Ugghaµitaññussa adhipaññ±sikkh±, neyyassa adhicittasikkh±, vipañcitaññussa adhis²lasikkh±. Iti imesa½ puggal±na½ cat³hi paµipad±hi niyy±na½.
Tattha aya½ sa½kileso, t²ºi akusalam³l±ni tayo phass± tisso vedan± tayo upavic±r± tayo sa½kiles± tayo vitakk± tayo pari¼±h± t²ºi saªkhatalakkhaº±ni tisso dukkhat±ti.
T²ºi akusalam³l±n²ti lobho akusalam³la½, doso akusalam³la½, moho akusalam³la½. Tayo phass±ti sukhavedan²yo phasso, dukkhavedan²yo phasso, adukkhamasukhavedan²yo phasso. Tisso vedan±ti sukh± vedan± dukkh± vedan± adukkhamasukh± vedan±. Tayo upavic±r±ti somanassopavic±ro domanassopavic±ro upekkhopavic±ro. Tayo sa½kiles±ti r±go doso moho. Tayo vitakk±ti k±mavitakko by±p±davitakko vihi½s±vitakko. Tayo pari¼±h±ti r±gajo dosajo mohajo. T²ºi saªkhatalakkhaº±n²ti upp±do µhiti vayo. Tisso dukkhat±ti dukkhadukkhat± vipariº±madukkhat± saªkhatadukkhat±.
Tattha lobho akusalam³la½ kuto samuµµhita½? Tividha½ ±rammaºa½ man±pika½ aman±pika½ upekkh±µh±niyañca. Tattha man±pikena ±rammaºena lobho akusalam³la½ samuµµhahati. Iti man±pik± ±rammaº± sukhavedan²yo phasso, sukhavedan²ya½ phassa½ paµicca uppajjate sukhavedan±, sukhavedana½ paµicca uppajjate somanass³pavic±ro, somanass³pavic±ra½ paµicca uppajjate r±go, r±ga½ paµicca uppajjate k±mavitakko, k±mavitakka½ paµicca uppajjate r±gajo pari¼±ho r±gaja½ pari¼±ha½ paµicca uppajjate upp±do saªkhatalakkhaºo, upp±da½ saªkhatalakkhaºa½ paµicca uppajjate vipariº±madukkhat±.
Doso akusalam³la½ kuto samuµµhita½? Aman±pikena ±rammaºena doso akusalam³la½ samuµµhita½. Iti aman±pik± ±rammaº± dukkhavedan²yo phasso, dukkhavedan²ya½ phassa½ paµicca uppajjate dukkhavedan±, dukkhavedana½ paµicca uppajjate domanass³pavic±ro, domanass³pavic±ra½ paµicca uppajjate doso, dosa½ paµicca uppajjate by±p±davitakko, by±p±davitakka½ paµicca uppajjate dosajo pari¼±ho, dosaja½ pari¼±ha½ paµicca uppajjate µhitassa aññathatta½ saªkhatalakkhaºa½, µhitassa aññathatta½ saªkhatalakkhaºa½ paµicca uppajjate dukkhadukkhat± vedan±.
Moho akusalam³la½ kuto samuµµhita½? Upekkh±µh±niyena ±rammaºena moho akusalam³la½ samuµµhita½. Iti upekkh±µh±niy± ±rammaº± adukkhamasukhavedan²yo phasso, adukkhamasukhavedan²ya½ phassa½ paµicca uppajjate adukkhamasukh± vedan±, adukkhamasukhavedana½ paµicca uppajjate upekkh³pavic±ro, upekkh³pavic±ra½ paµicca uppajjate moho, moha½ paµicca uppajjate vihi½s±vitakko, vihi½s±vitakka½ paµicca uppajjate mohajo pari¼±ho, mohaja½ pari¼±ha½ paµicca uppajjate vayo saªkhatalakkhaºa½, vaya½ saªkhatalakkhaºa½ paµicca uppajjate saªkhatadukkhat±, iti aya½ tiººa½ kiles±na½ niddeso, aya½ vuccate kusalapakkhe tipukkhalo nayo.
Iti t²ºi akusalam³l±ni na catutth±ni na pañcam±ni, tayo phass±ti tisso vedan± y±va saªkhatadukkhat±ti, yo koci akusalapakkho, sabbo so t²su akusalam³lesu samosarati.
