¾h±rat±ti kaba¼²k±ro ±h±ro. Ojaµµhamaka½ r³pa½ ±harat²ti ±h±ro.
675. Y±ya oj±ya y±penti, yattha yattha ca p±ºino;
aya½ tu “kaba¼²k±ro, ±h±ro”ti pavuccati.
676. Annap±n±dika½ vatthu, aggi½ harati kammaja½;
kevala½ na ca sakkoti, p±letu½ j²vita½ pana.
677. Oj± sakkoti p±letu½, haritu½ na ca p±caka½;
haritumpi ca p±letu½, ubho sakkonti ekato.
Lakkhaº±dito panassa oj±lakkhaºo kaba¼²k±ro ±h±ro, r³p±haraºaraso, upatthambhanapaccupaµµh±no, kaba¼a½ katv± ajjhoharitabbavatthupadaµµh±noti veditabbo.
K±yaviññattiniddese k±yena attano bh±va½ viññ±pent±na½ k±yaggahaº±nus±rena gahit±ya et±ya bh±vo viññ±yat²ti viññatti. Saya½ v± k±yaggahaº±nus±rena viññ±yat²tipi viññatti. “K±yena sa½varo s±dhu, s±dhu v±c±ya sa½varo”ti ±gato copanasaªkh±to k±yova viññatti k±yaviññatti. K±yavipphandanena adhipp±yaviññ±panahetutt± sayañca tath± viññeyyatt± k±yena viññatt²tipi k±yaviññatti.
678. Tattha y± sahaj±tassa, cittaj±niladh±tuy±;
r³passa calane hetu, ek±k±ravik±rat±.
679. K±yaviññatti n±m±ya½, k±yadv±ranti s± mat±;
tattha y± cetan±siddh±, puññ±puññavas± pana.
680. K±yakammanti niddiµµh±, satthun± s± hitesin±;
sampavatti panetiss±, vac²dv±repi j±yate.
681. Labhitv± panupatthambha½, ek±vajjanav²thiya½;
heµµh±hi chahi cittehi, v±yodh±tusamuµµhita½.
682. Sattamena tu cittena, v±yodh±tusamuµµhit±;
c±leti sahaja½ r³pa½, viññattisahit±ttan±.
Vac²viññattiniddese pana–
683. Paccayo cittaj±t±ya, up±dinnakaghaµµane;
yo ±k±ravik±reko, aya½ pathavidh±tuy±.
684. Vac²viññatti viññeyy±, saha saddavas± pana;
vac²dv±ranti niddiµµh±, s±va sakyakulindun±.
685. Saddo na cittajo atthi, vin± viññattighaµµana½;
dh±tusaªghaµµaneneva, saha saddo hi j±yati.
686. S± viññ±panato ceva, aya½ viññeyyatopi ca;
viññatt²ti siy± tass±, sambhavo k±rakadvaye.
687. Na viññattidvaya½ aµµha, r³p±ni viya cittaja½;
cittaj±na½ vik±ratt±, cittajanti pavuccati.
Tattha k±yaviññatti adhipp±yapak±sanaras±, k±yavipphandanahetubh±vapaccupaµµh±n±, cittasamuµµh±nav±yodh±tupadaµµh±n±. Tath± vac²viññatti adhipp±yapak±sanaras±, vac²ghosassa hetubh±vapaccupaµµh±n±, cittasamuµµh±napathav²dh±tupadaµµh±n±.
688. Na kassat²ti ±k±so, r³p±na½ vivaro pana;
yo r³p±na½ paricchedo, sv±k±soti pavuccati.
So r³paparicchedalakkhaºo, r³papariyantapak±sanaraso, r³pamariy±dapaccupaµµh±no, asamphuµµhabh±vachiddavivarabh±vapaccupaµµh±no v±, paricchinnar³papadaµµh±no.
R³passa lahut±dittayaniddese–
689. Heµµh± vuttanayeneva, r³passa lahut±disu;
tisso r³pavik±r±ti, viññ±tabb± vibh±vin±.
690. Et±sa½ pana tissanna½, kamato ca pavattiya½;
arog² maddita½ camma½, dhantahema½ nidassana½.
