2. Dutiyavaggo
1. Par³pah±ravaººan±
307. Id±ni par³pah±rakath± n±ma hoti. Tattha ye arahatta½ paµij±nant±na½ appatte pattasaññ²na½ adhim±nik±na½ kuhak±na½ v± arahatta½ paµij±nant±na½ sukkavissaµµhi½ disv± “m±rak±yik± devat± arahato asuci½ upasa½harant²”ti maññanti; seyyath±pi etarahi pubbaseliy± ca aparaseliy± ca; te sandh±ya atthi arahatoti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Id±ni yasm± sukkavissaµµhi n±ma r±gasamuµµh±n± hoti, tasm± atthi arahato r±goti anuyogo ±raddho. So sabbopi utt±natthoyeva. M±rak±yik± devat± attanoti-±dipañhe yasm± t±sa½ devat±na½ sukkavissaµµhi n±ma natthi, aññesampi sukka½ gahetv± na upasa½haranti, arahato pana sukkameva natthi, tasm± na hevanti paµikkhipati. Neva attanotipañhe pana nimminitv± upasa½harant²ti laddhiy± paµij±n±ti. Lomak³peh²tipañhe sappitel±na½ viya lomak³pehi upasa½haraº±bh±va½ disv± paµikkhipati. 308. Handa h²ti vacas±yatthe nip±to. “Arah± nu kho aha½, no”ti eva½ vimati½ g±hayiss±m±ti eva½ vacas±ya½ katv± upasa½harant²ti attho. Atthi arahato vimat²ti puµµho aµµhavatthuka½ vicikiccha½ sandh±ya paµikkhipati, dutiya½ puµµho itthipuris±na½ n±magott±d²su sanniµµh±n±bh±va½ sandh±ya paµij±n±ti. 309. Atthi tassa ±sayoti tassa sukkassa ucc±rapass±v±na½ viya patiµµh±nok±so atth²ti pucchati. 312. Sadhammakusalass±ti attano arahattadhammamatteyeva kusalassa. Paññ±vimutta½ sandh±yeva½ vadati. Paradhammakusalass±ti sadhammato parasmi½ aµµhasam±pattidhammepi kusalassa. Ubhatobh±gavimutta½ sandh±yeva½ vadati. Sesamettha p±¼i-anus±reneva veditabbanti.
Par³pah±rakath±vaººan±.
2-3-4. Aññ±º±dikath±vaººan±
314. Id±ni aññ±ºa½, kaªkh±, paravitaraº±ti tisso kath± n±ma honti. Tattha yesa½ “arahato itthipuris±d²na½ n±magott±d²su ñ±ºappavattiy± abh±vena atthi aññ±ºa½, tattheva sanniµµh±n±bh±vena atthi kaªkh±. Yasm± ca nesa½ t±ni vatth³ni pare vitaranti pak±senti ±cikkhanti, tasm± nesa½ atthi paravitaraº±”ti im± laddhiyo, seyyath±pi etarahi pubbaseliy±d²na½; tesa½ t± laddhiyo bhinditu½ t²supi kath±su pucch± sakav±dissa, paµiññ± ca paµikkhepo ca itarassa. Tattha sabbesupi pañhesu ceva vissajjanesu ca p±¼i½ anugantv±va attho veditabboti.
Aññ±º±dikath±vaººan±.
