Anekatthar±si
444. ða r±g± tena ratta½ [ka. 347; r³. 368; n². 756; ca½. 3.1.1 …pe… 4.2.1]. Rajjanti vattha½ eten±ti r±go, rajanavatthu, r±gav±cimh± tena rattanti atthe ºo hoti. Kas±vena ratta½ vattha½ k±s±va½ [dha. pa. 9], k±s±ya½ v±. Eva½ kosumbha½, haliddiy± ratta½ h±lidda½, p±µaªgena ratta½ p±µaªga½, mañjiµµha½, kuªkuma½ icc±di. “N²la½ vattha½, p²ta½ vatthan”ti-±d²su pana n²la, p²t±disadd± guºasaddatt± paccayena vin± guºanissaya½ dabba½ vadanti. Eva½ sabbesu guºasadda, j±tisadda, n±masaddesu. 445. Nakkhatteninduyuttena k±le [ka. 352; r³. 376; n². 765; ca½. 3.1.5; p±. 4.2.3]. Induyuttena nakkhattena lakkhite k±le tannakkhattav±c²hi ºo hoti. Puººacandayuttena phussanakkhattena lakkhit± phuss±, ratti, phusso, aho. Eva½ m±gho icc±di. Nakkhatten±ti ki½? Garugahena lakkhit± ratti. Induyutten±ti ki½? Phussena lakkhito muhutto. K±leti ki½? Phussena lakkhit± atthasiddhi. 446. S±ssa devat± puººam±s² [ka. 352; r³. 376; n². 765; ca½. 3.1.18, 19 …pe… 4.2.21-24]. S± assa devat±, s± assa puººam±s²ti atthe paµhamant± ºo hoti. Buddho assa devat±ti buddho, yo buddha½ attano ±rakkhadevata½ viya garu½ katv± vicarati, nirantara½ v± “buddho buddho”ti v±ca½ nicch±reti, tasseta½ n±ma½. Sugato assa devat±ti sogato, mahindadevo assa devat±ti m±hindo. Eva½ y±mo, somo, v±ruºo. Phuss² assa puººam±s²ti phusso, m±so. Eva½ m±gho, phagguno, citto, ves±kho, jeµµham³lo, ±sa¼ho, s±vaºo, poµµhap±do, assayujo, kattiko, m±gasiro. Puººam±s²ti ki½? Phuss² assa pañcam² tith². 447. Tamadh²te ta½ j±n±ti kaºik± ca [ka. 351; r³. 374; n². 764; ca½. 3.1.37 …pe… 4.2.59]. Etesu atthesu dutiyant± ºo ca ko ca ºiko c±ti ete paccay± honti. ðamhi– by±karaºa½ adh²te j±n±ti v± veyy±karaºo [d². ni. 1.256]. Pakkhe “veyy±karaºiko, byañjana½ adh²te j±n±ti v± veyyañjaniko”ti im±ni ºikena sijjhanti. Kamhi-chanda½ adh²te j±n±ti v± chando. Eva½ padako [d². ni. 1.256], n±mako. ðikamhi-vinaya½ adh²te j±n±ti v± venayiko, suttantiko, ±bhidhammiko. Ettha ca ‘veyy±karaºo’ti pade viyy±karaºa½ adh²teti v±kya½, ‘veyañjaniko’ti pade viyañjana½ adh²teti. Upari ‘dov±riko, sovaggikan’ti padesupi ‘duv±re niyutto, suvagg±ya sa½vattat²’ti v±kya½, attha½ kathentena pana duv±ra, suvaggasadd±na½ taddhitabh±ve eva siddhatt± dv±reti ca sagg±y±ti ca kathetabbo. 448. Tassa visaye dese [ka. 352; r³. 376; n². 365; ca½. 3.1.61; p±. 4.2.52, 53]. Tassa desar³pe visaye chaµµhunt± ºo hoti. Th³yamig± vas±tino n±ma, vas±t²na½ visayo deso v±s±to. Idha adesar³patt± ºo na hoti, cakkhussa visayo r³pa½. 449. Niv±se tann±me [ka. 352; r³. 376; n². 365; ca½. 3.1.64; p±. 4.2.69]. Tann±mabh³te niv±se chaµµhyant± ºo hoti. Siv²na½ niv±so deso sebyo. Vasa½ adenti bhakkhant²ti vas±d±, byaggh± s²h± v±, vas±d±na½ niv±so deso v±s±do. 450. Anubhave [ka. 352; r³. 376; n². 765; ca½. 3.1.65; p±. 