64. Tattha pañcakkhandh± catt±ri attabh±vavatth³ni bhavanti. Yo r³pakkhandho, so k±yo attabh±vavatthu. Yo vedan±kkhandho, so vedan± attabh±vavatthu. Yo saññ±kkhandho ca saªkh±rakkhandho ca, te dhamm± attabh±vavatthu. Yo viññ±ºakkhandho, so citta½ attabh±vavatthu. Iti pañcakkhandh± catt±ri attabh±vavatth³ni. Tattha k±ye “asubhe subhan”ti vipall±so bhavati. Eva½ vedan±su…pe… citte…pe… dhammesu ca attavipall±so bhavati. Tattha catunna½ vipall±s±na½ samuggh±tanattha½ bhagav± catt±ro satipaµµh±ne deseti paññapeti k±ye k±y±nupass² viharato “asubhe subhan”ti vipall±sa½ samuggh±teti, eva½ vedan±su, citte, dhammesu ca k±tabba½.
Tattha andhak±ratimis± appaµivedhalakkhaº± avijj±, tass± vipall±sapadaµµh±na½. Ajjhos±nalakkhaº± taºh±, tass± piyar³pas±tar³pa½ padaµµh±na½. Att±sayavañcan±lakkhaºo lobho, tassa adinn±d±na½ padaµµh±na½. Idha viv±dalakkhaºo doso, tassa p±º±tip±to padaµµh±na½. Vatthuvippaµipattilakkhaºo moho, tassa micch±paµipatti padaµµh±na½. Saªkhat±na½ dhamm±na½ avin±saggahaºalakkhaº± niccasaññ±, tass± sabbasaªkh±r± padaµµh±na½. S±savaphassopagamanalakkhaº± sukhasaññ±, tass± mamaªk±ro padaµµh±na½. Dhammesu upagamanalakkhaº± attasaññ± tass± ahaªk±ro padaµµh±na½. Vaººasaªgahaºalakkhaº± subhasaññ±, tass± indriya-asa½varo padaµµh±na½. Etehi navahi padehi uddiµµhehi sabbo akusalapakkho niddiµµho bhavati, so ca kho bahussutena sakk± j±nitu½ no appassutena, paññavat± no duppaññena, yuttena no ayuttena.
Nava pad±ni kusal±ni yattha sabbo kusalapakkho saªgaho samosaraºa½ gacchanti. Katam±ni nava pad±ni? Samatho vipassan± alobho adoso amoho aniccasaññ± dukkhasaññ± anattasaññ± asubhasaññ± ca.
Tattha katamo samatho? Y± cittassa µhiti saºµhiti avaµµhiti µh±na½ paµµh±na½ upaµµh±na½ sam±dhi sam±dh±na½ avikkhepo avippaµis±ro v³pasamo m±naso ekagga½ cittassa, aya½ samatho.
Tattha katam± vipassan±? Khandhesu v± dh±t³su v± ±yatanesu v± n±mar³pesu v± paµiccasamupp±desu v± paµiccasamuppannesu v± dhammesu dukkhesu v± samudayesu v± nirodhe v± magge v± kusal±kusalesu v± dhammesu s±vajja-anavajjesu v± kaºhasukkesu v± sevitabba-asevitabbesu v± so yath±bh³ta½ vicayo pavicayo v²ma½s± parav²ma½s± g±han± agg±han± parigg±han± cittena paricitan± tulan± upaparikkh± ñ±ºa½ vijj± v± cakkhu buddhi medh± paññ± obh±so ±loko ±bh± pabh± khaggo n±r±co [n±rajjo (p². ka.)] dhammavicayasambojjhaªgo samm±diµµhi maggaªga½, aya½ vipassan±. Tenes± vipassan± iti vuccati vividh± v± es± vipassan±ti, tasm± es± vipassan±ti vuccati. Dvidh± ces± hi vipassan± dhammavipassan±ti vuccati, dvidh± im±ya passati subhañca asubhañca kaºhañca sukkañca sevitabbañca asevitabbañca kammañca vip±kañca bandhañca vimokkhañca ±cayañca apacayañca pavattiñca nivattiñca sa½kilesañca vod±nañca, eva½ vipassan±ti vuccati. Atha v± vi-iti upasaggo passan±ti attho tasm± vipassan±ti vuccate, aya½ vipassan±.