5. Vac²bhedakath±vaººan±
326. Id±ni vac²bhedakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “sot±pattimaggakkhaºe paµhama½ jh±na½ sam±pannassa dukkhanti v±c± bhijjat²”ti laddhi, seyyath±pi etarahi pubbaseliy±d²na½; te sandh±ya sam±pannassa atthi vac²bhedoti pucch± sakav±dissa, laddhiya½ µhatv± paµiññ± parav±dissa. Puna sabbatth±ti tayo bhave sandh±ya puµµho ar³pa½ sandh±ya paµikkhipati. Sabbad±ti k±lavasena puµµho paµhamamaggakkhaºe paµhamajjh±nikasam±pattito añña½ sabba½ sam±pattik±la½ sandh±ya paµikkhipati. Sabbesa½ sam±pann±nanti puµµho lokiyasam±pattiyo sam±panne sandh±ya paµikkhipati. Sabbasam±patt²s³ti puµµho dutiyajjh±n±dika½ lokuttara½ sabbañca lokiyasam±patti½ sandh±ya paµikkhipati. K±yabhedoti abhikkam±divasena pavattak±yaviññatti. Ida½ “y±ni citt±ni vac²viññatti½ samuµµh±penti, t±neva k±yaviññatti½. Eva½ sante kasm± k±yabhedopi na hot²”ti codanattha½ pucchati. Itaro laddhivasena paµikkhipati ceva paµij±n±ti ca. Id±ni yadi so maggakkhaºe “dukkhan”ti v±ca½ bh±sati, “samudayo”ti-±dikampi bh±seyya. Yadi v± ta½ na bh±sati, itarampi na bh±seyy±ti codanattha½ dukkhanti j±nantoti-±dayo pañh± vutt±. Itaro pana attano laddhivaseneva paµij±n±ti ceva paµikkhipati ca. Lokuttara½ paµhamajjh±na½ sam±panno dukkhadukkhanti vipassat²ti hissa laddhi. 328. ѱºanti lokuttara½ catusaccañ±ºa½. Sotanti sotaviññ±ºa½ adhippeta½, yena ta½ sadda½ suº±ti. Dvinna½ phass±nanti sotasamphassamanosamphass±na½. 329. No vata re vattabbeti yadi avisesena ya½kiñci sam±pannassa natthi vac²bhedo, na avisesena vattabba½ “sam±pannassa atthi vac²bhedo”ti. Sesamettha utt±natthameva saddhi½ suttas±dhan±ya. Ya½ panetena “sikhissa ±nanda, bhagavato”ti pariyos±ne sutta½ ±bhata½, tattha yena sam±patticittena so vac²bhedo samuµµhito, k±yabhedopi tena samuµµh±tiyeva, na ca ta½ lokuttara½ paµhamajjh±nacitta½, tasm± as±dhakanti.
Vac²bhedakath±vaººan±.
6. Dukkh±h±rakath±vaººan±
334. Id±ni dukkh±h±rakath± n±ma hoti. Tattha “dukkha½ dukkhanti v±ca½ bh±santo dukkhe ñ±ºa½ ±harati, ta½ dukkh±h±ro n±ma vuccati Tañca paneta½ maggaªga½ maggapariy±pannan”ti yesa½ laddhi, seyyath±pi etarahi pubbaseliy±na½; te sandh±ya dukkh±h±roti pucch± sakav±dissa, paµiññ± parav±dissa. Ye kec²ti paµhamapañhe avipassake sandh±ya paµikkhipati, dutiyapañhe vipassake sandh±ya paµij±n±ti, ta½ panassa laddhimattameva. Tasm± “sabbe te”ti v±dassa bhindanattha½ b±laputhujjan±ti-±dim±ha. Ta½ utt±natthamev±ti.
Dukkh±h±rakath±vaººan±.
7. Cittaµµhitikath±vaººan±
335. Id±ni cittaµµhitikath± n±ma hoti. Tattha yesa½ sam±patticittañceva bhavaªgacittañca anuppabandhena pavattam±na½ disv± “ekameva citta½ cira½ tiµµhat²”ti laddhi seyyath±pi etarahi heµµh± vuttappabhed±na½ andhak±na½, ta½laddhivisodhanattha½ eka½, citta½ divasa½ tiµµhat²ti pucch± sakav±dissa, paµiññ± parav±dissa. Upa¹¹hadivaso upp±dakkhaºoti ettha µhitikkhaºa½ an±masitv± “anicc± vata saªkh±r±, upp±davayadhammino”ti (sa½. ni. 1.186; 2.143) desan±nayena upp±davayavaseneva pucch± kat±. Te dhamm± cittena lahuparivatt±ti puµµho cittato lahutaraparivattino dhamme apassanto paµikkhipati. Dutiya½ puµµho yassa cittassa d²ghaµµhiti½ icchati, ta½ sandh±ya paµij±n±ti. Y±vat±yuka½ tiµµhat²ti pañhe “cull±s²tisahass±ni, kapp± tiµµhanti ye mar³”ti-±divacanavasena (mah±ni. 10) ±ruppato aññatra paµikkhipati, ±ruppe paµij±n±ti. Muhutta½ muhutta½ uppajjat²ti pañhe parav±dissa “upp±davayadhammino”ti-±disuttavirodhabhayena paµij±n±ti. Ýhiti½ panassa laddhivasena icchati. Sesamettha utt±natthamev±ti.