691. Kamma½ k±tu½ na sakkoti, lahut±dittaya½ pana;
±h±r±dittaya½yeva, ta½ karoti tato tija½.
Tattha adandhat±lakkhaº± r³passa lahut±, r³p±na½ garubh±vavinodanaras±, lahuparivattit±paccupaµµh±n±, lahur³papadaµµh±n±.
Athaddhat±lakkhaº± r³passa mudut±, r³p±na½ thaddhabh±vavinodanaras±, sabbakiriy±su avirodhit±paccupaµµh±n±, mudur³papadaµµh±n±.
Sar²rakiriy±nuk³lakammaññat±lakkhaº± r³passa kammaññat±, akammaññat±vinodanaras±, adubbalabh±vapaccupaµµh±n±, kammaññat±r³papadaµµh±n±. Et± pana tissopi na aññamañña½ vijahanti.
Upacayasantatiniddese–
692. R³p±nam±cayo yo hi, vutto upacayoti so;
anuppabandhat± tesa½, santat²ti pavuccati.
693. Atthato ubhayampeta½, j±tir³panti d²pita½;
vuttam±k±ran±natt±, veneyy±na½ vasena v±.
Lakkhaº±dito pana ±cayalakkhaºo r³passa upacayo, pubbantato r³p±na½ ummujj±panaraso, niyy±tanapaccupaµµh±no, paripuººabh±vapaccupaµµh±no v±, upacitar³papadaµµh±no.
Pavattilakkhaº± r³passa santati, anuppabandhanaras±, anupacchedapaccupaµµh±n±, anuppabandhar³papadaµµh±n±.
Jar±niddese j²raºa½ jar±.
694. Duvidh±ya½ jar± n±ma, p±kaµ±p±kaµ±ti ca;
p±kaµ± r³padhammesu, ar³pesu ap±kaµ±.
R³passa parip±kat±lakkhaº± r³passa jarat±, upanayanaras±, sabh±v±na½ apagamepi nasabh±v±pagamapaccupaµµh±n± v²hipur±ºabh±vo viya, paripaccam±nar³papadaµµh±n±.
Paribhedalakkhaº± r³passa aniccat±, sa½s²danaras±, khayavayapaccupaµµh±n±, paribhijjam±nar³papadaµµh±n±ti veditabb±ti.
Eva½ catuv²sati up±d±r³p±ni veditabb±ni.
695. Bh³tar³p±ni catt±ri, up±d± catuv²sati;
aµµhav²sati r³p±ni, sabb±neva bhavanti hi.
696. Imesu pana r³pesu, asammohatthameva ta½;
samodh±na½ samuµµh±na½, nipphanna½ saªkhatampi ca.
697. Codana½ parih±rañca, nayamekavidh±dika½;
saªkhepena pavakkh±mi, pakiººakamida½ suºa.
Tattha samodh±nanti sabbameva ida½ r³pa½ sabbasamodh±nato pathav²dh±tu ±podh±tu tejodh±tu v±yodh±tu cakkh±yatana½…pe… jarat± aniccat±ti aµµhav²satividha½ ca hoti, ito añña½ r³pa½ n±ma natthi. Keci pana middhav±dino “middhar³pa½ n±ma atth²”ti vadanti, te “addh± mun²si sambuddho, natthi n²varaº± tav±”ti ca “thinamiddhan²varaºa½ avijj±n²varaºañca n²varaºasampayuttan”ti sampayuttavacanato ca mah±pakaraºapaµµh±ne “n²varaºa½ dhamma½ paµicca n²varaºo dhammo uppajjati napurej±tapaccay±”ti ar³pepi “k±macchandan²varaºa½ paµicca thinamiddha-uddhaccakukkucc±vijj±n²varaºan”ti evam±d²hi p±¼²hi virujjhanato ca ar³pameva middhanti paµikkhipitabb±.
698. Ar³pepi panetassa, middhassuppatti p±µhato;
niµµhametth±vagantabb±, ar³panti ca viññun±.
