111. Tattha katamo vicayo? Yassa yattha pari¼±heti tassa pari¹ayhantassa so yath±bh³ta½ natthi nibbindati ca, aya½ vicayo ca yutti ca. Padaµµh±no r±gajo pari¼±ho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaµµh±na½. Dosajo pari¼±ho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaµµh±na½. Mohajo pari¼±ho upekkhindriyassa domanassindriyassa ca padaµµh±na½.
Tattha katamo lakkhaºo h±ro? Phassapareto vedan±pareto saññ±paretopi saªkh±raparetopi yena yena maññati yadi subhanimittena yadi sukhanimittena yadi niccanimittena yadi attanimittena asubhe subhanti maññati, eva½ sabba½ r±gaje pari¼±he vutte catt±ro pari¼±h± vutt± bhavanti. R±gajo dosajo mohajo diµµhijo ca r±ga½ vad±m²ti attato vadati. Sabb±ni pannarasa pad±ni anicca½ dukkhanti.
Tattha katamo catuby³ho? Idha sutte bhagavato ko adhipp±yo? Ye pari¼±hena na acchanti te bhava½ n±bhinandanti. Ye bhava½ n±bhinandanti, te parinibb±yissanti. Aya½ adhipp±yo.
Tattha katamo ±vaµµo? Sa½kilesabh±giyena dukkhañca samudayañca niddisati. Nibbedhabh±giyena maggañca nirodhañca.
Tattha katam± vibhatti? Sant±paj±to rogaj±to roga½ vadati attato ta½ na eka½sena hoti amanasik±r± sant±paj±to kho na ca roga½ attato vadati.
Tattha katamo parivattano? Pakkhapaµipakkhanidassanattha½ bh³mi parivattan±ya.
Tattha katamo vevacano h±ro? Rogañca attato vadati salla½ attato vadati. Pannarasa pad±ni sabb±ni vattabb±ni.
Tattha katam± paññatti? Sant±paj±toti domanassapadaµµh±na½. Sabbe vacanapaññattiy± paññapeti. Roga½ vadati attato vipall±so sa½kilesapaññattiy± paññapeti. Ya½ n±bhinandati, ta½ dukkhanti vipall±sanikkhepapaññattiy± paññatt±. Te akatasatt± lok± majjhena vemattat±ya paññatt±.
Tattha katamo otaraºo? Sant±paj±toti t²ºi akusalam³l±ni, te saªkh±r± saªkh±rakkhandhapariy±pann±, dh±t³su dhammadh±tu, ±yatanesu dhamm±yatana½. Indriyesu itthindriya½ purisindriyañca padaµµh±na½.
Tattha katamo sodhano? Suddho suttassa ±rambho.
Tattha katamo adhiµµh±no h±ro? Pari¼±hoti ye satt± lok± ekattapaññattiy± paññatt±, te akatasatt± lok± majjhena vemattat±ya paññatt±.
Tattha katamo parikkh±ro? Sant±paj±toti ayoniso manasik±ro hetu, vipall±sañca paccayo. Tattha dv²hi dhammehi att± abhiniviµµh± cittañca cetasikañca dhamme ubhay±ni tassa vipar²tena par±masato. Aparo pariy±yo, cetasikehi dhammehi attasaññ± anattasaññ± samuggh±teti. Aparo pariy±yo. Aniccasaññ± cetasikesu dhammesu, na tu attasaññ±. Ida½ vuccati cittanti v± manoti v± viññ±ºanti v± ida½ d²gharatta½ abbhuggata½ eta½ mama, esohamasmi, eso me att±ti. Tattha cetasik± dhamm±nupassan± es±pi dhammasaññ±. Tassa ko hetu, ko paccayo? Aha½k±ro hetu, mama½k±ro paccayo.
Tattha katamo sam±ropano? Aya½ loko sant±paj±toti akusala½ manteti viññ±ºa½ n±mar³passa paccayo y±va jar±maraºanti, aya½ sam±ropano.
112. Evameta½ yath±bh³ta½, sammappaññ±ya passati akusalam³l±na½ pah±na½. Tattha avijj±nirodho avijj±nirodh± y±va jar±maraºanirodho, aya½ sam±ropano.
Catt±ro puggal± [passa a. ni. 4.5]– anusotag±m² paµisotag±m² µhitatto, tiººo p±raªgato thale tiµµhati br±hmaºoti.
