Tatr±pi sacc±dhiµµh±nasamud±gatassa sa½v±sena s²la½ veditabba½, c±g±dhiµµh±nasamud±gatassa sa½voh±rena soceyya½ veditabba½, upasam±dhiµµh±nasamud±gatassa ±pad±su th±mo veditabbo, paññ±dhiµµh±nasamud±gatassa s±kacch±ya paññ± veditabb±. Eva½ s²l±j²vacittadiµµhivisuddhiyo veditabb±. Tath± sacc±dhiµµh±nasamud±gamena dos±gati½ na gacchati avisa½v±danato, c±g±dhiµµh±nasamud±gamena chand±gati½ na gacchati anabhisaªgato, upasam±dhiµµh±nasamud±gamena bhay±gati½ na gacchati anuparodhato, paññ±dhiµµh±nasamud±gamena moh±gati½ na gacchati yath±bh³t±vabodhato. Tath± paµhamena aduµµho adhiv±seti, dutiyena aluddho paµisevati, tatiyena abh²to parivajjeti, catutthena asa½m³¼ho vinodeti. Paµhamena nekkhammasukhuppatti, itarehi paviveka-upasamasambodhisukhuppattiyo honti. Tath± vivekajap²tisukhasam±dhijap²tisukha-ap²tijak±yasukha satip±risuddhija-upekkh±sukhuppattiyo etehi cat³hi yath±kkama½ hont²ti. Evamanekaguº±nubandhehi cat³hi adhiµµh±nehi sabbap±ramisam³hasaªgaho veditabbo. Yath± ca cat³hi adhiµµh±nehi sabbap±ramisaªgaho, eva½ karuº±paññ±hip²ti daµµhabba½. Sabbopi hi bodhisambh±ro karuº±paññ±hi saªgahito. Karuº±paññ±pariggahit± hi d±n±diguº± mah±bodhisambh±r± bhavanti buddhattasiddhipariyos±n±ti. Evamet±sa½ saªgaho veditabbo. Ko samp±dan³p±yoti–
Sabb±sa½ pana t±sampi, up±yoti samp±dane;
avekall±dayo atta-niyy±tan±dayo mat±.
Sakalass±pi hi puññ±disambh±rassa samm±sambodhi½ uddissa anavasesasambharaºa½ avekallak±rit±yogena, tattha ca sakkaccak±rit± ±darabahum±nayogena, s±taccak±rit± nirantarapayogena, cirak±l±diyogo ca antar± avos±n±pajjanen±ti. Ta½ panassa k±laparim±ºa½ parato ±vi bhavissati. Iti caturaªgayogo et±sa½ p±ram²na½ samp±dan³p±yo. Tath± mah±sattena bodh±ya paµipajjantena samm±sambodh±ya buddh±na½ puretarameva att± niyy±tetabbo “im±ha½ attabh±va½ buddh±na½ niyy±tem²”ti. Ta½ ta½ pariggahavatthuñca paµil±bhato puretarameva d±namukhe nissajjitabba½ “ya½ kiñci mayha½ uppajjanaka½ j²vitaparikkh±raj±ta½, ta½ sabba½ sati y±cake dass±mi, tesa½ pana dinn±vasesa½ eva may± paribhuñjitabban”ti. Evañhissa sammadeva paricc±g±ya kate citt±bhisaªkh±re ya½ uppajjati pariggahavatthu aviññ±ºaka½, saviññ±ºaka½ v±, tattha ye ime pubbe d±ne akataparicayo, pariggahavatthussa parittabh±vo, u¼±ramanuññat±, parikkhayacint±ti catt±ro d±navinibandh±. Tesu yad± mah±bodhisattassa sa½vijjam±nesu deyyadhammesu, paccupaµµhite ca y±cakajane d±ne citta½ na pakkhandati na kamati, tena niµµhamettha gantabba½ “addh±ha½ d±ne pubbe akataparicayo, tena me etarahi d±tukamyat± citte na saºµh±t²”ti. So “eva½ me ito para½ d±n±bhirata½ citta½ bhavissati, hand±ha½ ito paµµh±ya d±na½ dass±mi, nanu may± paµikacceva pariggahavatthu½ y±cak±na½ pariccattan”ti d±na½ deti muttac±go payatap±ºi vossaggarato y±cayogo d±nasa½vibh±garato. Eva½ mah±sattassa paµhamo d±navinibandho hato hoti vihato samucchinno. Tath± mah±satto deyyadhammassa parittabh±ve sati paccayavekalle iti paµisañcikkhati “aha½ kho pubbe ad±nas²lat±ya etarahi eva½ paccayavekallo j±to, tasm± id±ni may± parittena v± h²nena v± yath±laddhena deyyadhammena att±na½ p²¼etv±pi d±nameva d±tabba½, yen±ha½ ±yatimpi d±nap±rami½ matthaka½ p±pess±m²”ti so itar²tarena d±na½ deti muttac±go payatap±ºi vossaggarato y±cayogo d±nasa½vibh±garato. Eva½ mah±sattassa dutiyo d±navinibandho hato hoti vihato samucchinno. Tath± mah±satto deyyadhammassa u¼±ramanuññat±ya ad±tukamyat±citte