Apare “balar³pena saddhi½ ek³nati½sa, sambhavar³pena saddhi½ ti½sa, j±tir³pena saddhi½ ekati½sa, rogar³pena saddhi½ dvatti½sa r³p±n²”ti vadanti. Tepi tesa½ visu½ visu½ abh±va½ dassetv± paµikkhipitabb±. V±yodh±tuy± gahit±ya balar³pa½ gahitameva, añña½ balar³pa½ n±ma natthi. ¾podh±tuy± sambhavar³pa½, upacayasantat²ti j±tir³pa½, jarat±-aniccat±d²hi rogar³pa½ gahita½, añña½ rogar³pa½ n±ma natth²ti, tasm± aµµhav²satividh±neva r³p±n²ti.
Eva½ samodh±nato veditabb±n²ti.
Samuµµh±nanti catt±ri r³pasamuµµh±n±ni utucitt±h±rakamm±n²ti.
699. Kamma½ utu ca cittañca, ±h±ro r³pahetuyo;
eteheva ca r³p±ni, j±yanti na panaññato.
700. Tasm± ekasamuµµh±n±, ek±dasa bhavanti hi;
aµµhindriy±ni vatthuñca, viññattidvayameva ca.
701. Aµµhindriy±ni vatthuñca, ekanteneva kammaj±;
cittaja½yeva viññatti-dvaya½ vutta½ mahesin±.
702. Cittena utun± ceva, saddo dv²hi samuµµhito;
utu-±h±racittehi, lahut±dittaya½ kata½.
703. Vaººo gandho raso oj±,
catasso c±pi dh±tuyo;
santatyupacay±k±s±,
ek±dasa catubbhav±.
704. Ek±dasekato j±t±,
dvijekova tij± tayo;
catujek±dasakkh±t±,
dve na kenaci j±yare.
705. Kammena v²sati r³p±, sattarasa tu cetas±;
utun± dasapañceva, cuddas±h±rato pana.
706. Chasaµµhi sabb±net±ni, samuµµh±navibh±gato;
aµµhasaµµhi ca honteva, jarat±niccat±hi te.
707. Jarat±niccat± ceva, na kenaci samuµµhit±;
j±tassa p±kabhedatt±, j±yeyyu½ yadi t±nipi.
708. Eva½ sante tu tesampi, p±kabhed± siyu½ na hi;
p±ko paccati bhedo v±, na ca bhijjati natthi ta½.
709. J±tassa p±kabhedatt±, dvayameta½ na j±yati;
siy± katthaci buddhettha, “r³passupacayo”ti hi.
710. Vacanena yath± “j±ti, j±yat²”ti ca d²pita½;
p±kopi paccateva½ tu, bhedopi paribhijjatu.
711. Na ceva j±yate j±ti, iti ñeyy± vibh±vin±;
j±yam±nassa dhammassa, nibbatt²ti pak±sit±.
712. Tattha yath± siy± j±ti, yesa½ dhamm±nameva s±;
tappaccayattavoh±ra½, abhinibbattisammuti½.
713. Labhateva tath± tesa½, p±kabhed± labbhanti te;
tappaccayattavoh±ra½, abhinibbattisammuti½.
714. Eva½ ida½ dvayañc±pi, hoti kamm±disambhava½;
na p±kabhed± voh±ra½, ta½ labhanti kad±cipi.
715. Kasm± hi janak±na½ tu, paccay±namabh±vato;
±nubh±vakhaºupp±de, j±tiy± pana labbhati.
716. Tappaccayattavoh±ra½, abhinibbattisammuti½;
tasm± labhati j±ti ca, labhat² netaradvaya½.
717. Jiyyat²ti na vattabba½, ta½ dvaya½ bhijjat²ti v±;
±nubh±vakhaºe tassa, paccay±namabh±vato.
718. “Anicca½ saªkhatañceta½, jar±maraºa”miccapi;
vuttatt± j±yaticceta½, atha maññasi ce tuva½.
719. Evampi ca na vattabba½, s± hi pariy±yadesan±;
anicc±na½ tu dhamm±na½, jar±maraºato tath±.
720. Anicca½ saªkhatañc±ti, vutta½ viññattiyo viya;
yadi eva½ tayameta½, aj±tatt± ca sabbath±.
721. Natth²ti ce kha½puppha½va, nicca½ v±saªkhata½ viya;
nobhaya½ panida½ kasm±, nissay±yattavuttito.
722. Bh±ve pathaviy±d²na½, nissay±na½ tu bh±vato;
tasm± hi ca kha½puppha½va, na natthi pana ta½ taya½.
