Ya½ pana vibh±vaniya½
“Chaµµha½ sattama½ bhavaªgassa ±sannabh±vena pap±t±sannapuriso viya appan±vasena patiµµh±tu½ na sakkot²”ti vutta½.
Tattha bhavaªgassa ±sannabh±ven±ti bhavaªgabh±vassa ±sanna bh±ven±ti attho. Pañcamajavanato hi paµµh±ya javanasant±na½ anupubbena parikkh²ºajava½ hoti. Bhavaªgabh±vatth±ya pariºamat²ti. Evañca katv± pap±t±sannapurisopam±pi upapann± hot²ti. Niruddh±nantaramev±ti niruddhe anantaramev±ti padacchedo. Kassa anantaranti, aññassa asutatt± niruddhass±ti atthato laddhamev±ti. Yasm± pana appan±n±ma uppajjam±n± catutthatov± pañcamatov± paµµh±ya uppajjati. Na chaµµhatov± sattamatov±. S±hi vas²bh³t±pi catuttha pañcamesu uppatti½ alabham±n± sabbaso nuppajjatiyeva. Labham±n± pana divasa½pi nirantara½ pavattatiyeva. Tasm± catuttha½v± pañcama½v±ti ida½ ±dimattaniyamanattha½ vuttanti daµµhabba½. Teneva hi appan±v²thimotarat²ti ca tatopara½ appan±vas±ne bhavaªgap±tova hot²ti ca vakkhat²ti. Yadi pana pañcamato paµµh±ya javana½ patita½ n±ma hoti. Eva½ sati kasm± tato paµµh±ya patanakhette appan±javana½ pavattat²ti. Vuccate, hatthe thapitale¹¹ussa patanakhetta½n±ma hatthato muttamatte hoti. Eva½ santepi hatthabalena khipita½ le¹¹u d³ra½pi gacchatiyeva. Ettha ca le¹¹ussa javon±ma hatthajavam³lako hoti. Hatthajavoca sar²rabalam³lako. Tattha le¹¹u viya appan±javana½ daµµhabba½. Le¹¹ussa patanakhetta½ viya catutthato pacch±k±lo. Hatthajavoviya gotrabhujavo. Sar²rabala½ viya purim±na½ parikammajavan±na½ bala½ daµµhabba½. Utt±naseyyassa b±lad±rakassa bala½ viya ±dikammikav²thiya½ k±majavan±na½ bala½. Vuddhipattassa purisassabala½ viya sam±pattiv²thiya½ k±majavan±na½ bala½. Yath± ca b±lad±rakena khitta½ le¹¹u hatthato muttamattepi patati. Eva½ ±dikammikav²thiya½ appan±javana½ ekav±ra½ javitv± patati. Yath±vuddhipattena khitta½ le¹¹u patanakhettepi apatitv± d³ra½pi d³ratara½pi gacchati. Tath± sam±pattiv²thiya½ appan±javana½ cira½pi ciratara½pi pavattat²ti. M³laµ²k±ya½ pana appan±javana½ patanakhette pavatta½pi bh³mantarapattiy±v± ±rammaºantaraladdhiy±v± patita½n±ma nahot²ti vutta½. Ettha siy±, kasm± pañcamato paµµh±ya javana½ patitanti vutta½. Nanu apati tatt± eva suµµhu balavabh±vato sattamajavanacetan± s²gha½ anantare bhave vip±kad±yin²ca ±nantariyakammañca hoti. Majjhe pañcacetan± tath± balavabh±v±bh±vato cirena tat²yabhav±d²su vip±kad±yin²ca honti, anantariyabh±vañca na gacchant²ti. Nakho paneta½ eva½ daµµhabba½. Yadi hi s²gha½ vip±kad±nat±ya balavat²n±ma siy±. Eva½sati paµhamacetan± sabbabalavat²n±ma siy±. S± hi imasmi½yeva bhave vip±ka½ det²ti. Ida½ panettha sanniµµh±na½. Eka vassaj²v²na½ tiºarukkh±na½ pariº±moviya pathamacetan±ya pariº±mo daµµhabbo. Dvivassaj²v²na½ viya sattamacetan±ya. Mah±s±l±na½ viya majjhimacetan±nanti. Tattha ekavassaj²vino tiºarukkh±n±ma as±r± honti. As±ratt±ca dubbal± anaddhaniy± aciraµµhik±. Tasm± tesa½ s²ghatarapariº±mo hoti. Te hi s²ghatara½ ruhanti. Vuddhi½ viru¼hi½ ±pajjanti. S²ghatara½ pupphanti phalanti patanti antaradh±yanti. Eka½ nid±ghasamaya½ atikkamitu½ nasakkonti. Dut²ya½ vassa½ na p±puºanti. Etthaca nid±ghasamayo viya maraºak±lo veditabbo. Dvivassaj²vino pana thoka½ s±rabh³t± honti. S±rabh³tatt±ca thoka½ balavant± addhaniy±. Tato yevacatesa½ cirapariº±mo hoti. Te hi pathama½ vassa½ ruhanti vuddhi½ viru¼hi½ ±pajjanti. Pupphitu½v± phalitu½v± nasakkonti. Dut²yavasse-eva pupphanti phalanti patanti antaradh±yanti. Dut²ya½ pana nid±gha samaya½ atikkamitu½ na sakkonti. Tat²ya½ vassa½ na p±puºanti. Mah±s±l± pana sabbas±rabh³t± honti. Balavant± cirataraµµh±yino. Tasm± te saºikameva pariº±ma½ gacchanti. Te hi eka dve vass±ni vidatthiratanamatt±va honti. Vuddhi½ viru¼hi½ n±pajjanti. Pupphitu½v± phalitu½v± na sakkonti. Aticiraµµh±yino pana honti. Cha pañca vassasat±ni µhatv±va patanti. Evameva pathamajavanacetan± sabbaso aladdh±sevanat±ya as±r± abal± hoti. Visu½ eka½ bhava½ nibbattetu½ ekañca maraºak±la½ atikkamitu½ na sakkoti. Imasmi½ bhave-eva vipaccitv±v± avipaccitv±v± khiyyati. Sattama javanacetan± pana laddh±sevanat±ya thoka½ s±rabh³t± hoti. Visu½ eka½ bhava½ nibbattetu½ sakkoti. S±rabh³tatt± yevaca saºikameva pariº±ma½ gacchati. Imasmi½ bhave vipaccitu½ na sakkoti. Bhavantara½ patv±va vipaccati. Patitajavanesu pana antima javanat±ya dubbalatt± dut²ya½ maraºak±la½ atikkamitu½ na sakkoti. Dut²yabhave-eva vipaccitv±v± avipaccitv±v± khiyyati. Avases±na½ pana pañcanna½ majjhimacetan±na½ suµµhu laddh±sevan±na½ saºika tara pariºatabh±vo vuttanay±nus±rena veditabboti. Na½ kevalañcettha tiºa rukkho pam±ya p±ºopam±y±pi ayamattho d²petabbo. Yehikeci gabbhaseyyak± p±º± app±yukaj±tik± honti. Te s²ghatara½ gabbhav±sa½ vasanti, s²ghatara½ vij±yanti. Aªgamaªg±nica nesa½ s²ghatara½ th±magat±ni honti. Indriy±nica s²ghatara½ parip±kagat±ni honti. Tadaheva uµµhahitv± gacchanti. Gocara½ gaºhanti. Attano attano visaye s²ghatara½ viññutta½ ±pajjanti. S²ghatara½ jiºº± honti maranti. D²gh±yukaj±tik±na½ pana gabbhav±s±d²ni sabb±ni saºika meva sijjhant²ti. Etthaca mahaggata kusal±ni sattama javanaµµh±ne µhit±n²ti veditabb±ni. Parikammajavan±ni hi ciraµµhitikaµµhena supakka s±lidhaññasadis±ni. Appan±javan±ni aciraµµhitikaµµhena supakka s±libhattasadis±n²ti t±nipi acirataraµµhitik±ni-eva honti. Dut²ye bhave vipaccitv±v± avipaccitv±v± khiyyanti. Imasmi½ bhavepi appakena k±macchand±din± paccan²kadhammena paµib±hit±ni sabbaso avip±kabh±va½ ±pajjanti. Tasm±t±ni tena pariy±yena dubbal±ni n±ma hont²ti.