65. Tattha dve rog± satt±na½ avijj± ca bhavataºh± ca, etesa½ dvinna½ rog±na½ nigh±t±ya bhagavat± dve bhesajj±ni vutt±ni samatho ca vipassan± ca. Im±ni dve bhesajj±ni paµisevento dve aroge sacchikaroti r±gavir±ga½ cetovimutti½ avijj±vir±gañca paññ±vimutti½. Tattha taºh±rogassa samatho bhesajja½, r±gavir±g± cetovimutti aroga½. Avijj±rogassa vipassan±bhesajja½ avijj±vir±g± paññ±vimutti aroga½. Evañhi bhagav± c±ha, “dve dhamm± pariññeyy± [passa d². ni. 3.352] n±mañca r³pañca, dve dhamm± pah±tabb± avijj± ca bhavataºh± ca, dve dhamm± bh±vetabb± samatho ca vipassan± ca, dve dhamm± sacchik±tabb± vijj± ca vimutti c±”ti. Tattha samatha½ bh±vento r³pa½ parij±n±ti, r³pa½ parij±nanto taºha½ pajahati, taºha½ pajahanto r±gavir±g± cetovimutti½ sacchikaroti, vipassana½ bh±vento n±ma½ parij±n±ti, n±ma½ parij±nanto avijja½ pajahati, avijja½ pajahanto avijj±vir±g± paññ±vimutti½ sacchikaroti. Yad± bhikkhuno dve dhamm± pariññ±t± bhavanti n±mañca r³pañca, tath±ssa dve dhamm± pah²n± bhavanti avijj± ca bhavataºh± ca. Dve dhamm± bh±vit± bhavanti samatho ca vipassan± ca, dve dhamm± sacchik±tabb± bhavanti vijj± ca vimutti ca. Ett±vat± bhikkhu katakicco bhavati. Es± sop±dises± nibb±nadh±tu. Tassa ±yupariy±d±n± j²vitindriyassa uparodh± idañca dukkha½ nirujjhati, aññañca dukkha½ na uppajjati. Tattha yo imesa½ khandh±na½ dh±tu-±yatan±na½ nirodho v³pasamo aññesañca khandhadh±tu-±yatan±na½ appaµisandhi ap±tubh±vo, aya½ anup±dises± nibb±nadh±tu.
Tattha katama½ alobho kusalam³la½? Ya½dh±tuko alobho alubbhan± alubbhitatta½ anicch± apatthan± akant± anajjhos±na½. Aya½ alobho kusalam³la½. Kasseta½ m³la½? Alobhajassa kusalassa k±yakammassa vac²kammassa manokammassa ta½sampayutt±nañca cittacetasik±na½ dhamm±na½ m³la½. Atha v± ariyo aµµhaªgiko maggo kusalanti vuccati, so tiººa½ maggaªg±na½ m³la½. Katamesa½ tiººa½, samm±saªkappassa samm±v±y±massa samm±sam±dhissa ca imesa½ m³lanti, tasm± kusalam³lanti vuccati.
Tattha katama½ adoso kusalam³la½? Y± sattesu v± saªkh±resu v± anagh±to appaµigh±to aby±patti aby±p±do adoso mett± mett±yan± atthak±mat± hitak±mat± cetaso pas±do, aya½ adoso kusalam³la½. Kasseta½ m³la½? Adosajassa kusalassa k±yakammassa vac²kammassa manokammassa ta½sampayutt±nañca cittacetasik±na½ dhamm±na½ m³la½. Atha v± tiººa½ maggaªg±na½ m³la½. Katamesa½ tiººa½? Samm±v±c±ya samm±kammantassa samm±-±j²vassa ca imesa½ tiººa½ maggaªg±na½ m³la½, tasm± kusalam³lanti vuccati.
