Assatthir±si
472. Tametthassatth²ti mantu [ka. 369; r³. 403; n². 793; ca½. 4.2.98; p±. 5.2.94]. Ta½ ettha atthi, ta½ assa atth²ti atthesu paµhamant± mantupaccayo hoti, ivaººu’vaººo’k±rehi mantu. Tattha ivaººantehi nicca½, upaµµhit± sati etasmi½ atthi, etassa v± atth²ti satim±. Eva½ gatim±, matim±, dhitim± [sa½. ni. 1.1952; j±. 2.22.1451], atthadassim± [j±. 2.22.1451], sir²m± [j±. aµµha. 1.avid³renid±nakath±] icc±di. Uvaººantehi pana 473. ¾yuss±yasa mantumhi [ka. 371; r³. 404; n². 797]. Mantumhi pare ±yussa ±yas±deso hoti. D²gha½ ±yu asmi½ atthi, assa v± atth²ti ±yasm± [mah±ni. 49]. Eva½ cakkhum±, bandhum±, bh±ºum± icc±di. Bah³ g±vo asmi½ santi, assa v± sant²ti gom±. Candim±, p±pim±padesu ca mah±vuttin± imantupaccaya½ icchanti. Tattha candasaªkh±ta½ vim±na½ assa atth²ti candim± [dha. pa. 387], devaputto, upac±rena pana vim±nampi candim±ti vuccati, devaputtopi candoti vuccati. Ati viya p±po ajjh±sayo assa atth²ti p±pim± [sa½. ni. 1.137], m±ro. Na hi appakena p±pena p±pim±ti vuccati pah³t±divasena pasiddhe eva mant±d²na½ pavattanato. Vuttañhi vuttiya½– “Pah³te ca pasa½s±ya½, nind±yañc±tis±yane. Niccayoge ca sa½sagge, hontime mantu-±dayo”ti [moga. 78]. Tattha pah³te-gom± [sa½. ni. 1.12], dhanav±ti. Pasa½s±ya½-j±tim±, guºav±ti. Nind±ya½-valim±ti. Atis±yane– buddhim±, vaººav±ti. Niccayoge-satim±, s²lav±, daº¹²ti. Sa½sagge– haliddim±ti. Tath± vijjam±nehi eva sati-±d²hi satim± icc±dayo vuccanti, na at²tehi an±gatehi ca avijjam±nehi, kasm± Atthisaddena paccuppannena niddiµµhatt±. Eva½ pana sati katha½ pubbepi tva½ satim± ±si, an±gatepi satim± bhavissas²ti ida½ siddhanti? Tadapi tad± vijjam±n±ya eva satiy± siddhanti. Go, asso, manusso icc±d²su j±tisaddesu tesa½ dabb±bhidh±nasamatthatt± mant±dayo na honti, tath± n²lo paµo, sukko paµo-icc±d²su guºasaddesu tisso, phusso-icc±d²su n±masaddesu ca. Yesa½ pana dabb±bhidh±nas±matthiya½ natthi, tesveva honti, buddhim±, paññav±, r³pav±, vaººav± icc±di. 374. Imiy± [ka. 353; r³. 378; n². 768]. Paµhamant± mantvatthe ima, iy± honti. Bahavo putt± assa asmi½ v± sant²ti puttimo, patthaµ± kitti assa asmi½ v± atth²ti kittimo. Eva½ phalimo, khandhimo, rukkho, puttiyo, kappimo, kappiyo, jaµimo, jaµiyo, thira½ guºaj±ta½ assa asmi½ v± atth²ti theriyo, h±nabh±go assa atthi, asmi½ v± vijjat²ti h±nabh±giyo. Eva½ µhitibh±giyo, visesabh±giyo, nibbedhabh±giyo icc±di. Ettha ca p±¼iya½ candim±, puttim±sadd±na½ simhi r±j±digaºar³pa½ dissati, rattim±bh±ti candim± [dha. pa. 387], puttehi nandati puttim±ti [sa½. ni. 1.12]. Kittim±saddassa pana kittimassa kittimatoti r³panti. 