8. Aµµhamavaggo
1. Chagatikath±vaººan±
503-504. Id±ni chagatikath± n±ma hoti. Tattha asurak±yena saddhi½ chagatiyoti yesa½ laddhi, seyyath±pi andhak±nañceva uttar±pathak±nañca; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Atha na½ sakav±d² “pañca kho panim±, s±riputta, gatiyo”ti (ma. ni. 1.153) lomaha½sanapariy±ye paricchinn±na½ gat²na½ vasena codetu½ nanu pañca gatiyoti-±dim±ha. Itaro suttavirodhabhayena paµij±n±ti. Kasm± pana sakav±d² cha gatiyo na sampaµicchati, nanu “cat³h±p±yehi ca vippamutto”ti ettha asurak±yopi gahitoti. Sacca½ gahito, na panes± gati. Kasm±? Visu½ abh±vato. Asurak±yasmiñhi k±lakañcik± asur± petagatiy± saªgahit± vepacittiparis± devagatiy±, asurak±yoti visu½ ek± gati n±ma natthi. Id±ni etameva attha½ dassetu½ nanu k±lakañcik±ti-±di ±raddha½. Tattha sam±navaºº±ti sadisar³pasaºµh±n± b²bhacch± vir³p± duddassik±. Sam±nabhog±ti sadisamethunasam±c±r±. Sam±n±h±r±ti sadisakhe¼asiªgh±ºikapubbalohit±di-±h±r±. Sam±n±yuk±ti sadisa-±yuparicched±. ¾v±haviv±hanti kaññ±gahaºañceva kaññ±d±nañca. Sukkapakkhe sam±navaºº±ti sadisar³pasaºµh±n± abhir³p± p±s±dik± dassan²y± pabh±sampann±. Sam±nabhog±ti sadisapañcaka-±maguºabhog±. Sam±n±h±r±ti sadisasudh±bhojan±di-±h±r±. Sesa½ vuttanayameva. Nanu atthi asurak±yoti ida½ asurak±yasseva s±dhaka½. Tassa pana visu½ gatiparicched±bh±vena na gatis±dhakanti.
Chagatikath±vaººan±.
2. Antar±bhavakath±vaººan±
505. Id±ni antar±bhavakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “antar± parinibb±y²”ti suttapada½ ayoniso gahetv± “antar±bhavo n±ma atthi, yattha satto dibbacakkhuko viya adibbacakkhuko, iddhim± viya aniddhim± m±t±pitisam±gamañceva utusamayañca olokayam±no satt±ha½ v± atirekasatt±ha½ v± tiµµhat²”ti laddhi, seyyath±pi pubbaseliy±nañceva sammitiy±nañca; te sandh±ya atth²ti pucch± sakav±dissa, laddhiya½ µhatv± paµiññ± itarassa. Atha na½ ye ca bhagavat± tayo bhav± vutt±, tesa½ vasena codetu½ k±mabhavoti-±dim±ha. Tatr±ya½ adhipp±yo– yadi te antar±bhavo n±ma koci bhavo atthi, tena k±mabhav±d²na½yeva aññatarena bhavitabba½ pañcavok±rabhav±din± viya, tena ta½ pucch±mi– “ki½ te aya½ antar±bhavo n±ma k±mabhavo, ud±hu r³pabhavo ar³pabhavo v±”ti? Itaro tath± anicchanto sabba½ paµikkhipati. K±mabhavassa c±ti-±di yadi antar±bhavo n±ma atthi, imesa½ bhav±na½ antar± dvinna½ s²m±na½ s²mantarik± viya bhaveyy±ti codetu½ ±raddha½. Parav±d² pana tath± anicchanto sabbapañhe paµikkhipati kevala½ laddhiy±, na sahadhammena. Teneva na½ sakav±d² ‘no vata re’ti paµisedheti. 