uppajjam±ne iti paµisañcikkhati “nanu tay± sappurisa u¼±ratam± sabbaseµµh± samm±sambodhi abhipatthit±, tasm± tadattha½ tay± u¼±ramanuññe eva deyyadhamme d±tu½ yuttar³pan”ti. So u¼±ra½, manuññañca d±na½ deti muttac±go payatap±ºi vossaggarato y±cayogo d±nasa½vibh±garato. Eva½ mah±purisassa tatiyo d±navinibandho hato hoti vihato samucchinno. Tath± mah±satto d±na½ dento yad± deyyadhammassa parikkhaya½ passati, so iti paµisañcikkhati “aya½ kho bhog±na½ sabh±vo, yadida½ khayadhammat± vayadhammat±, apica me pubbe t±disassa d±nassa akatatt± eva½ bhog±na½ parikkhayo dissati, hand±ha½ yath±laddhena deyyadhammena parittena v±, vipulena v± d±nameva dadeyya½, yen±ha½ ±yati½ d±nap±ramiy± matthaka½ p±puºiss±m²’ti. So yath±laddhena d±na½ deti muttac±go payatap±ºi vossaggarato y±cayogo d±nasa½vibh±garato. Eva½ mah±sattassa catuttho d±navinibandho hato hoti vihato samucchinno. Eva½ ye ye d±nap±ramiy± vinibandhabh³t± anatth±, tesa½ tesa½ yath±raha½ paccavekkhitv± paµivinodana½ up±yo. Yath± ca d±nap±ramiy±, eva½ s²lap±rami-±d²supi daµµhabba½. Apica ya½ mah±sattassa buddh±na½ attasanniyy±tana½, ta½ sammadeva sabbap±ram²na½ samp±dan³p±yo, buddh±nañca att±na½ niyy±tetv± µhito mah±puriso tattha tattha bodhisambh±rap±rip³riy± ghaµento v±yamanto sar²rassa, sukh³pakaraº±nañca upacchedakesu dussahesupi kiccesu (kicchesu cariy±. aµµha. pakiººakakath±) durabhisambhavesupi sattasaªkh±rasamupan²tesu anatthesu tibbesu p±ºaharesu “aya½ may± attabh±vo buddh±na½ pariccatto, ya½ v± ta½ v± ettha hot³”ti tannimitta½ na kampati na vedhati ²sakampi aññathatta½ na gacchati, kusal±rambhe aññadatthu acal±dhiµµh±no ca hoti, eva½ attasanniyy±tanampi et±sa½ samp±dan³p±yo. Apica sam±sato kat±bhin²h±rassa attani sinehassa pariy±d±na½, (parisosana½ cariy±. aµµha. pakiººakakath±) paresu ca sinehassa pariva¹¹hana½ et±sa½ samp±dan³p±yo. Samm±sambodhisamadhigam±ya hi katamah±paºidh±nassa mah±sattassa y±th±vato parij±nanena sabbesu dhammesu anupalittassa attani sineho parikkhaya½ pariy±d±na½ gacchati, mah±karuº±sam±yogavasena (sam±sevanena cariy±. aµµha. pakiººakakath±) pana piyaputte viya sabbasatte sampassam±nassa tesu mett±karuº±sineho pariva¹¹hati, tato ca ta½ tad±vatth±nur³pa½ attaparasant±nesu lobhadosamohavigamena vid³r²katamacchariy±dibodhisambh±rapaµipakkho mah±puriso d±napiyavacana-atthacariy± sam±nattat±saªkh±tehi cat³hi saªgahavatth³hi (d². ni. 3.313; a. ni. 4.32) caturadhiµµh±n±nugatehi accanta½ janassa saªgahakaraºena upari y±nattaye avat±raºa½, parip±canañca karoti. Mah±satt±nañhi mah±karuº±, mah±paññ± ca d±nena alaªkat±, d±na½ piyavacanena, piyavacana½ atthacariy±ya, atthacariy± sam±nattat±ya alaªkat±, saªgahit± ca. Tesañhi sabbepi satte attan± nibbisese katv± bodhisambh±resu paµipajjant±na½ sabbattha sam±nasukhadukkhat±ya sam±nattat±siddhi. Buddhabh³t±nampi ca teheva cat³hi saªgahavatth³hi caturadhiµµh±nena parip³rit±bhibuddhehi janassa accantikasaªgahakaraºena abhivinayana½ sijjhati. D±nañhi samm±sambuddh±na½ c±g±dhiµµh±nena parip³rit±bhibuddha½. Piyavacana½ sacc±dhiµµh±nena, atthacariy± paññ±dhiµµh±nena, sam±nattat± upasam±dhiµµh±nena parip³rit±bhibuddh±. Tath±gat±nañhi sabbas±vakapaccekabuddhehi sam±nattat± parinibb±ne. Tatra hi nesa½ avisesato ek²bh±vo. Tenev±ha “natthi vimuttiy± n±natta”ti. Honti cettha–
“Sacco c±g² upasanto, paññav± anukampako;
sambhatasabbasambh±ro, ka½ n±mattha½ na s±dhaye.