723. Yasm± pathaviy±d²na½, abh±vena ca labbhati;
tasm± na pana nicca½ v±, nibb±na½ viya ta½ taya½.
Nipphannanti ettha catt±ro mah±bh³t± cakkhusotagh±najivh±k±yar³pasaddagandharasa-itthipurisaj²vitindriyakaba¼²k±r±h±rahadayavatth³ti aµµh±rasa r³p±ni nipphann±ni n±ma. Ses±ni dasa anipphann±ni n±ma.
724. Aµµh±rasa nipphann±ni, anipphann±vasesak±;
yadi honti anipphann±, bhaveyyu½ te asaªkhat±.
725. Tesameva ca r³p±na½, vik±ratt± asaªkhat±;
katha½ n±ma bhaveyyu½ te, nipphann± ceva saªkhat±.
Eva½ nipphannasaªkhato veditabbo.
Codan±parih±ranti ettha–
726. Itthibh±vo pumattañca, j²vita½ sambhavopi ca;
tath± k±yappas±doti, sabbaµµh±n±ti vaººit±.
727. Eva½ sante tu dhamm±na½, hoti saªkaradosat±;
cakkhuk±yapas±d±na½, ekatta½ upapajjati.
728. Añña½ pana ca aññasmi½, na catthi paramatthato;
tasm± k±yindriya½ cakkhu-pas±dena na saªkara½.
729. Aññamaññ±vinibbhogavasena tu pavattito;
tesa½ µh±nantara½ vattu½, na sakk± samayaññun±.
730. Y±vat± anup±dinnasant±na½ atthi tattha so;
atthi k±yapas±doti, tasm± evamud²rita½.
731. Lakkhaº±divasen±pi, n±natta½ samup±gata½;
dhaj±na½ pañcavaºº±na½, ch±y± upamata½ gat±.
732. Tasm± hi pana dhamm±na½, aññamañña½ vimissat±;
na hotev±ti viññeyy±, viññun± samayaññun±.
Eva½ nipphann±nipphannabh±vo, codan±parih±ro ca veditabbo.
Nayamekavidh±dikanti–
733. Lokikatt± nahetutt±, saªkhatatt± ca s±sav±;
sabbamekavidha½ r³pa½, paccay±yattavuttito.
734. Ajjhattikabahiddh± ca, indriy±nindriy±pi ca;
sukhumo¼±rik± ceva, up±dinn±dito dvidh±.
735. Cakkhu-±yatan±d²ni, pañca ajjhattik±ni tu;
tev²satividha½ sesa½, b±hiranti pavuccati.
736. Cakkhusotindriy±d²ni, indriy±ni panaµµha tu;
sesañca tu v²sa½ r³pa½, anindriyamud²rita½.
737. Cakkhu-±yatan±d²ni, nava phoµµhabbameva ca;
ta½ b±rasavidha½ r³pa½, o¼±rikamud²rita½.
738. Ses±ni pana r³p±ni, sukhum±ni tu so¼asa;
kammaja½ tu up±dinna½, anup±dinnamaññath±.
Evañca duvidha½ hoti.
Puna sanidassanasappaµigha-anidassanasappaµigha- anidassana-appaµighabhedato ca, kammaj±kammajanevakammaj±n±kammajabhedato ca tividha½. Tattha r³p±yatana½ sanidassanasappaµigha½, ek±dasavidha½ seso¼±rikar³pa½ anidassanasappaµigha½, sesa½ so¼asavidha½ sukhumar³pa½ anidassana-appaµigha½. Kammato j±ta½ kammaja½, aµµhindriy±ni, vatthu ca kammaja½, tadaññappaccay± j±ta½ akammaja½, nakutoci j±ta½ nevakammaj±n±kammaja½ jarat± aniccat± ca. Eva½ tividha½ hoti.
Puna diµµhasutamutaviññ±tavasena ca, dv±rañceva vatthu ca, dv±rameva hutv± na vatthu ca, vatthumeva hutv± na dv±rañca, neva dv±rañca na vatthu c±ti eva½ bhedato ca, dv±rañcevindriyañca, dv±ra½yeva hutv± nevindriyañca, indriyameva hutv± na dv±rañca, neva dv±rañca nevindriyañc±ti eva½ bhedato ca, vatthu ceva indriyañca, indriyameva hutv± na vatthu ca, vatthumeva hutv± nevindriyañca, nevindriya½ na vatthu ceti eva½ bhedato ca catubbidha½.