506. Pañcam² s± yon²ti-±d²nipi yath±paricchinnayoni-±d²su so samodh±na½ na gacchati, atha tena tato tato atirekena bhavitabbanti codetu½ vutt±ni. Antar±bhav³paga½ kammanti yadi sopi eko bhavo, yath± k±mabhav³pag±d²ni kamm±ni atth²ti satth±r± vibhajitv± dassit±ni, eva½ tadupagen±pi kammena bhavitabbanti codanattha½ vutta½. Yasm± pana parasamaye antar±bhav³paga½ n±ma p±µiyekka½ kamma½ natthi, ya½ ya½ bhava½ upapajjissati, tadupageneva kammena antar±bhave nibbattat²ti tesa½ laddhi, tasm± ‘nahevan’ti paµikkhitta½. Atthi antar±bhav³pag± satt±ti puµµhopi k±mabhav³pag±yeva n±ma teti laddhiy± paµikkhipati. J±yant²ti-±d²ni puµµhopi tattha j±tijar±maraº±ni ceva cutipaµisandhiparamparañca anicchanto paµikkhipati. R³p±divasena puµµhopi yasm± antar±bhavasattassa anidassana½ r³pa½, vedan±dayopi aññesa½ viya na o¼±rik±ti tassa laddhi, tasm± paµikkhipati. Imin±va k±raºena pañcavok±rabhavabh±vepi paµikkhepo veditabbo. 507. Id±ni k±mabhavo bhavo gat²ti-±di bhavasa½sandana½ n±ma hoti. Tatr±ya½ adhipp±yo– yadi te antar±bhavo n±ma koci bhavo bhaveyya, yath± k±mabhav±d²su bhavagati-±dibhedo labbhati, tath± tatr±pi labbhetha. Yath± v± tattha na labbhati, tath± imesupi na labbhetha. Sam±nasmiñhi bhavabh±ve etesvevesa vibh±go atthi, na itarasminti ko ettha visesahet³ti. Itaro puna laddhimattavasena ta½ ta½ paµij±n±ti ceva paµikkhipati ca. 508. Sabbesaññeva satt±na½ atthi antar±bhavoti puµµho yasm± niray³paga-asaññasatt³paga-ar³p³pag±na½ antar±bhava½ na icchati, tasm± paµikkhipati. Teneva k±raºena paµilome paµij±n±ti. ¾nantariyass±ti-±di yesa½ so antar±bhava½ na icchati, te t±va vibhajitv± dassetu½ vutta½. Ta½ sabba½ p±¼i-anus±reneva veditabba½ saddhi½ suttas±dhanen±ti.
Antar±bhavakath±vaººan±.
3. K±maguºakath±vaººan±
510. Id±ni k±maguºakath± n±ma hoti. Tattha sakasamaye t±va k±madh±t³ti vatthuk±m±pi vuccanti– kilesak±m±pi k±mabhavopi. Etesu hi vatthuk±m± kaman²yaµµhena k±m±, sabh±vanissattasuññataµµhena dh±t³ti k±madh±tu. Kilesak±m± kaman²yaµµhena ceva kamanaµµhena ca k±m±, yath±vuttenevatthena dh±t³ti k±madh±tu. K±mabhavo kaman²yaµµhena kamanaµµhena vatthuk±mapavattidesaµµhen±ti t²hi k±raºehi k±mo, yath±vuttenevatthena dh±t³ti k±madh±tu. Parasamaye pana– “pañcime, bhikkhave, k±maguº±”ti vacanamatta½ niss±ya pañceva k±maguº± k±madh±t³ti gahita½. Tasm± yesa½ aya½ laddhi, seyyath±pi etarahi pubbaseliy±na½; te sandh±ya k±madh±tun±natta½ bodhetu½ pañcev±ti pucch± sakav±dissa, laddhivasena paµiññ± itarassa. Nanu atth²ti-±di kilesak±madassanattha½ vutta½. Tattha tappaµisa½yuttoti