4.2.70]. Sam²pe bhava½ anubhava½, “ad³rabhave”tipi p±µho, tann±me anubhave dese chaµµhyant± ºo hoti. Vidis±ya anubhava½ vedisa½, nagara½, udumbarassa anubhava½ odumbara½, vim±na½. 451. Tena nibbatte [ka. 352; r³. 376; n². 765; ca½. 3.1.66; p±. 4.2.68]. Tann±me tena nibbatte dese tatiyant± ºo hoti. Kusambena n±ma isin± nibbatt± kosamb², itthiya½ ², nagar². Eva½ k±kand², m±kand², sahassena dhanena nibbatt± s±hass², parikh±, ayañca tatiy± hetumhi kattari karaºe ca yath±yoga½ yujjati. 452. Tamidhatthi [ka. 352; r³. 376; n². 765; ca½. 3.1.67; p±. 4.2.67]. Ta½ idha atth²ti atthe tann±me dese paµhamant± ºo hoti. Udumbar± asmi½ dese sant²ti odumbaro, badar± asmi½ dese sant²ti b±daro. Eva½ pabbajo. 453. Tatra bhave [ka. 352; r³. 376; n². 765; ca½. 3.2.48; p±. 4.2.133]. Tatra bhavatthe sattamyant± ºo hoti. Udake bhavo odako, maccho, urasi bhavo oraso, putto, s±gamo. Nagare bhavo n±garo. Eva½ j±napado, m±gadho, kapilavatthumhi bhavo k±pilavatthavo, ‘uvaººass±vaª…’ti ussa avatta½. Kosambiya½ bhavo kosambo, mitte bhav± mett±, pure bhav± por² [d². ni. 1.9], v±c±, manasmi½ bhavo m±naso. Ettha pana– 454. Man±d²na½ sak [ka. 404; r³. 370; n². 859]. ð±nubandhe paccaye pare man±d²na½ ante s±gamo hot²ti sabbattha manogaº±d²na½ ante s±gamo. M±naso, r±go, m±nas±, taºh±, m±nasa½, sukha½. Eva½ cetaso, cetas±, cetasa½. Kvaci mano eva m±nasa½, ceto eva cetasotipi yujjati. 455. Ajj±d²hi tano [ka. 352; r³. 376; n². 765; ca½. 3.15; p±. 4.2.105]. Tatra bhavoti atthe ajj±d²hi tano hoti. Ajja bhavo ajjatano, attho, ajjattan², vibhatti, dvitta½, ajjatana½, hita½, sve bhavo sv±tano, mah±vuttin± essa ±tta½. Hiyyo bhavo hiyyattano, hiyyattano, hiyyattana½, ossa atta½ dvittañca. 456. Pur±to ºo ca [ka. 352; r³. 376; n². 765]. Tatra bhavoti atthe pur±saddamh± ºo ca tano ca honti. Pure bhavo pur±ºo, idha ºo anubandho na hoti, por±ºo v±, pur±tano. 457. Am±tvacco [ka. 352; r³. 376; n². 765; ca½. 3.2.13; p±. 4.2.104]. Am±saddamh± bhavatthe acco hoti. ‘Am±’ti sahatthav±c². R±jakiccesu raññ± saha bhavat²ti amacco [d². ni. µ². 1.339]. 458. Majjh±d²himo [ka. 353; r³. 378; n². 767; ca½. 3.2.82; p±. 4.3.8, 22; ‘majjh±ditvimo’ (bah³su)]. Majjh±d²hi bhavatthe imo hoti. Majjhe bhavo majjhimo. Eva½ antimo, heµµhimo, uparimo, orimo, pacchimo, abbhantarimo, paccantimo, puratthimo. 459. Kaºa ºeyya ºeyyaka yiy± [ka. 352; r³. 376; n². 765; ca½. 3.2.4, 5, 6 …pe… 4.2.94, 95, 97, 119-130]. Bhavatthe sattamyant± ete pañca paccay± honti. Kaºa-kusin±r±ya½ bhavo kosin±rako, magadhesu bhavo m±gadhako, ±raññako, vih±ro. ðeyya-gaªg±ya½ bhavo gaªgeyyo, pabbateyyo, vane bhavo v±neyyo. ðeyyaka-kosaleyyako b±r±ºaseyyako, campeyyako, mithileyyako, idha na vuddhi. Ya-g±me bhavo gammo, dive bhavo dibbo, Iya-g±miyo, g±miko, yassa katta½, udare bhavo odariyo, odariko, dive bhavo diviyo, pañc±liyo, bodhipakkhiyo, lokiyo. 