Tattha diµµha½ n±ma r³p±yatana½, suta½ n±ma sadd±yatana½, muta½ n±ma gandharasaphoµµhabb±yatanattaya½, viññ±ta½ n±ma avasesacakkh±yatan±dipañcaka½, so¼asavidha½ sukhumar³pañca. Cakkh±yatan±dipañcaka½ dv±rañceva vatthu ca, viññattidvaya½ dv±rameva hoti, na vatthu, hadayavatthu vatthumeva hoti, na dv±ra½, sesa½ sabba½ r³pa½ neva dv±ra½ na vatthu ca. Tatiyacatukke indriyameva hutv± na dv±ranti itthindriyapurisindriyaj²vitindriy±ni. Im±ni hi indriy±neva honti, na dv±r±ni, sesamanantaracatukke vuttanayeneva veditabba½. Catutthacatukke tatiyapada½ hadayavatthu½ sandh±ya vutta½, sesa½ vuttanayameva. Eva½ catubbidha½ hot²ti veditabba½.
Puna ekajadvijatijacatujanakutocij±tabhedato, dv±rindriya½ vatthu ca, dv±rameva hutv± nevindriya½ na vatthu ca, vatthumeva hutv± nevindriya½ na dv±rañca, indriyameva hutv± na vatthu na dv±rañca, nevindriya½ na vatthu na dv±rañc±ti eva½ pabhedato pañcavidha½.
Tattha–
739. Aµµhindriy±ni vatthuñca, viññattidvayameva ca;
ek±dasavidha½ r³pa½, ekajanti pavuccati.
740. Saddo eko dvijo n±ma, lahut±dittaya½ tija½;
ek±dasavidha½ sesa½, catujanti pak±sita½.
741. Jarat±niccat± ceva, nakutoci bhave pana;
cakkh±dipañcaka½ dv±ra½, indriya½ vatthumeva ca.
742. Viññatt²na½ dvaya½ dv±ra½, nevindriya½ na vatthu ca;
hadayavatthu vatth³va, na dv±ra½ nevindriya½ pana.
Itthipurisaj²vitindriy±ni indriyameva na vatthu na dv±rañca, sesa½ pana r³pa½ nevindriya½ na vatthu na dv±ranti. Eva½ pañcavidhanti veditabba½.
Puna kammajacittaja-utucittaja-utucitt±h±rajacatujanakutocij±tabhedato, cakkhuviññeyyasotagh±najivh±k±yamanoviññeyyavasena chabbidha½.
Tattha aµµhindriy±ni vatthu ca kammajameva, viññattidvaya½ cittajameva, saddo utucittajo, lahut±dittaya½ utucitt±h±rajameva, sesa½ ek±dasavidha½ catuja½ n±ma, jarat± aniccat± nakutocij±ta½ n±ma. Dutiyachakke cakkhuviññeyya½ n±ma cakkhuviññ±ºena viññeyya½ r³p±yatana½…pe… k±yaviññeyya½ n±ma phoµµhabb±yatana½, manoviññeyya½ n±ma ses± pañca o¼±rik± ca so¼asa sukhumar³p±ni c±ti ekav²satividha½ hoti. Eva½ chabbidha½ hoti.
Puna chavatthu-avatthubhedato ca, cakkhuviññeyya½ sotagh±najivh±k±yaviññeyya½ manodh±tuviññeyya½ manoviññ±ºadh±tuviññeyyanti sattavidha½ hoti.
Tattha cakkh±dipañcavatth³ni hadayavatthun± saddhi½ cha vatth³ni, sesa½ b±v²satividha½ r³pa½ avatthu n±ma, dutiyasattakamutt±nameva. Eva½ sattavidha½ hoti.
Puna sattadv±r±dv±rabhedato aµµhavidha½. Tattha cakkhudv±r±d²ni pañca k±yaviññattivac²viññattidv±rehi saddhi½ satta dv±r±ni, sesamadv±ranti eva½ aµµhavidha½ hoti.