475. Vantv±vaºº± [ka. 368; r³. 402; n². 792; ca½. 6.3.35 …pe… 8.2.9]. Avaººabh³t± paµhamant± mantvatthe vantu hoti. Niccas²lavasena visuddha½ s²la½ assa atthi, asmi½ v± vijjat²ti s²lav±, pasattho guºo assa atthi, asmi½ v± vijjat²ti guºav±. Eva½ sabbattha padatth±nur³pa½ mantvatthaviseso vattabbo, paµisandhisahagat± paññ± assa atth²ti paññav±, paccaye pare d²gh±na½ kvaci rassatta½. Vidati eten±ti vido, ñ±ºa½, vido etassa atthi, etasmi½ v± vijjat²ti vidv±, byañjane pubbassaralopo. Avaºº±ti ki½? Satim±, bandhum±. Bahul±dhik±r± rasmiv±, lakkhiv±, yasassiv±, bhayadassiv±, massuv±, g±º¹²vadhanv±tipi sijjhanti. Tattha g±º¹²vadhanu assa atthi, asmi½ v± vijjat²ti g±º¹²vadhanv±, byañjane pubbassaralopo. 476. Daº¹±d²hika-² v± [ka. 366; r³. 400; n². 790; ca½. 4.2.118-121; p±. 5.2.115-6]. Tehi mantvatthe ika, ² honti v±. Nicca½ gahito daº¹o assa atthi, asmi½ v± vijjat²ti daº¹iko, daº¹², daº¹av±. Eva½ gandhiko, gandh², gandhav±, r³piko, r³p², r³pav±. Iºas±mike vattabbe dhan± iko, dhaniko, aññatra dhan², dhanav±, atthiko, atth², atthav±. Ettha ca asannihitena atthena attho assa atth²ti atthiko, mahagghena atthiko mahagghatthiko. Eva½ dhanatthiko, puññatthiko, seyyatthiko, aya½ attho etass±ti idamatth², p±µavena attho ass±ti p±µavatth². Eva½ chekatth², kusalatth²-icc±d²ni sijjhanti. Vaººasaddant± pana ²yeva hoti, brahmuno vaººo saºµh±na½ assa atth²ti brahmavaºº². Atha v± brahmuno vaººo brahmavaººo brahmavaººo viya vaººo yassa so brahmavaºº². Eva½ brahmavacchas², ‘vacchasan’ti s²sa½, taddhitantasam±sapada½ n±meta½. Eva½ devavaºº². Hattha, dant±d²hi j±tiya½ ², hatth², dant², gajo, d±µh², kesar², s²ho, aññatra hatthav±, dantav±. Brahmac±rimhi vattabbe vaººato ²yeva, vaºº², aññatra vaººav±. Pokkhar±d²hi dese ²yeva, pokkhara½ vuccati kamala½, pokkharaº², puna itthiya½ n², pubba-²-k±rassa atta½, uppalin², kumudin², bhisin², mu¼±lin², s±lukin², paduma½ ettha dese atth²ti padum², tato itthiya½ n², padumin², pubba-²-k±rassa rassatta½, sabba½ kamal±karassa v± kamalagacchassa v± n±ma½, aññatra pokkharav± hatth², idha soº¹± pokkhara½ n±ma. Sikh², sikh±v±, m±l², m±l±v±, s²l², s²lav±, bal², balav±. Sam±santepi ², nidd±s²l², sabh±s²l², b±hubal², ³rubal². Sukha, dukkhehi ²yeva, sukh², dukkh² icc±di. 477. Tap±d²hi s² [ka. 365; r³. 399; n². 789; ca½. 4.2.106; p±. 5.2.102; ‘… ss²’ (bah³su)]. Tap±d²hi mantvatthe s² hoti v±. Tapo assa asmi½ v± vijjat²ti tapass², dvitta½. Eva½ yasass², tejass², mano assa atth²ti manass². V±tveva? Yasav±. 478. ðo tap± [ka. 370; r³. 405; n². 795; ca½. 4.2.106; p±. 5.2.103]. Tapamh± mantvatthe ºo hoti. Tapo assa atth²ti t±paso, itthiya½ t±pas². 479. Mukh±dito ro [ka. 367; r³. 401; n². 791; ca½. 4.2.110, 111; p±. 5.2.106, 107]. Mukh±d²hi mantvatthe ro hoti. Asa½yata½ mukha½ assa atth²ti mukharo, susi assa atth²ti susiro, rukkho, ³so kh±ro yasmi½ atth²ti ³saro, kh±rabh³mippadeso, madhu raso assa atth²ti madhuro, gu¼o, nag± ettha sant²ti nagaro, bahupabbatappadeso, “nagaran”tipi p±µho, kuñjo vuccati hanu, kuñjaro, hatth², uººat± dant± assa sant²ti danturo, hatth²yeva, mah±vuttin± assa utta½. 