ti icchati, tasm± paµikkhipati. Dutiya½ puµµho yasm± “ma½sacakkhussa upp±do, maggo dibbassa cakkhuno”ti vacana½ niss±ya ma½sacakkhupaccay± dibbacakkhu uppajjati, tañca r³p±vacarik±na½ catunna½ mah±bh³t±na½ pas±doti icchati, tasm± paµij±n±ti. K±m±vacara½ hutv±ti puµµhopi yasm± na ma½sacakkhumeva dibbacakkh³ti icchati, tasm± paµikkhipati. Dutiya½ puµµho r³p±vacarajjh±napaccayena uppannatt± r³p±vacara½ n±ma j±tanti paµij±n±ti. R³p±vacara½ hutv± ar³p±vacaranti puµµhopi tato para½ bh±van±ya ar³p±vacarakkhaºe r³p±vacaracittassa abh±v± paµikkhipati. Dutiya½ puµµho ar³p±vacarik±na½ catunna½ mah±bh³t±na½ pas±do hutv± uppajjat²ti laddhiy± paµij±n±ti. Apariy±pannabh±va½ panassa na icchati, tasm± paµikkhipatiyeva. 374. Dibbacakkhu½ dhammupatthaddhanti k±m±vacaradhammena upatthambhita½ hutv±. Puna dhammupatthaddhanti lokuttaradhammena upatthaddha½. Dveva cakkh³n²ti puµµho kiñc±pi dibbacakkhuno dhammupatthaddhassa paññ±cakkhubh±va½ na icchati, paññ±cakkhussa pana atthit±ya paµikkhipati. Puna puµµho ma½sacakkhu dhammupatthaddha½ dibbacakkhu hot²ti laddhivasena paµij±n±ti. Sesamettha utt±natthamev±ti.
Dibbacakkhukath±vaººan±.
8. Dibbasotakath±vaººan±
375. Id±ni dibbasotakath± n±ma hoti. Tattha eka½yeva sotanti puµµho dvinna½ atthit±ya paµikkhipati. Puna puµµho yasm± tadeva dhammupatthaddha½ dibbasota½ n±ma hoti, tasm± paµij±n±ti. Sesa½ heµµh± vuttanayamev±ti.
Dibbasotakath±vaººan±.
9. Yath±kamm³pagatañ±ºakath±vaººan±
377. Id±ni yath±kamm³pagatañ±ºakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “iti dibbena cakkhun± visuddhena…pe… yath±kamm³page satte paj±n±t²”ti (d². ni. 1.246; paµi. ma. 1.106) sutta½ ayoniso gahetv± yath±kamm³pagatañ±ºameva dibbacakkhunti laddhi, te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Puna yath±kamm³pagatañca manasi karot²ti puµµho ekacittassa ±rammaºadvay±bh±v± paµikkhipati. Dutiya½ puµµho n±n±cittavasena paµij±n±ti. Puna lesok±sa½ adatv± dvinna½ phass±nanti puµµho paµikkhipati. Iti yath± imin± yath±kamm³pagatapadena, evameva ime vata bhonto satt±ti-±dipadehipi saddhi½ yojan±su attho veditabbo. 378. ¾yasm± s±riputto yath±kamm³pagata½ ñ±ºa½ j±n±t²ti ida½ sakav±d² yasm± thero appicchat±ya abhiññ±ñ±º±ni na va¼añjet²ti ekacce na j±nanti, t±ni panassa neva atth²ti maññanti, tasm± ta½ “dibbacakkhuno al±bh² thero”ti maññam±na½ pucchati. Teneva k±raºena “atth±yasmato s±riputtassa dibbacakkh³”ti parato puµµho paµikkhipati. Dutiya½ puµµho ya½kiñci s±vakena pattabba½, sabba½ ta½ therena anuppattanti paµij±n±ti. Id±nissa vikkhepa½ karonto sakav±d² nanu ±yasm± s±riputtoti-±dim±ha. Imañhi g±tha½ thero va¼añjanapaºidhiy± eva abh±vena ±ha, na abhiññ±ñ±ºassa abh±vena. Parav±d² pana abh±venev±ti attha½ sallakkheti. Tasm± tassa laddhiy± therassa yath±kamm³pagatañ±ºameva atthi, no dibbacakkhu. Tena vutta½ “tena hi na vattabba½ yath±kamm³pagatañ±ºa½ dibbacakkh³”ti.
Yath±kamm³pagatañ±ºakath±vaººan±.
10. Sa½varakath±vaººan±
379. Id±ni sa½varakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ t±vati½se deve up±d±ya tatuttari devesu yasm± te pañca ver±ni na sam±caranti, tasm± sa½varo atth²ti laddhi, te sandh±ya pucch± sakav±dissa, verasamud±c±ra½ apassato paµiññ± itarassa. Tato yasm± sa½varo n±ma sa½varitabbe asa½vare sati hoti, tasm± asa½varapucch± sakav±dissa, devesu p±º±tip±t±d²na½ abh±vena paµikkhepo itarassa. Atthi manusses³ti-±di sa½vare sati asa½varassa asa½vare ca sati sa½varassa pavattidassanattha½ vutta½. 380. P±º±tip±t± veramaº²ti ±dipañhesu p±º±tip±t±d²na½ asam±caraºavasena paµiññ±, p±º±tip±t±d²na½ natthit±ya paµikkhepo veditabbo. Paµilomapañh± utt±natth±yeva. Avas±ne natthi devesu sa½varotipañhe p±º±tip±t±d²ni katv± puna tato sa½var±bh±va½ sandh±ya paµiññ± sakav±dissa. Tato chalavasena yadi sa½varo natthi, sabbe dev± p±º±tip±tinoti-±dipucch± parav±dissa. Dev±na½ verasamud±c±rassa abh±vena paµikkhepo sakav±dissa. Nahevanti vacanamatta½ gahetv± laddhipatiµµh±pana½ parav±dissa. Eva½ patiµµhit± pana laddhi appatiµµhit±va hot²ti.
Sa½varakath±vaººan±.
11. Asaññakath±vaººan±
381. Id±ni asaññakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “saªkh±rapaccay± viññ±ºan”ti vacanato vin± viññ±ºena paµisandhi n±ma natthi. “Saññupp±d± ca pana te dev± tamh± k±y± cavant²”ti vacanato asaññasatt±nampi cutipaµisandhikkhaºe saññ± atth²ti laddhi, seyyath±pi etarahi andhak±na½; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Tato na½ sakav±d² “ki½ te ta½ µh±na½ saññ±bhavo”ti-±d²hi codetu½ saññ±bhavo saññ±gat²ti-±dim±ha. Ta½ sabba½ tato parañca p±¼inayeneva veditabbanti.
Asaññakath±vaººan±.
12. Nevasaññ±n±saññ±yatanakath±vaººan±
384. Id±ni nevasaññ±n±saññ±yatanakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “nevasaññ±n±saññ±yatanan”ti vacanato na vattabba½ “tasmi½ bhave saññ± atth²”ti laddhi, seyyath±pi etarahi andhak±na½; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sesamettha sabba½ p±¼inayeneva veditabbanti.
Nevasaññ±n±saññ±yatanakath±vaººan±.
Tatiyo vaggo.