Tattha katamo kusalapakkho? T²ºi kusalam³l±ni, tisso paññ± sutamay² paññ± cint±may² paññ± bh±van±may² paññ±. Tayo sam±dh² savitakkasavic±ro…pe… tisso sikkh± adhis²lasikkh±…pe… sikkh±. T²ºi nimitt±ni samathanimitta½ paggahanimitta½ upekkh±nimitta½. Tayo vitakk± nekkhammavitakko…pe… avihi½s±vitakko. T²ºi indriy±ni anaññ±taññass±m²tindriyanti vitth±ro. Tayo upavic±r± nekkhamm³pavic±ro aby±p±d³pavic±ro avihi½s³pavic±ro. Tisso esan± k±mesan± bhavesan± brahmacariyesan±. Tayo khandh± s²lakkhandho sam±dhikkhandho paññ±kkhandho.
Tattha ya½ alobho kusalam³la½, ta½ sutamayipañña½ parip³reti, sutamay² paññ± paripuºº± savitakka½ savic±ra½ sam±dhi½ parip³reti, savitakko savic±ro sam±dhi paripuººo adhicittasikkha½ parip³reti, adhicittasikkh± paripuºº± samathanimitta½ parip³reti, samathanimitta½ paripuººa½ nekkhammavitakka½ parip³reti, nekkhammavitakko paripuººo anaññ±taññass±m²tindriya½ parip³reti, anaññ±taññass±m²tindriya½ paripuººa½ nekkhamm³pavic±ra½ parip³reti, nekkhamm³pavic±ro paripuººo k±mesana½ pajahati, k±mesanappah±na½ sam±dhikkhandha½ parip³reti.
Adoso kusalam³la½ cint±mayipañña½ parip³reti, cint±may² paññ± paripuºº± avitakkavic±ramatta½ sam±dhi½ parip³reti Avitakkavic±ramatto sam±dhi paripuººo adhis²lasikkha½ parip³reti, adhis²lasikkh± paripuºº± upekkh±nimitta½ parip³reti, upekkh±nimitta½ paripuººa½ aby±p±davitakka½ parip³reti, aby±p±davitakko paripuººo aññindriya½ parip³reti, aññindriya½ paripuººa½ aby±p±d³pavic±ra½ parip³reti, aby±p±d³pavic±ro paripuººo bhavesana½ pajahati, bhavesanappah±na½ s²lakkhandha½ parip³reti.
Amoho kusalam³la½ bh±van±mayipañña½ parip³reti, bh±van±may²paññ± paripuºº± avitakka-avic±ra½ sam±dhi½ parip³reti, avitakko avic±ro sam±dhi paripuººo adhipaññ±sikkha½ parip³reti, adhipaññ±sikkh± paripuºº± paggahanimitta½ parip³reti, paggahanimitta½ paripuººa½ aññ±t±vino indriya½ parip³reti, aññ±t±vino indriya½ paripuººa½ avihi½s³pavic±ra½ parip³reti, avihi½s³pavic±ro paripuººo brahmacariyesana½ parip³reti, brahmacariyesan± paripuºº± paññ±kkhandha½ parip³reti.
Iti ime tayo dhamm± kusalapakkhik± sabbe kusal± dhamm± t²hi tikaniddesehi niddisiyanti t²ºi vimokkhamukh±ni tassa pariyos±na½. Tattha paµhamena appaºihita½, dutiyena suññata½, tatiyena animitta½. Aya½ vuccati dutiyo tipukkhalo n±ma nayo.
Tattha ye ime tayo puggal± ugghaµitaññ³ vipañcitaññ³ neyyoti. Imesa½ tiººa½ puggal±na½ ye ca puggal± sukh±ya paµipad±ya khipp±bhiññ±ya, sukh±ya paµipad±ya dandh±bhiññ±ya ca niyyanti, te dve puggal±. Ye ca dve puggal± dukkh±ya paµipad±ya khipp±bhiññ±ya, dukkh±ya paµipad±ya dandh±bhiññ±ya ca niyyanti ime catt±ro tena visesena dve bhavanti diµµhicarito ca taºh±carito ca. Ime catt±ro bhavitv± tayo bhavanti, tayo bhavitv± dve bhavanti. Imesa½ dvinna½ puggal±na½ aya½ sa½kileso, avijj± ca taºh± ca, ahirikañca anottappañca, assati ca asampajaññañca, n²varaº±ni ca sa½yojan±ni ca, ajjhos±nañca abhiniveso ca, aha½k±ro ca mama½k±ro ca, assaddhiyañca dovacassañca, kosajjañca ayoniso ca manasik±ro, vicikicch± ca abhijjh± ca, asaddhammassavanañca asam±patti ca.
Tattha avijj± ca ahirikañca assati ca n²varaº±ni ca ajjhos±nañca aha½k±ro ca assaddhiyañca kosajjañca vicikicch± ca asaddhammassavanañca, aya½ ek± dis±.