460. ðiko [ka. 351; r³. 374; n². 764; ca½. 3.2.40, 41, 42; p±. 4.2.126, 127, 128]. Bhavatthe sattamyant± ºiko hoti. S±radiko, divaso, s±radik±, ratti, s±radika½, puppha½. Bhavasaddena cettha aññepi atthe upalakkheti, pabbatato pakkhand± nad² pabbateyy±, kim²na½ kose j±ta½ koseyya½, vattha½. Eva½ siveyya½, b±r±ºaseyya½. 461. Tamassa sippa½ s²la½ paºya½ paharaºa½ payojana½ [ka. 351; r³. 374; n². 764; ca½. 3.4.49-66 …pe… 4.4.47-65]. Tamassa sippa½, tamassa s²la½, tamassa paºya½, tamassa paharaºa½, tamassa payojananti atthesu paµhamant± ºiko hoti. Sippe– v²º±v±danamassa sippa½ veºiko. Ettha ca v²º±saddena v²º±v±dana½ vuccati. Ekatth²bh±vas±matthiyañheta½. Eva½ sabbattha. Eva½ modiªgiko, p±ºaviko, va½siko. S²le-pa½suk³ladh±raºa½ assa s²la½ pa½suk³liko, pa½suk³la½ dh±retu½ s²lamass±ti v± pa½suk³liko. S²lasaddena cettha vata, dhamma, s±dhuk±r±pi gayhanti, pa½suk³la½ dh±reti s²len±ti pa½suk³likotipi yujjati. Eva½ tec²variko piº¹a½ piº¹a½ patat²ti piº¹ap±to, piº¹±c±rena laddhabhojana½, piº¹ap±tay±pana½ assa s²lanti piº¹ap±tiko, piº¹ap±tena y±petu½ s²lañca vatañca dhammo ca garuk±ro ca ass±ti piº¹ap±tiko. ‘Paºyan’ti vikkeyyavatthu vuccati, gandho paºya½ ass±ti gandhiko. Eva½ teliko, go¼iko. Paharanti eten±ti paharaºa½, ±vudhabhaº¹a½, c±po paharaºamass±ti c±piko. Eva½ tomariko, muggariko. Payojana½ vuccati phala½, upadhi payojanamass±ti opadhika½ [a. ni. 8.59], puñña½, sata½ payojanamass±ti s±tika½. Eva½ s±hassika½ [j±. 2.21.415]. 462. Ta½ hant±rahati gacchatuñchati carati [ka. 351; r³. 374; n². 764; ca½. 3.4.27-43; p±. 4.4.28-46]. Ta½ hanti, ta½ arahati, ta½ gacchati, ta½ uñchati, ta½ carat²ti atthesu dutiyant± ºiko hoti. Pakkh²hi pakkhino hant²ti pakkhiko. Eva½ s±kuºiko [a. ni. 2.263 (s±kunikotipi dissati)], m±y³riko, macchehi macche hanat²ti macchiko. Eva½ dhenuko, magehi mage hanat²ti m±gaviko, majjhe v±gamo. Eva½ h±riºiko, ‘hariºo’ti mago eva. S³kariko, idha na vuddhi. Sata½ arahat²ti s±tika½. Eva½ s±hassika½. Parad±ra½ gacchat²ti p±rad±riko, parad±riko v±. Eva½ pathiko, maggiko. Badare uñchati gavesat²ti b±dariko. Eva½ ±malakiko. Dhamma½ carat²ti dhammiko. Eva½ adhammiko. 463. Tena kata½ k²ta½ bandha½ abhisaªkhata½ sa½saµµha½ hata½ hanti jita½ jayati dibbati khaºati tarati carati vahati j²vati [ka. 350; r³. 373; n². 364; ca½. 3.4.1-26; p±. 4.4.1-27]. Tena kata½, tena k²ta½…pe… tena j²vati iccatthesu tatiyant± ºiko hoti. K±yena kata½ k±yika½. Eva½ v±casika½, m±nasika½, v±tena kato v±tiko, ±b±dho. Satena m³lena k²ta½ bhaº¹a½ s±tika½. Eva½ s±hassika½. Varatt±ya yott±ya bandhito v±rattiko, ayas± bandhito ±yasiko, s±gamo. Eva½ p±siko. Ghatena abhisaªkhata½ sa½saµµha½ v± gh±tika½. Eva½ go¼ika½, d±dhika½, m±ricika½. J±lena hato j±liko, maccho. J±lena hant²ti j±liko, j±lakevaµµo. Eva½ b±¼isiko [sa½. ni. 2.158]. Akkhehi jita½ dhana½ akkhika½. Eva½ s±l±kika½. Akkhehi jayati dibbat²ti v± akkhiko. Khaºittiy± khaºat²ti kh±ºittiko. Eva½ kudd±liko, idha na vuddhi. U¼umpena tarat²ti o¼umpiko, u¼umpiko v±. Eva½ n±viko [j±. 