Cittaµµhitikath±vaººan±.
8. Kukku¼akath±vaººan±
338. Id±ni kukku¼akath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “sabba½, bhikkhave, ±ditta½ (sa½. ni. 4.28; mah±va. 54) sabbe saªkh±r± dukkh±”ti-±d²ni (dha. pa. 278) sutt±ni ayoniso gahetv± “nippariy±yeneva sabbe saªkh±r± kukku¼± v²taccitaªg±rasammiss± ch±rikanirayasadis±”ti laddhi, seyyath±pi etarahi gokulik±na½; tesa½ n±nappak±rasukhasandassanena ta½ laddhi½ vivecetu½ pucch± sakav±dissa, paµiññ± parav±dissa. Tattha anodhi½ katv±ti odhi½ mariy±da½ koµµh±sa½ akaritv±, avisesena sabbeyev±ti attho. Sesa½ sabba½ p±¼inayeneva veditabba½ saddhi½ suttas±dhan±y±ti.
Kukku¼akath±vaººan±.
9. Anupubb±bhisamayakath±vaººan±
339. Id±ni anupubb±bhisamayakath± n±ma hoti. Tattha yesa½–
“Anupubbena medh±v², thoka½ thoka½ khaºe khaºe;
kamm±ro rajatasseva, niddhame malamattano”ti. (Dha. pa. 239)–
¾d²ni sutt±ni ayoniso gahetv± “sot±pattiphalasacchikiriy±ya paµipanno ekacce kilese dukkhadassanena pajahati, ekacce samudayanirodhamaggadassanena, tath± ses±p²ti eva½ so¼asahi koµµh±sehi anupubbena kilesappah±na½ katv± arahattapaµil±bho hot²”ti evar³p± n±n±bhisamayaladdhi uppann±, seyyath±pi etarahi andhakasabbatthikasammitiyabhadray±nik±na½; tesa½ laddhivivecanattha½ anupubb±bhisamayoti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Anupubbena sot±pattimagganti puµµho pana ekassa maggassa bahubh±v±pattibhayena paµikkhipati. Dutiya½ puµµho dukkhadassan±divasena paµij±n±ti. T±ni v± catt±ripi ñ±º±ni eko sot±pattimaggoyev±ti paµij±n±ti, phala½ pana ekameva icchati, tasm± paµikkhipati. Sakad±g±mimagg±d²supi eseva nayo.
344. Magge diµµhe phale µhitoti pañhe yasm± dukkhadassan±d²hi dassana½ apariniµµhita½, maggadassanena pariniµµhita½ n±ma hoti, tad± so phale µhitoti saªkha½ gacchati, tasm± paµij±n±ti. 345. Dukkhe diµµhe catt±ri sacc±n²ti pucch± parav±dissa, ek±bhisamayavasena paµiññ± sakav±dissa. Puna dukkhasacca½ catt±ri sacc±n²ti anuyoge catunnampi n±n±sabh±vatt± paµikkhepo tasseva. R³pakkhandhe aniccato diµµheti pucch± sakav±dissa, samuddato ekabindussa rase paµividdhe sesa-udakassa paµivedho viya ekadhamme anicc±dito paµividdhe sabbepi paµividdh± hont²ti laddhiy± paµiññ± parav±dissa. Cat³hi ñ±ºeh²ti dukkhe ñ±º±d²hi. Aµµhahi ñ±ºeh²ti s±vak±na½ s±dh±raºehi saccañ±ºehi ceva paµisambhid±ñ±ºehi ca. Dv±dasahi ñ±ºeh²ti dv±dasaªgapaµiccasamupp±dañ±ºehi. Catucatt±r²s±ya ñ±ºeh²ti “jar±maraºe ñ±ºa½, jar±maraºasamudaye ñ±ºan”ti eva½ nid±navagge vuttañ±ºehi. Sattasattatiy± ñ±ºeh²ti “jar±maraºa½, bhikkhave, anicca½ saªkhata½ paµiccasamuppanna½ khayadhamma½ vayadhamma½ vir±gadhamma½ nirodhadhamman”ti (sa½. ni. 2.20) eva½ tattheva vuttañ±ºehi. Sesamettha p±¼inayeneva veditabba½ saddhi½ suttas±dhanen±ti.