Taºh± ca anottappañca asampajaññañca sa½yojan±ni ca abhiniveso ca mama½k±ro ca dovacassat± ca ayoniso manasik±ro ca abhijjh± ca asam±patti ca, aya½ dutiy± dis±. Dasanna½ duk±na½ dasa pad±ni paµham±ni k±tabb±ni. Sa½khittena attha½ ñ±penti paµipakkhe kaºhapakkhassa sabbesa½ duk±na½ dasa pad±ni dutiyak±ni, aya½ dutiy± dis±.
Iti akusal±na½ dhamm±na½ dukkhaniddeso, aya½ samudayo. Ya½ ta½ dhamma½ ajjh±vasati n±mañca r³pañca ida½ dukkha½ iti ayañca samudayo, idañca dukkha½, im±ni dve sacc±ni dukkhañca samudayo ca nandiy±vaµµassa nayassa paµhamaniddeso.
Tattha katamo kusalapakkho? Samatho ca vipassan± ca, vijj± ca caraºañca, sati ca sampajaññañca, hir² ca ottappañca, aha½k±rappah±nañca mama½k±rappah±nañca, samm±v±y±mo ca yoniso ca manasik±ro, samm±sati ca samm±sam±dhi ca, paññ± ca nibbid± ca, sam±patti ca saddhammassavanañca, somanassañca dhamm±nudhammappaµipatti ca.
Tattha samatho ca vijj± ca sati ca hir² ca aha½k±rappah±nañca samm±v±y±mo ca samm±sati ca paññ± ca sam±patti ca somanassañca, ime dhamm± ek± dis±. Vipassan± ca caraºañca sampajaññañc ottappañca mama½k±rappah±nañca yoniso manasik±ro ca samm±sam±dhi ca nibbid± ca saddhammassavanañca dhamm±nudhammappaµipatti ca, aya½ dutiy± dis±. Iti kusalapakkhe ca akusalapakkhe ca nandiy±vaµµassa pana nayassa catasso dis±.
T±su y±ni akusalapakkhassa paµham±ni pad±ni akusal±ni kusalehi pah±na½ gacchanti, t±ni kusalapakkhe dutiyehi padehi pah±na½ gacchanti. Tesa½ pah±n± r±gavir±g± cetovimutti y±ni akusalapakkhassa dutiy±ni akusalapad±ni pah±na½ gacchanti, t±ni kusalapakkhassa paµhamehi padehi pah±na½ gacchanti. Tesa½ pah±n± avijj±vir±g± paññ±vimutti pariyos±na½. Imesa½ tiººa½ nay±na½ paµhamo nayo s²havikk²¼ito n±ma. Aµµha pad±ni catt±ri ca kusal±ni catt±ri ca akusal±ni im±ni aµµha pad±ni m³lapad±ni, atthanayena dutiyo tipukkhalo. So chahi dhammehi neti kusalam³l±ni ca neti akusalam³l±ni ca, iti im±ni cha pad±ni purimak±ni ca aµµha m³lapad±ni im±ni cuddasa pad±ni aµµh±rasanna½ m³lapad±na½. Tattha yo pacchimako nayo nandiy±vaµµo, so cat³hi dhammehi neti. Avijj±ya ca taºh±ya ca samathena ca vipassan±ya ca, ime catt±ro dhamm± im±ni aµµh±rasa m³lapad±ni t²su nayesu niddiµµh±ni.
Tattha y±ni nava pad±ni kusal±ni, tattha sabba½ kusala½ samosarati. Tesañca navanna½ m³l±na½ catt±ri pad±ni s²havikk²¼itanaye t²ºi tipukkhale dve nandiy±vaµµe, iccete kusalassa pakkh±. Tattha y±ni nava pad±ni kusal±ni, tattha sabba½ kusala½ yujjati. Tattha s²havikk²¼ite naye catt±ri pad±ni t²ºi tipukkhale dve nandiy±vaµµe im±ni nava pad±ni kusal±ni niddiµµh±ni.