Tattha yo anusotag±m² aya½ k±me sevati. P±pañca kamma½ karoti y±va k±me paµisevati Ida½ lobho akusalam³la½, so yeva taºh±, so tehi k±mehi vuyhati anusotag±m²ti vuccati. Yo puggalo t±hi gamito tappaccay± tassa hetu akusalakamma½ karoti k±yena ca v±c±ya ca, aya½ vuccati p±pakamma½ karot²ti. Tassa t²ºi sot±ni sakk±yadiµµhi vicikicch± s²labbatapar±m±so. Imehi t²hi sotehi tividhadh±tuya½ uppajjati k±madh±tuya½ r³padh±tuya½ ar³padh±tuya½. Tena paµipakkhena yo k±me na paµisevati. Yo s²lavata½ na par±masati. Yo sakk±yadiµµh²na½ pah±n±ya k±mesu yath±bh³ta½ ±d²nava½ passati. Yena ca te dhamme paµisevati. Yañca tappaccay± tiµµhati br±hmaºoti araha½ kira. Tattha araha½ tassa p±raªgato hoti, p±raªgatassa thale tiµµhati sop±dises± nibb±nadh±tu. Anusotag±min²ti dassanappah±tabb±na½ sa½yojan±na½ appah±nam±ha. Paµisotag±min²ti phale diµµhekaµµh±nañca kiles±na½ pah±nam±ha, µhitattena pañcanna½ orambh±giy±na½ sa½yojan±na½ pah±nam±ha. Tattha anusotag±min± maggar³pim±ha. Paµisotag±min± µhitattena ca maggamitim±ha. P±raªgatena s±vak± asekkh± ca samm±sambuddh± ca vutt±. Anusotag±min± sakk±yasamudayag±mini½ paµipadam±ha. Paµisotag±min± µhitattena sakk±yanirodhag±mini½ paµipadam±ha. P±raªgatena dasa asekkh± arahant± dhamm± vutt±. Aya½ suttattho.
113. Tattha katam± desan±? Imasmi½ hi sutte catt±ri ariyasacc±ni desit±ni. Tedh±tukalokasamatikkamanañca.
Tattha katamo vicayo h±ro? Yo k±me paµisevati p±pa½ [p±paka½ (p².)] kareyy±ti yo ca k±me na paµisevati so p±pakamma½ na kareyy±ti yo ca imehi dv²hi bh³m²hi uttiººo p±raªgatoti y± v²ma½s± aya½ vicayo.
Yutt²ti yujjati suttesu, n±yujjat²ti y± v²ma½s±ya, aya½ yutti. Padaµµh±noti anusotag±min± sattanna½ sa½yojan±na½ padaµµh±na½. Akusalassa kiriy± akusalassa m³l±na½ padaµµh±na½. Paµisotag±min± yath±bh³tadassanassa padaµµh±na½. Ýhitattena asa½h±riy±ya [asah±riy±ya (p².)] padaµµh±na½. P±raªgatoti kad±ci bh³miy± padaµµh±na½.
Tattha katamo lakkhaºo h±ro? Yo anusota½ gacchati taºh±vasena. Sabbesampi kiles±na½ vasena gacchati. Yo paµisota½ v±yamati. Taºh±ya sabbesampi so kiles±na½ v±yamati paµisota½. Yo attan± µhito k±yenapi so µhito v±c±cittenapi so µhito. Aya½ lakkhaºo h±ro.
Tattha katamo catuby³ho? Idha sutte bhagavato ko adhipp±yo? Ye anusotag±miniy± paµipad±ya n±bhiramissanti, te paµisota½ v±yamissant²ti y±va kad±ci bh³miya½, aya½ adhipp±yo. ¾vaµµoti idha sutte catt±ri sutt±ni desit±ni.
Tattha katamo vibhatti h±ro? Yo k±me paµisevati p±pañca kamma½ karoti. So anusotag±m²ti na eka½sena sot±pannopi k±me paµisevati. Ta½ bh±giyañca p±pakamma½ karoti. Kiñc±pi sekkhopi kareyya p±pa½ yath± sutte niddiµµho na ca so anusotag±m², ida½ vibhajjaby±karaº²ya½. Na ca k±me paµisevati na ca p±pakamma½ karoti paµisotag±m² na ca eka½sena sabbe b±hirako k±mesu v²tar±go na ca k±me paµisevati, tena ca p±pakamma½ karoti anusotag±m² paµisotag±m², aya½ vibhatti.
Tattha katamo parivattano h±ro? Niddiµµho paµipakkho. Vevacanoti k±mesu vatthuk±m±pi kilesak±m±pi r³pasaddagandharasaphassaputtad±rad±sakammakaraporisañca pariggah±.
Paññatt²ti sabbe puthujjan± ekatt±ya paññatt±. Anusotag±m²ti kilesasamud±c±rapaññattiy± paññatt±. Ye pana sekkh± puggal±, te nibb±napaññattiy± [niµµh±napaññattiy± (ka.)] paññatt±. Ye pana an±g±m², te asa½h±riya paññattiy± paññatt±, aya½ paññatti.
Otaraºoti yo anusotag±m², so dukkha½. Ye tassa dhamm±, te dukkhassa samudayo. Ya½ r³pa½, aya½ r³pakkhandho, eva½ pañcapi khandh± paµiccasamupp±do, te kiles± saªkh±rakkhandhapariy±pann± dhamm±yatana½ dhammadh±tu indriyesu ca paññatt±.