Puna aµµhindriy±nindriyabhedato pana navavidha½.
Puna navakammaj±kammajabhedato dasavidha½.
Puna ±yatanabhedato ek±dasavidha½.
Bhavesu r³pakal±papavattibhedato bahuvidhanti veditabba½.
743. Ito para½ pavakkh±mi, k±mar³pabhavadvaye;
uppatti½ pana r³p±na½, paµisandhipavattisu.
744. Bhummavajjesu devesu, niraye nijjh±mataºhike;
yoniyo purim± tisso, na sant²ti viniddise.
745. Sese gatittaye bhumma-devesupi ca yoniyo;
catasso ca bhavant²ti, veditabb± vibh±vin±.
746. Gabbhaseyyakasattassa, paµisandhikkhaºe pana;
ti½sa r³p±ni j±yante, sabh±vasseva dehino.
747. Abh±vagabbhaseyy±na½, aº¹aj±nañca v²sati;
bhavanti pana r³p±ni, k±yavatthuvasena tu.
748. Gahit±gahaºenettha, ek±dasa bhavanti te;
eseva ca nayo ñeyyo, sabbesu dasakesupi.
749. J²vitena yad± saddhi½, j±te suddhakamaµµhaka½;
j²vitanavaka½ n±ma, hot²ti samud²rita½.
750. J²vitanavaka½ k±yapas±denekato siy±;
ta½ k±yadasaka½ n±ma, hot²ti pariy±puµa½.
751. Eseva ca nayo ñeyyo, saddhi½ bh±vena vatthun±;
cakkh±d²hi ca yojetv±, dasak± satta viññun±.
752. Opap±tikasatt±na½, manusses³papattiya½;
k±m±vacaradev±na½, nicca½ r³p±ni sattati.
753. Cakkhu sotañca gh±nañca, jivh± k±yo ca vatthu ca;
bh±vo c±ti hi sattanna½, dasak±na½ vas± pana.
754. Brahm±na½ r³pina½ cakkhu-sotavatthuvas± pana;
dasak±ni ca t²ºeva, navaka½ j²vitassa ca.
755. Catunna½ tu kal±p±na½, vasena pana r³pina½;
catt±l²seva r³p±ni, ek³n±ni bhavanti hi.
756. J²vitanavakeneva asaññuppatti d²pit±;
jaccandhabadhir±gh±na-rahite tu napu½sake.
757. Vatthuno k±yajivh±na½, vas± ti½s±vaka½sato;
ukka½sass±vaka½sassa, antare anur³pato.
758. Paripuºº±na½ r³p±na½, vasena pana p±ºina½;
r³p±na½ tu samuppatti, veditabb± vibh±vin±.
759. Sattav²sati r³p±ni, k±m±vacaradehino;
appavattanato honti, dvinna½ bh±v±namekato.
760. Gh±na½ jivh± ca k±yo ca, tath± bh±vadvayampi ca;
brahm±na½ pana r³p²na½, pañca r³p± na vijjare.
761. Catusantati k±masmi½, r³pe honti tisantati;
dvisantati asaññesu, bahiddh± ekasantati.
762. R³pa½ nibbattam±na½ tu, sabbesa½ pana p±ºina½;
paµhama½ kammatoyeva, nibbattati na sa½sayo.
763. Gabbhaseyyakasatt±na½, paµisandhikkhaºe pana;
tañca kho sandhicittassa, upp±deyeva j±yare.
764. Yatheva tassa upp±de, ti½sa r³p±ni j±yare;
tatheva µhitibhaªgesu, ti½sa ti½seva j±yare.
765. Sabb±net±ni r³p±ni, r³pakkhandhoti saññito;
anicco addhuvonatt±, dukkhakkhandhova kevalo.
766. Rogato gaº¹ato r³pa½, parato ca palokato;
disv±na dukkhato r³pa½, r³pe chanda½ vir±jaye.
767. Gantu½ panicche piµakebhidhamme,
yo dhammasen±patin± samatta½;
hitatthin± tena ca bhikkhun±ya½,
sakkacca samm± pana sikkhitabbo.

Iti abhidhamm±vat±re r³pavibh±go n±ma

Dasamo paricchedo.