Anupubb±bhisamayakath±vaººan±.
10. Voh±rakath±vaººan±
347. Id±ni voh±rakath± n±ma hoti. Tattha buddho bhagav± lokuttarena voh±rena voharat²ti yesa½ laddhi, seyyath±pi etarahi andhak±na½; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, laddhivasena paµiññ± parav±dissa. Lokuttare soteti-±d²ni tassa ayuttav±d²bh±vad²panattha½ vutt±ni. Ayañhettha adhipp±yo– “sadd±yatanameva te lokuttara½, ud±hu sot±d²nip²”ti. Hañci buddhassa bhagavato voh±ro lokiye sote paµihaññat²ti ettha yadi so lokuttare paµihaññeyya. Lokuttaro siy±ti evamattho na gahetabbo. Lokiye paµihaññam±nassa pana lokuttarat± n±ma natth²ti ayametth±dhipp±yo. Lokiyena viññ±ºen±ti etth±pi lokiyenev±ti attho. Itarath± anekantat± siy±. Lokuttarañhi lokiyenapi ñ±ºena ñ±yat². Eva½ sabba½ yath±nur³pato veditabba½. Sabbe te magga½ bh±vent²ti pañhesu ye magga½ nappaµilabhanti, te sandh±ya paµikkhipati. Ye paµilabhanti, te sandh±ya paµij±n±ti. 351. Sovaººamay±y±ti suvaººamay±ya. Ida½ parav±dissa ud±haraºa½. E¼aº¹iy±y±ti e¼aº¹amay±ya. Ida½ sakav±dissa ud±haraºa½. Lokiya½ voharantassa lokiyoti ayampi ek± laddhi. S± etarahi ekacc±na½ andhak±na½ laddhi. Sesamettha utt±natthamev±ti.
Voh±rakath±vaººan±.
11. Nirodhakath±vaººan±
353. Id±ni nirodhakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ appaµisaªkh±nirodhañca paµisaªkh±nirodhañca dvepi ekato katv± nirodhasaccanti laddhi, seyyath±pi etarahi mahis±sak±nañceva andhak±nañca; te sandh±ya dve nirodh±ti pucch± sakav±dissa, paµiññ± parav±dissa Dve dukkhanirodh±ti pañhesu yasm± dve dukkhasacc±ni na icchati, tasm± paµikkhipati. Yasm± dv²h±k±rehi dukkha½ nirujjhat²ti icchati, tasm± paµij±n±ti. Dve nirodhasacc±n²tipañhesu dvinna½ dukkhasacc±na½ nirodhavasena-anicchanto paµikkhipati. Dv²h±k±rehi dukkhassa nirujjhanato paµij±n±ti. Dve t±º±n²ti-±d²supi eseva nayo. Atthi dvinna½ nibb±n±nanti-±d²su pucch±su uccan²cat±d²ni apassanto paµikkhipati. Appaµisaªkh±niruddheti ye paµisaªkh±ya lokuttarena ñ±ºena aniruddh± suddhapakatikatt± v± uddesaparipucch±d²na½ v± vasena na samud±caraºato niruddh±ti vuccanti, te saªkh±re. Paµisaªkh± nirodhent²ti. Lokuttarañ±ºena nirodhenti anuppattibh±va½ gamenti. Nanu appaµisaªkh±niruddh± saªkh±r±ti pucch± parav±dissa Tattha bhagg±na½ puna abhañjanato appaµisaªkh±niruddh±na½ v± ariyamagge uppanne tath± nirujjhanatova sakav±d² accantabhaggata½ paµij±n±ti. Sesamettha utt±natthamev±ti.
Nirodhakath±vaººan±.
Dutiyo vaggo.