Tattha y±ni nandiy±vaµµe naye catt±ri pad±ni, tattha aµµh±rasa m³lapad±ni samosaranti. Yath± katha½, samatho ca alobho ca adoso ca asubhasaññ± ca dukkhasaññ± ca im±ni kusalapakkhe pañca pad±ni samatha½ bhajanti. Vipassan± ca amoho ca aniccasaññ± ca anattasaññ± ca im±ni catt±ri pad±ni vipassana½ bhajanti. Im±ni nava pad±ni kusal±ni dv²su padesu yojit±ni, tattha akusalapakkhe navanna½ akusalam³lapad±na½ y± ca taºh± yo ca lobho yo ca doso y± ca subhasaññ± y± ca sukhasaññ±, im±ni pañca pad±ni taºha½ bhajanti Y± ca avijj± yo ca moho y± ca niccasaññ± y± ca attasaññ±, im±ni catt±ri pad±ni avijja½ bhajanti. Et±ni nava pad±ni akusal±ni susa½khitt±ni. Iti tayo nay± eka½ naya½ na paviµµh±. Eva½ aµµh±rasa m³lapad±ni nandiy±vaµµanaye niddisitabb±ni.
Katha½ aµµh±rasa m³lapad±ni, tipukkhale naye yujjanti? Navanna½ pad±na½ kusal±na½, vipassan± ca amoho ca aniccasaññ± ca anattasaññ± ca, im±ni catt±ri pad±ni; amoho ca samatho ca alobho ca asubhasaññ± ca, im±ni catt±ri pad±ni; lobho ca doso ca, eva½ im±ni nava pad±ni t²su kusalesu yojetabb±ni. Tattha navanna½ pad±na½ akusal±na½ taºh± ca lobho ca subhasaññ± ca sukhasaññ± ca, im±ni catt±ri pad±ni lobho akusalam³la½; avijj± ca moho ca niccasaññ± ca attasaññ± ca aya½ moho aya½ doso, ye ca im±ni nava pad±ni t²su akusalesu yojit±ni. Eva½ aµµh±rasa m³lapad±ni kusalam³lesu ca yojetv± tipukkhalena nayena niddisitabb±ni.
Katha½ aµµh±rasa m³lapad±ni s²havikk²¼ite naye yujjanti? Taºh± ca subhasaññ± ca, aya½ paµhamo vipall±so. Lobho ca sukhasaññ± ca, aya½ dutiyo vipall±so. Avijj± ca niccasaññ± ca, aya½ tatiyo vipall±so. Moho ca attasaññ± ca, aya½ catuttho vipall±so. Iti nava pad±ni akusalam³l±ni cat³su padesu yojit±ni. Tattha navanna½ m³lapad±na½ kusal±na½ samatho ca asubhasaññ± ca, ida½ paµhama½ satipaµµh±na½. Alobho ca dukkhasaññ± ca, ida½ dutiya½ satipaµµh±na½. Vipassan± ca aniccasaññ± ca, ida½ tatiya½ satipaµµh±na½. Amoho ca anattasaññ± ca, ida½ catuttha½ satipaµµh±na½. Im±ni aµµh±rasa m³lapad±ni s²havikk²¼itanaya½ anupaviµµh±ni. Imesa½ tiººa½ nay±na½ y± bh³mi ca yo r±go ca yo doso ca eka½ naya½ pavisati. Ekassa nayassa akusale v± dhamme kusale v± dhamme viññ±te paµipakkho anvesitabbo, paµipakkhe anvesitv± so nayo niddisitabbo, tamhi naye niddiµµho. Yath± ekamhi naye sabbe nay± paviµµh± tath± niddisitabb±. Ekamhi ca naye aµµh±rasa m³lapad±ni paviµµh±ni, tamhi dhamme viññ±te sabbe dhamm± viññ±t± honti. Imesa½ tiººa½ nay±na½ s²havikk²¼itanayassa catt±ri phal±ni pariyos±na½. Paµham±ya dis±ya paµhama½ phala½, dutiy±ya dis±ya dutiya½ phala½, tatiy±ya dis±ya tatiya½ phala½, catutth±ya dis±ya catuttha½ phala½. Tipukkhalassa nayassa t²ºi vimokkhamukh±ni pariyos±na½. Paµham±ya dis±ya appaºihita½, dutiy±ya dis±ya suññata½, tatiy±ya dis±ya animitta½. Nandiy±vaµµassa nayassa r±gavir±g± cetovimutti avijj±vir±g± ca paññ±vimutti pariyos±na½ Paµham±ya dis±ya r±gavir±g± cetovimutti, dutiy±ya dis±ya avijj±vir±g± paññ±vimutti. Ime tayo nay± imesa½ tiººa½ nay±na½ aµµh±rasanna½ m³lapad±na½ ±lokan±, aya½ vuccati dis±lokano [dis±locano (ka.)] nayo. ¾loketv±na j±n±ti “aya½ dhammo ima½ dhamma½ bhajat²”ti samm± yojan±. Kusalapakkhe akusalapakkhe ca aya½ nayo aªkuso n±ma. Ime pañca nay±.