Yasm± ca ±nantariyakamm±na½ phalad±naniyatat±n±ma k±laniyamena vin± na sambhavati. K±laniyamocan±ma ekantena sattamajavanasseva hoti. Na majjhimajavan±na½. Tesañhi asukasmi½ bhave-eva vipaccant²ti eva½ niyamo natth²ti. Tasm± duvidhassa niyamassa siddhatt± eva sattamajavanacetan±ya anantariyakammat± siddh± hoti. Na balavatarat±y±ti niµµhametthagantabbanti. M³laµ²k±ya½ pana nanuca sattamajavanacetan±ya balavat±ya upapajjavedan²yabh±vo hoti ±nantariyat±p²ti codana½ samuµµh±petv± tatth±ya½ adhipp±yo siy±. Paµisandhiy± anantarapaccayabh±vino vip±kasant±nassa anantarapaccayabh±vena antimajavanacetan±ya susaªkhatatt±s± sattamajaganacetan± upapajjavedan²y± ±nantariyak±ca hoti. Na apatitajavanacetan± viya balavat±y±ti uttara½ vadati. Ta½ yutta½ viya na dissati. Evañhi sati pathamajavanacetan± kassa anantarapaccayabh±vena susaªkhatatt± diµµhadhammavedan²y±n±ma j±t±ti vattabb± hot²ti. Mah±µ²k±ya½ pana dubbal±pi antimajavana cetan± sanniµµh±nakiccavisesayuttat±ya phalavipaccane sattivise sayutt± hot²ti upapajjavedan²y± ±nantariyak±ca s± hot²ti vutta½. Yath±rahanti ta½ ta½ puggal±nur³pa½. Yath±bhin²h±ra vasen±ti tassa tassa parikammabh±van± cittassa kasiºanimitt± d²suv± aniccalakkhaº±d²suv± abhin²haraº±nur³pa½. Appan±v²thinti appan±pabandha½. Idañca anekav±re pavatt±na½ appan±javan±na½ saªgahaºattha½ vutta½. Tenev±ha tatopara½ appan±vas±ne bhavaªgap±tova hot²ti. Tattha tatoti catutthatov± pañcamato v±. Imasmi½ atthe sati pañcamev± chaµµhev± ekantena bhavaªgap±to hot²ti ±pajjati. Tasm± puna appan±vas±neti vutta½. Bhavaªgap±tovahoti. Natthi tad±rammaºupp±doti adhipp±yo.
Vibh±vaniya½ pana
“Katthaci appan±v±re sattajavana parip³raºattha½ appan±vas±nepi k±m±vacarajavanappavatti½ vadant±na½ nik±yantarik±na½ v±do idha evasaddena nivattito”ti vutta½.
Tatth±ti tasmi½ appan±javanav±re. Nirantarapavatt±na½ javan±na½ bhinnavedanat±n±ma natth²ti vutta½ somanassasahagata javan± nantaranti-±di.
[132] Vibh±vaniya½ pana
“Bhinnavedan±na½ aññamañña½ ±sevanapaccayabh±vassa anuddhaµatt±”tik±raºa½ vutta½. Ta½ na sundara½.
Na hi idha ±sevanapaccayabh±vo pam±ºa½. Kasm±, ±sevana paccanik±na½ phalajavan±na½pi parikammajavanehi aññamaññañca abhinnavedanat±ya icchitabbatt±ti. P±µikaªkhitabb±ti avassa½ icchitabb±.
[133] Vibh±vaniya½ pana
“Pasa½sitabb±”ti vutta½. Ta½ na sundara½.
Na hi t±diso sa½vaººan±padeso dissat²ti. Arahatta phale maggav²thiya½ maggakusal±nantara½ pavattam±nepi aya½ pubb±para niyamo parikammajavanehi eva saha appan±javan±na½ hot²ti katv± kriyajavan±nantara½ arahattaphalañc±ti vutta½. Sukhapuññamh± para½ dvatti½sa appan±javan±ni sambhavanti. Upekkhak± puññamh± para½ dv±dasa, sukhitakriyato para½ aµµha. Upekkhak± kriyato para½ cha appan±javan±ni sambhavant²ti yojan±. Tattha dvatti½s±ti arahattaphalasabbapañcamajjh±navajjit±na½ catunna½ r³pakusal±na½ so¼asanna½ maggakusal±na½ dv±dasanna½ heµµhimaphal±nañca vasena dvatti½sa. Dv±das±ti pañcamajjh±nik±na½ r³p±r³pamaggakusal±na½ heµµhimaphal±nañca vasena dv±dasa. Aµµh±ti pañcamajjh±navajjit±na½ catunna½ r³pakriy±na½ catunna½ arahattaphal±nañca vasena aµµha. Ch±ti pañcamajjh±nik±na½ pañcanna½ r³p±r³pakriy±na½ arahattaphalassaca vasena cha. Puthujjan±na½ sekkh±nañca k±mapuññatihetuto para½ catucatt±l²sa appan± sambhavanti. V²tar±g±na½ arahant±na½ tihetuk±makriyato para½ cuddasa appan± sambhavant²ti yojan±.