2.20.149], gopucchiko. Sakaµena carat²ti s±kaµiko. Eva½ rathiko, y±niko, daº¹iko, Khandhena vahat²ti khandhiko. Eva½ a½siko, s²siko, idha na vuddhi. Vetanena j²vat²ti vetaniko. Eva½ bhatiko, kasiko, kayiko, vikkayiko, bhatik±d²su na vuddhi. 464. Tassa sa½vattati [ka. 351; r³. 374; n². 765; ca½. 3.4.67-69; p±. 4.4.66-68]. Tassa sa½vattat²ti atthe catutthyant± ºiko hoti. Puna bhav±ya sa½vattat²ti ponobbhaviko, punassa otta½, bhassa dvitta½, ponobbhavik± [mah±va. 14], taºh±, lok±ya sa½vattat²ti lokiko, suµµhu aggoti saggo, sagg±ya sa½vattat²ti sovaggika½ [d². ni. 1.163], puñña½. Eva½ diµµhadhammika½, sampar±yika½. 465. Tato sambh³tam±gata½ [ka. 351; r³. 374; n². 765; ca½. 3.3.49-51; …pe… 4.3.77-79]. Tato sambh³ta½, tato ±gata½ iccatthesu pañcamyant± ºiko hoti. M±tito sambh³ta½ ±gata½ v± mattika½ [p±r±. 34], dvitta½ rasso ca. Eva½ pettika½. ðya, ºiy±pi dissanti, surabhito sambh³ta½ sorabhya½, thanato sambh³ta½ thañña½, pitito sambh³to pettiyo. Eva½ mattiyo. ðyamhi-macco. 466. Tattha vasati vidito bhatto niyutto [ka. 351; r³. 374; n². 765; ca½. 3.4.70-75 …pe… 4.4.69-74]. Etesvatthesu sattamyant± ºiko hoti. Rukkham³le vasat²ti rukkham³liko. Eva½ ±raññiko, sos±niko. Ettha ca vasat²ti s±maññavacanepi tass²la, tabbata, taddhamma, tass±dhuk±rit±na½ vasena attho veditabbo taddhitapaccay±na½ pasiddhatthad²pakatt±. Na hi rukkham³le muhuttamatta½ vasanto rukkham³likoti vohar²yati. Loke vidito lokiko. Catumah±r±jesu bhatt± c±tumah±r±jik± [sa½. ni. 5.1081]. Dv±re niyutto dov±riko. Eva½ bhaº¹±g±riko, navakammiko, idha na vuddhi. “J±tikiyo, andhakiyo” icc±d²su mah±vuttin± kiyo. 467. Tassida½ [ka. 351; r³. 374; n². 764; ca½. 3.3.85-102; p±. 4.3.120-133]. Tassa idanti atthe chaµµhunt± ºiko hoti. Saªghassa aya½ saªghiko, vih±ro, saªghik±, bh³mi, saªghassa ida½ saªghika½, bhaº¹a½. Eva½ puggalika½, gaºika½, mah±janika½, sakyaputtassa esoti sakyaputtiko. Eva½ n±µaputtiko, d±saputtiko. 468. ðikassiyo v± [ka. 404; r³. 370; n². 756]. ðikapaccayassa iyo hoti v±. Sakyaputtiyo, sakyaputtiko icc±di. 469. ðo [ka. 352; r³. 376; n². 765; ca½. 3.3.85; p±. 4.3.120]. Tassidanti atthe chaµµhunt± ºo hoti. Kacc±yanassa ida½ kacc±yana½, by±karaºa½. Eva½ sogata½, s±sana½, m±hi½sa½, ma½s±di. 470. Gav±d²hi yo [ka. 353; r³. 378; n². 781]. Tassidanti atthe gav±d²hi yo hoti. 471. Yamhi gossa ca [ka. 78; r³. 31; n². 229]. Yavante paccaye pare gossa ca uvaºº±nañca avaªa hot²ti av±deso. ‘Tavaggavaraº±na…n’ti suttena vassa batta½, gunna½ ida½ gabya½, ma½s±di, du vuccati rukkho, tassa ida½ dabya½, dabba½, m³l±di.
Anekatthar±si niµµhito.