480. Tundy±d²hi bho [ka. 364; r³. 398; n². 387; ca½. 4.2.148; p±. 5.2.139]. Tundi-icc±d²hi mantvatthe bho hoti v±. Tundi vuccati vuddh± n±bhi, tundibho, valiyo etasmi½ atth²ti valibho. V±tveva? Tundim±. 481. Saddh±ditva [ka. 370; r³. 405; n². 795; ca½. 4.2.105; p±. 5.2.101 (sadd±divha?)]. Saddh±d²hi mantvatthe a hoti. Saddh± assa atthi, asmi½ v± vijjat²ti saddho. Eva½ pañño, sato. V±tveva? Paññav±, satim±. 482. ¾lv±bhijjh±d²hi [ka. 359; r³. 384; n². 779; ca½. 4.2.157; p±. 3.2.158]. Abhijjh±d²hi mantvatthe ±lu hoti v±. Abhijjh± adhik± assa atth²ti abhijjh±lu, s²taladukkha½ adhika½ assa atth²ti s²t±lu, dhaj± bahul± asmi½ rathe sant²ti dhaj±lu, day± bahul± ass±ti day±lu, purisacitta½ bahula½ ass±ti puris±lu, purisalol± itth². V±tveva? Day±v±. 483. Picch±ditvilo [ka. 364; r³. 398; n². 787; ca½. 4.2.102, 103; p±. 5.2.99, 100]. Picch±dito mantvatthe ilo hoti v±. Piccha½ t³la½ assa atthi, tasmi½ v± vijjat²ti picchilo, picchav±, t³larukkho, picchil± sippali [sippal², s²mbal², semmal²tipi dissati], phenilo [pheºilotipi dissati], phenav±, add±riµµhako, jaµilo, jaµ±v±, t±paso, tuº¹ilo, tuº¹av±, adhik± v±c± assa atth²ti v±c±lo, mah±vuttin± ilopo. 484. S²l±dito vo [ka. 364; r³. 398; n². 787; ca½. 4.2.113; p±. 5.2.109]. S²l±d²hi mantvatthe vo hoti. Niccarakkhitas²la½ assa atthi, asmi½ v± vijjat²ti s²lavo, puriso, s²lav±, itth², kes± atid²gh± asmi½ sant²ti kesavo, kesav±, aparim±º± aºº± udak± asmi½ sant²ti aººavo, mahanta½ bala½ assa atth²ti balavo, balav±, balava½. G±º¹² vuccati sandhi, bahavo g±º¹² asmi½ atth²ti g±º¹²va½, dhanu [gaº¹assa gaº¹amigasiªgassa aya½ g±º¹², so assa atth²ti g±º¹²ti g±º¹²vo. (Pañcak±µ²k±). G±º¹²meº¹asiªgamassa atth²ti g±º¹²va½, dhanu. (Payogasiddhi). G±º¹² ganthi, so atthi assa asmi½ v± g±º¹²vo ajjunadhanu, (mugdhabodhaµ²k±)], bahuk± r±j² assa atth²ti r±j²va½, paªkaja½. 485. M±y±medh±hi v² [ka. 364; r³. 398; n². 787; ca½. 4.2.137; p±. 5.2.121]. Etehi mantvatthe v² hoti. M±y±v², medh±v². 486. Issare ±myuv±m² [ka. 364; r³. 398; n². 787; ca½. 4.2.143; p±. 5.2.126; “sissare…” (bah³su)]. Issarabh³te mantvatthe ±m², uv±m² honti. Issariyaµµh±nabh³ta½ sa½ assa atth²ti s±m², suv±m² [su. ni. 671], itthiya½ s±min², suv±min², bindulopo, k±game s±miko. 487. Lakkhy± ºo a ca [ka. 364; r³. 398; n². 787; p±. 5.2.100]. Lakkh²mh± mantvatthe ºo hoti, ²k±rassa attañca hoti. Lakkh² sir² etassa atth²ti lakkhaºo. 488. Aªg± no kaly±ºe [ka. 364; r³. 398; n². 787; p±. 5.2.100]. Kaly±ºe vattabbe aªgamh± mantvatthe no hoti. Kaly±ºa½ aªga½ etiss± itthiy± atth²ti aªgan±. 489. So lom± [ka. 364; r³. 398; n². 787; ca½. 4.2.104; p±. 5.2.100]. Lomamh± mantvatthe sapaccayo hoti. Bah³ni lom±ni assa sant²ti lomaso. Ettha ‘so’ti suttavibh±gena “sumedhaso, bh³rimedhaso” icc±d²nipi sijjhanti.
Assatthir±si niµµhito.