Sodhanoti yen±rambhena ida½ sutta½ desita½, so ±rambho sabbo suddho.
Adhiµµh±noti paµisotag±min± sabbe sot±pann± ekattena v± niddiµµh± r±g±nusayapaµisotag±mino sekkh±va maggo ca sekkho ca puggalo µhitattoti.
V²tar±go ekatt±ya paññatto. P±raªgatoti sabbe arahanto sabbe paccekabuddh± samm±sambuddh± ca ekatt±ya paññatt±.
Parikkh±roti anusotag±mino p±pamittapaccayo k±mapariyuµµh±na½ hetu. Paµisotag±mino dve het³ dve paccay± ca y±va samm±diµµhiy± upp±d±yadiµµhi [up±d±yadiµµhi (p².)], tassa paµiladdhamaggo hetu ±rambho paccayo k±yiko cetasikassa koµµh±so ca. Sam±ropanoti vibhatti ida½ sutta½ natthi sam±ropan±ya bh³mi.
114. Pañc±nisa½s± sot±nugat±na½ dhamm±na½ [passa a. ni. 4.191] y±va diµµhiy± suppaµividdh±na½ sutta½ vitth±rena k±tabba½. Yuñjato ghaµentassa v±yamato gil±no maraºak±le devabh³to paccekabodhi½ p±puº±ti. Sot±nugat±ti saddhammassavanena kata½ hoti. Na ca adhipaññ±dhammavipassan±ya tassa citta½ tasita½ hoti, na ca anibbiddhatta½, ida½ ca sutta½ pañcanna½ puggal±na½ desita½, saddh±nus±rino mudindriyassa tikkhindriyassa ca dhamm±nus±rino tikkhindriyassa mudindriyassa ca. Yo pana mohacarito puggalo na sakkoti yuñjitu½ ghaµitu½ v±yamitu½ yath±bh³ta½ yath±sam±dhik± vimutti ta½ khaºa½ ta½ laya½ ta½ muhutta½ phala½ dasseti. S±dhu parih±yati paro ta½ duyhati, no tu sukha-avip±kin² bhavati Tassa diµµhe yeva ca dhamme upapajja-apar±pariyavedan²ya½. Tattha yo puggalo dhamm±nus±r² tassa yadi sot±nugat± dhamm± honti so yuñjanto p±puº±ti. Yo dhamm±nus±r² mudindriyo, so gil±no p±puº±ti. Yo saddh±nus±r² tikkhindriyo, so maraºak±lasamaye p±puº±ti. Yo mudindriyo, so devabh³to p±puº±ti. Yad± devabh³to na p±puº±ti, na so teneva dhammar±gena t±ya dhammanandiy± paccekabodhi½ p±puº±ti. Yo sot±nugatesu yuñjati ghaµeti v±yamati, so pubb±pannena visesa½ sañj±n±ti, sañj±nanto p±puº±ti. Sace pana gil±nassa manasik±ro hoti, tattha yuñjanto p±puº±ti. Sace panassa maraºak±le sa½viggo hoti, tattha yuñjanto p±puº±ti. Sace pana na katthaci [kattha (p². ka.), tattha (ka.)] sa½vego hoti, tassa devabh³tassa sukhino dhammabh³t± p±d± eva½ avilapati. So eva½ j±n±ti “aya½ so dhammavinayo yattha maya½ pubbe manussabh³t± brahmacariya½ carimh±”ti. Atha devabh³to p±puº±ti. Dibbesu v± pañcasu k±maguºesu ajjhosito hoti pam±davih±r², so tena kusalam³lena paccekabodhi½ p±puº±ti.
Y± paratoghosena vacas± suparicit±, aya½ sutamay² paññ±. Ye pana dhamm± honti manas± anupekkhit±, aya½ cint±may² paññ±. Ya½ diµµhiy± suppaµividdh±, aya½ bh±van±may² paññ± Ya½ sot±nugat± vacas± paricit± honti, so ca diµµhe yeva dhamme parinibb±y², aya½ araha½ puggalo. Yo upapajjati devabh³to p±puº±ti, tattha ca parinibb±yati, aya½ an±g±m². Yo tena kusalam³lena paccekabodhi½ p±puº±ti, aya½ pubbayogasambh±rasambh³to puggalo.
Sot±nugat± dhamm±ti paµhama½ vimutt±yatana½, vacas± paricit±ti dutiya½ tatiyañca vimutt±yatana½, manas± anupekkhit±ti catuttha½ vimutt±yatana½ diµµhiy± suppaµividdh±ti pañcama½ vimutt±yatana½.
Sot±nugat±ya vimuttiy± vacas± y± v±c± suppaµividdh± anupubbadhammassa sotena sutv± s²lakkhandhe parip³reti, manas± anupekkhit± sam±dhikkhandha½ parip³reti, diµµhiy± suppaµividdh± paññ±kkhandha½ parip³reti.