139. Sabbath±p²ti atimahant±din± sabbapak±renapi. Etth±ti etesu yath±vuttesu pañcadv±ra manodv±resu. Sabbatth±pi pana aniµµhe tiv± p±µho. Teneva µ²k±su sabbatth±p²ti pañcadv±ra manodv±rep²ti vutta½. Icchitabbanti iµµha½. Kena icchitabbanti. Lokiyamah±janena. Tattha ca ati-ukkaµµhe atiduggateca jane agahetv± majjhimakena mah±janena. Evañhi sati iµµh±niµµh±na½ suµµhuvavatth±na½ hot²ti aµµhakath±ya½ vutta½. Yasmi½ ±rammaºekusala vip±ka½ uppajjati, tadeva iµµha½n±ma. Yasmi½ pana akusalavip±ka½ uppajjati, tadeva aniµµha½n±ma. Na hi sakk± iµµha½v± aniµµha½v± ±rammaºa½ vip±kacitta½ vañcetuntica. Apica dv±ravasen±pi iµµh±niµµhat± veditabb±ti ca vutta½. Tasm± indriy±nindriyabaddhasant±nagate eke kasmi½ r³pakal±pe vaºº±d²su r³pesu kiñci iµµha½ hoti. Kiñci aniµµha½. Kad±ci iµµha½ hoti. Kad±ci aniµµha½, tattha kiñci iµµha½ hoti kiñci aniµµhanti yath± ki½smi½ci ekasmi½ pupphe vaººo iµµho. Gandho aniµµho, raso aniµµho, phoµµhabbo aniµµho, kharasamphasso. Ki½smi½ci vaººopi iµµho, gandhopi iµµho, ras±dayo aniµµh±yeva. Tath± buddhassa sar²ragatepi ekasmi½ kal±pe vaººo iµµho hoti. Gandho aniµµho. Matakaºhasunakhassa uddhum±tasar²repi vaººo iµµho hoti. Gandho aniµµho. So hi vaººo yadi nivatthap±rutassa vatthassa bhaveyya. Ta½ vattha½ mahaggha½ hot²ti. Kad±ci iµµha½ kad±ci aniµµhanti aggin±ma hemante iµµho sukhavip±kassa paccayo. Gimhe aniµµho dukkhavip±kassa paccayo. S²tudaka½ gimhe iµµha½. Hemante aniµµha½. Tath± sukha samphassa½ vattha½ pakatik±ye iµµha½ hoti. Vaºa½ patv± aniµµha½. Tenav± saºika½ phusantassa iµµha½, g±¼ha½ phusantassa aniµµhanti. Na-iµµhanti aniµµha½. Tasmi½ aniµµhe. Iµµheti iµµhamajjhatte, kusalavip±k±ni pañcaviññ±ºa sampaµicchana sant²raºa tad±rammaº±n²ti sambandho. Sant²raºa tad±rammaº±ni cettha upekkh±sahagat±ni-eva veditabb±ni. Tenev±ha ati-iµµhepan±ti-±di. Tattha abhi-iµµheti suvaººa rajata maºivaºº±dike harit±lavaºº±dike koseyya vatthavaºº±di ke devacchar±vaºº±dikeca ativiya lokiyamah±janena icchitabbe cha¼±rammaºe. Yasm± cettha aniµµh±rammaºa sam±yogo akusalakammasseva vipaccanok±so hoti. Iµµh±rammaºasam±yogoca kusalakammasseva, tasm± aniµµhe akusalavip±k±neva. Iµµhe kusalavip±k±nev±ti aya½ niyamo siddho. Vedan±niyamo pana ±d±se mukhanimittassa viya attano uss±ha balena vin± kevala½ kammabalena nibbatt±na½ vip±k±na½ paridubbalatt± tath± tath± kappetv± pakappetv± gahaº± bh±vato yath±rammaºameva siddho hot²ti daµµhabba½. Na kevalañca vip±k±na½ eva. Athakho vipall±sarahite khiº±savasant±ne pavatt±na½ k±makriyajavan±na½ viyath±rammaºameva vedan±yogo hot²ti adhipp±yena vutta½ tatth±pi somanassasahagata kriyajavan±vas±ne ti-±di. Tatth±p²ti tesu vip±kesupi. Somanassasahagata kriya javan± vas±neti buddhavaºº±dike ati-iµµh±rammaºe pavatt±na½ somanassa sahagata kriyajavan±na½ avas±ne. Upekkh±sahagata kriya javan± vas±neti aniµµhe iµµhamajjhatteca pavatt±na½ upekkh±sahagatakriyajavan±na½ avas±ne. Ayañca kriyajavan±vas±ne tad±rammaºaniyamo aµµhakath±ya½pi vuttoyeva. Vuttañhi tattha k±m±vacara tihetuka somanassa sahagatakriyadvaya½ tad±rammaºavasena pañcanna½ somanassasahagata vip±k±na½ anantarapaccayoti-±di. Idañca pakatin²h±rena pavatt±na½ kriyajavan±na½ vasena vutta½. Tath± r³pena pana citt±tisaªkh±rena pavatt±na½ kriyajavan±na½ iµµhepi upekkh±vedan±yogo aniµµhepi somanassa vedan±yogo hotiyeva. Yath±ha–