Mah±k±ruºiko satth±, hites² ca upekkhako;
nirapekkho ca sabbattha, aho acchariyo jino.
Viratto sabbadhammesu, sattesu ca upekkhako;
sad± sattahite yutto, aho acchariyo jino.
Sabbad± sabbasatt±na½, hit±ya ca sukh±ya ca;
uyyutto akil±s³ ca, aho acchariyo jino”ti. (Cariy±. aµµha. pakiººakakath±).
Kittakena k±lena samp±dananti–
Paññ±dhik±dibhedena, uggh±µitaññu-±din±;
tiººampi bodhisatt±na½, vas± k±lo tidh± mato.
Heµµhimena hi t±va paricchedena catt±ri asaªkhyeyy±ni, mah±kapp±na½ satasahassañca, majjhimena aµµha asaªkhyeyy±ni, mah±kapp±na½ satasahassañca, uparimena pana so¼asa asaªkhyeyy±ni, mah±kapp±na½ satasahassañca. Ete ca bhed± yath±kkama½ paññ±dhikasaddh±dhikav²riy±dhikavasena veditabb±. Paññ±dhik±nañhi saddh± mand± hoti, paññ± tikkh±. Saddh±dhik±na½ paññ± majjhim± hoti. V²riy±dhik±na½ paññ± mand±. Paññ±nubh±vena ca samm±sambodhi abhigantabb±ti (su. ni. aµµha. 1.34 atthato sam±na½) aµµhakath±ya½ vutta½. Apare pana “v²riyassa tikkhamajjhimamudubh±vena bodhisatt±na½ aya½ k±lavibh±go”ti vadanti, avisesena pana vimuttiparip±can²y±na½ dhamm±na½ tikkhamajjhimamudubh±vena yath±vuttak±labhedena bodhisambh±r± tesa½ p±rip³ri½ gacchant²ti tayopete k±labhed± yutt±tipi vadanti. Eva½ tividh± hi bodhisatt± abhin²h±rakkhaºe bhavanti eko ugghaµitaññ³, eko vipañcitaññ³, eko neyyoti. Tesu yo ugghaµitaññ³, so samm±sambuddhassa sammukh± catuppadag±tha½ suºanto g±th±ya tatiyapade apariyosite eva chahi abhiññ±hi saha paµisambhid±hi arahatta½ adhigantu½ samatthupanissayo hoti, sace s±vakabodhiya½ adhimutto siy±. Dutiyo bhagavato sammukh± catuppadag±tha½ suºanto apariyosite eva g±th±ya catutthapade chahi abhiññ±hi arahatta½ adhigantu½ samatthupanissayo hoti, yadi s±vakabodhiya½ adhimutto siy±. Itaro pana bhagavato sammukh± catuppadag±tha½ sutv± pariyosit±ya g±th±ya chahi abhiññ±hi arahatta½ adhigantu½ samatthupanissayo hoti. Tayopete vin± k±labhedena kat±bhin²h±r±, buddh±na½ santike laddhaby±karaº± ca anukkamena p±ramiyo p³rent± yath±kkama½ yath±vuttabhedena k±lena samm±sambodhi½ p±puºanti. Tesu tesu pana k±labhedesu aparipuººesu te te mah±satt± divase divase vessantarad±nasadisa½ mah±d±na½ dent±pi tadanur³pe s²l±disabbap±ramidhamme ±cinant±pi pañca mah±paricc±ge pariccajant±pi ñ±tatthacariya½ lokatthacariya½ buddhatthacariya½ paramakoµi½ p±pent±pi antar±va samm±sambuddh± bhavissant²ti neta½ µh±na½ vijjati. Kasm±? ѱºassa aparipaccanato, buddhak±rakadhamm±nañca apariniµµh±nato. Paricchinnak±lanipph±dita½ viya hi sassa½ yath±vuttak±laparicchedena parinipph±dit± samm±sambodhi tadantar± pana sabbuss±hena v±yamanten±pi na sakk± adhigantunti p±ramip±rip³ri yath±vuttak±lavisesena sampajjat²ti veditabba½. Ko ±nisa½soti– Ye te kat±bhin²h±r±na½ bodhisatt±na½–
“Eva½ sabbaªgasampann±, bodhiy± niyat± nar±;
sa½sara½ d²ghamaddh±na½, kappakoµisatehipi.
Av²cimhi nuppajjanti, tath± lokantaresu ca;
nijjh±mataºh± khuppip±s±, na honti k±lakañcik±. (K±lakañcik± cariy±. aµµha. pakiººakakath±).
Na honti khuddak± p±º±, upapajjant±pi duggati½;