k±maguºapaµisa½yutto, k±maguº±rammaºoti attho. No ca vata re vattabbe pañcev±ti imesu tappaµisa½yuttachand±d²su sati pañceva k±maguº± k±madh±t³ti na vattabba½. Etepi hi chand±dayo kaman²yaµµhena k±m± ca dh±tu c±tipi k±madh±tu. Kamanaµµhena k±masaªkh±t± dh±t³tipi k±madh±t³ti attho. Manuss±na½ cakkhunti-±di vatthuk±madassanattha½ vutta½. Tattha parav±d² channampi ±yatan±na½ vatthuk±mabh±vena nak±madh±tubh±va½ paµikkhipitv± puna manoti puµµho mahaggatalokuttara½ sandh±ya nak±madh±tubh±va½ paµij±n±ti. Yasm± pana sabbopi tebh³makamano k±madh±tuyeva, tasm± na½ sakav±d² suttena niggaºh±ti. 511. K±maguº± bhavoti-±di bhavassa k±madh±tubh±vadassanattha½ vutta½. Yasm± pana k±maguºamatte bhavoti voh±ro natthi, tasm± parav±d² nahev±ti paµikkhipati. K±maguº³paga½ kammanti-±di sabba½ k±maguºamattassa nak±madh±tubh±vadassanattha½ vutta½. K±madh±tusaªkh±tak±mabhav³pagameva hi kamma½ atthi, k±mabhav³pag± eva ca satt± honti. Tattha j±yanti jiyanti miyanti cavanti upapajjanti, na k±maguºes³ti imin± up±yena sabbattha attho veditabboti.
K±maguºakath±vaººan±.
4. K±makath±vaººan±
513-514. Id±ni k±makath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “pañcime, bhikkhave, k±maguº±”ti vacanamatta½ niss±ya r³p±yatan±d²ni pañcev±yatan±ni k±m±ti laddhi, seyyath±pi pubbaseliy±na½; tesa½ kilesak±masseva nippariy±yena k±mabh±va½ dassetu½ pañcev±ti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sesamettha utt±natthamev±ti.
K±makath±vaººan±.
5. R³padh±tukath±vaººan±
515-516. Id±ni r³padh±tukath± n±ma hoti. Tattha “r³pino dhamm± r³padh±tu n±m±”ti yesa½ laddhi, seyyath±pi andhak±na½; te sandh±ya r³pinoti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Atha na½ sakav±d² yasm± r³padh±tu n±ma r³pabhavo, na r³pamattameva, tasm± tenatthena codetu½ r³padh±t³ti-±dim±ha. Ta½ sabba½ k±maguºakath±ya½ vuttanayeneva veditabba½. S±va k±madh±t³ti puµµho bh³miparicchedena virodha½ passam±no paµikkhipati. Puna da¼ha½ katv± puµµho attano laddhivasena paµij±n±ti. Eva½ sante pana dv²hi bhavehi samann±gatat± ±pajjati, tena ta½ sakav±d² k±mabhavena c±ti ±dim±ha. Itaro ekassa dv²hi samann±gat±bh±vato paµikkhipat²ti.
R³padh±tukath±vaººan±.
6. Ar³padh±tukath±vaººan±
517-518. Ar³padh±tukath±yapi imin±vup±yena attho veditabbo. Ar³padhammesu pana vedan±kkhandhameva gahetv± vedan± bhavoti-±din± nayenettha desan± kat±. Tattha ki½ te ar³pino dhamm±ti saªkha½ gat± vedan±d²su aññatar± hot²ti evamattho daµµhabbo. Sesa½ heµµh± vuttanayeneva veditabbanti.
Ar³padh±tukath±vaººan±.