Tattha katama½ amoho kusalam³la½? Ya½ cat³su ariyasaccesu yath±bh³ta½ ñ±ºadassana½ abhisamayo samm± ca pacc±gamo paµivedho amoho asammuyhan± asammoho vijj±pak±so ±loko an±varaºa½ sekkh±na½ kusal±na½ dhamm±na½, aya½ amoho kusalam³la½. Kasseta½ m³la½? Amohajassa kusalassa k±yakammassa vac²kammassa manokammassa ta½sampayutt±nañca cittacetasik±na½ dhamm±na½ m³la½. Atha v± dvinna½ maggaªg±na½ eta½ m³la½. Katamesa½ dvinna½? Samm±diµµhiy± ca samm±satiy± ca imesa½ dvinna½ maggaªg±na½ m³la½, tasm± kusalam³lanti vuccati. Eva½ imesa½ t²hi kusalam³lehi aµµhaªgiko maggo yojetabbo.
66. Tattha katam± aniccasaññ±? “Sabbe saªkh±r± upp±davayadhammino”ti ca y± saññ± sañj±nan± vavatthapan± ugg±ho, aya½ aniccasaññ±. Tass± ko nissando? Aniccasaññ±ya bh±vit±ya bahul²kat±ya aµµhasu lokadhammesu citta½ n±nusandhati na sandhati na saºµhahati, upekkh± v± paµikk³lat± v± saºµhahati, ayamass± nissando.
Tattha katam± dukkhasaññ±? “Sabbe saªkh±r± dukkh±”ti y± saññ± sañj±nan± vavatthapan± ugg±ho, aya½ dukkhasaññ±. Tass± ko nissando? Dukkhasaññ±ya bh±vit±ya bahul²kat±ya ±lasse sa½pam±de vimhaye ca citta½ n±nusandhati na sandhati na saºµhahati, upekkh± v± paµikk³lat± v± saºµhahati, ayamass± nissando.
Tattha katam± anattasaññ±? “Sabbesu dhammesu anatt±”ti y± saññ± sañj±nan± vavatthapan± ugg±ho, aya½ anattasaññ±. Tass± ko nissando, anattasaññ±ya bh±vit±ya bahul²kat±ya ahaªk±ro citta½ n±nusandhati na sandhati, mamaªk±ro na saºµhahati, upekkh± v± paµikk³lat± v± saºµhahati, ayamass± nissando.
Tattha katam± asubhasaññ±? “Satta saªkh±r± asubh±”ti y± saññ± sañj±nan± vavatthapan± ugg±ho, aya½ asubhasaññ±. Tass± ko nissando? Asubhasaññ±ya bh±vit±ya bahul²kat±ya subhanimitte citta½ n±nusandhati na sandhati na saºµhahati, upekkh± v± paµikk³lat± v± saºµhahati, ayamass± nissando.
Tattha pañcanna½ khandh±na½ pariññ± bhagavat± desit±, yo tattha asubhasaññ± r³pakkhandhassa pariññatta½, dukkhasaññ± vedan±kkhandhassa pariññatta½, anattasaññ± saññ±kkhandhassa saªkh±rakkhandhassa pariññatta½, aniccasaññ± viññ±ºakkhandhassa pariññatta½. Tattha samathena taºha½ samuggh±teti, vipassan± avijja½ samuggh±teti, adosena dosa½ samuggh±teti, amohena moha½ samuggh±teti, aniccasaññ±ya niccasañña½ samuggh±teti, dukkhasaññ±ya sukhasañña½ samuggh±teti, anattasaññ±ya attasañña½ samuggh±teti, asubhasaññ±ya subhasañña½ samuggh±teti.
Cittavikkhepapaµisa½haraºalakkhaºo samatho, tassa jh±n±ni padaµµh±na½. Sabbadhamma½ yath±bh³ta½ paµivedhalakkhaº± vipassan±, tass± sabbaneyya½ padaµµh±na½. Icch±paµisa½haraºalakkhaºo alobho, tassa adinn±d±n± veramaº² padaµµh±na½. Aby±p±dalakkhaºo adoso, tassa p±º±tip±t± veramaº² padaµµh±na½. Vatthu-appaµihatalakkhaºo amoho, tassa samm±paµipatti padaµµh±na½. Saªkhat±na½ dhamm±na½ vin±saggahaºalakkhaº± aniccasaññ±, tass± udayabbayo padaµµh±na½. S±savaphassasañj±nanalakkhaº± dukkhasaññ±, tass± vedan± padaµµh±na½. Sabbadhamma-anupagamanalakkhaº± anattasaññ±, tass± dhammasaññ± padaµµh±na½. Vin²lakavipubbaka-uddhum±takasamuggahaºalakkhaº± asubhasaññ±, tass± nibbid± padaµµh±na½. Imesu navasu padesu upadiµµhesu sabbo kusalapakkho upadiµµho bhavati, so ca bahussutena sakk± j±nitu½ no appassutena, paññavat± no duppaññena, yuttena no ayutten±ti.
67. Tattha niccasaññ±dhimuttassa apar±para½ citta½ paº±mento satimapaccavekkhato aniccasaññ± na upaµµh±ti, pañcasu k±maguºesu sukhass±d±dhimuttassa iriy±pathassa agatimapaccavekkhato dukkhasaññ± na upaµµh±ti, khandhadh±tu-±yatanesu att±dhimuttassa n±n±dh±tu-anekadh±tuvinibbhogamapaccavekkhato anattasaññ± na upaµµh±ti, vaººasaºµh±n±bhiratassa k±ye subh±dhimuttassa ca vippaµicchann± asubhasaññ± na upaµµh±ti.
Avippaµis±ralakkhaº± saddh±, saddahan± paccupaµµh±na½. Tassa catt±ri sot±pattiyaªg±ni padaµµh±na½. Evañhi vutta½ bhagavat± [passa sa½yuttanik±ye] saddhindriya½ bhikkhave, kuhi½ daµµhabba½, cat³su sot±pattiyaªgesu kusalesu dhammesu.
S³r±-apaµikkhepanalakkhaºa½ v²riyindriya½, v²riyindriy±rambho paccupaµµh±na½. Tassa at²t± catt±ro sammappadh±n± padaµµh±na½. Yath± vutta½ bhagavat± [passa sa½yuttanik±ye] v²riyindriya½, bhikkhave, kuhi½ daµµhabba½, cat³su sammappadh±nesu.
Sati saraºalakkhaº±, asammohapaccupaµµh±n±. Tassa at²t± catt±ro satipaµµh±n± padaµµh±na½. Yath± vutta½ bhagavat± satindriya½ bhikkhave, kuhi½ daµµhabba½, cat³su satipaµµh±nesu.
Ekaggalakkhaºo sam±dhi, avikkhepapaccupaµµh±no, tassa catt±ri ñ±º±ni padaµµh±na½. Yath± vutta½ bhagavat± sam±dhindriya½, bhikkhave, kuhi½ daµµhabba½, cat³su jh±nesu.
Paj±nanalakkhaº± paññ±, bh³tatthasant²raº± paccupaµµh±n±, tassa catt±ri ariyasacc±ni padaµµh±na½. Yath± vutta½ bhagavat± [passa sa½yuttanik±ye] paññindriya½, bhikkhave, kuhi½ daµµhabba½, cat³su ariyasaccesu.