7. R³padh±tuy± ±yatanakath±vaººan±
519. Id±ni r³padh±tuy± ±yatanakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “r³p² manomayo sabbaªgapaccaªg² ah²nindriyo”ti (d². ni. 1.87) sutta½ niss±ya brahmak±yik±na½ gh±n±dinimitt±nipi ±yatan±nev±ti kappetv± sa¼±yataniko tesa½ attabh±voti laddhi, seyyath±pi andhak±nañceva sammitiy±nañca; te sandh±ya sa¼±yatanikoti pucch± sakav±dissa, laddhivasena paµiññ± itarassa. Atha na½ ya½ tattha ±yatana½ natthi, tassa vasena codetu½ atthi tattha gh±n±yatananti-±di ±raddha½. Tato parav±d² ya½ tattha ajjhattik±na½ tiººa½ ±yatan±na½ gh±n±dika½ saºµh±nanimitta½ tadeva ±yatananti laddhiy± paµij±n±ti. B±hir±na½ gandh±yatan±d²na½ vasena puµµho gh±nappas±d±dayo tattha na icchati, tasm± tesa½ gocara½ paµisedhento paµikkhipati. Paµilomapañhasa½sandanapañhesupi imin±vup±yena attho veditabbo. 521. Atthi tattha gh±n±yatana½ atthi gandh±yatana½ tena gh±nena ta½ gandha½ gh±yat²ti tasmi½yeva parasamaye ekacce ±cariye sandh±ya vutta½. Te kira tattha cha ajjhattik±ni ±yatan±ni paripuºº±ni icchanti, ±yatanena ca n±ma sakiccakena bhavitabbanti tehi gh±n±d²hi te gandh±dayo gh±yanti s±yanti phusant²tipi icchanti. Ta½ laddhi½ sandh±ya parav±d² ±mant±ti paµij±n±ti. 522. Atthi tattha m³lagandhoti-±d²ni pana puµµho atthibh±va½ s±dhetu½ asakkonto paµikkhipati. Nanu atthi tattha gh±nanimittanti-±di saºµh±namattasseva s±dhaka½, na ±yatanassa, tasm± ud±haµampi anud±haµasadisamev±ti.
R³padh±tuy± ±yatanakath±vaººan±.
8. Ar³pe r³pakath±vaººan±
524-526. Id±ni ar³pe r³pakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “viññ±ºapaccay± n±mar³pan”ti vacanato ±ruppabhavepi o¼±rikar³p± nissaµa½ sukhumar³pa½ atth²ti laddhi, seyyath±pi andhak±na½; te sandh±ya atthi r³panti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sesamettha utt±natthamev±ti.
Ar³pe r³pakath±vaººan±.
9. R³pa½ kammantikath±vaººan±
527-537. Id±ni r³pa½ kammantikath± n±ma hoti. Tattha yesa½ k±yavac²viññattisaªkh±ta½ r³pameva k±yakamma½ vac²kamma½ n±ma, tañca kusalasamuµµh±na½ kusala½, akusalasamuµµh±na½ akusalanti laddhi, seyyath±pi mahis±sak±nañceva sammitiy±nañca; te sandh±ya kusalena cittena samuµµhitanti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Atha na½ sace ta½ kusala½, yv±ya½ s±rammaº±dibhedo kusalassa labbhati, atthi te so tass±ti codetu½ s±rammaºanti-±di ±raddha½. Tattha patthan± paºidh²ti cetan±yeveta½ vevacana½. Kusalacetan±yeva hi pakappayam±n± patthan±ti. Pakappanavasena µhitatt± paºidh²ti ca vuccati. Parato pana kusalena cittena samuµµhit± vedan± saññ± cetan± saddh±ti-±d²su vedan±d²naññeva cettha patthan± paºidh²ti labbhati, na cetan±ya. Kasm±? Dvinna½ cetan±na½ ekato abh±v±, sotapatitatt± pana eva½ tanti gat±ti veditabb±. R³p±yatananti-±di purimav±re “sabbanta½ kusalan”ti sa½khittassa pabhedadassanattha½ vutta½ Ses± sa½sandananay±, vac²kammakath± “akusalena cittena samuµµhitan”ti-±dividh±nañca sabba½ p±¼i-anus±reneva veditabba½. Asuc²ti panettha sukka½ adhippeta½. Suttas±dhana½ utt±natthameva.
R³pa½ kammantikath±vaººan±.
10. J²vitindriyakath±vaººan±
540. Id±ni j²vitindriyakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ j²vitindriya½ n±ma cittavippayutto ar³padhammo, tasm± r³paj²vitindriya½ natth²ti laddhi, seyyath±pi pubbaseliy±nañceva sammitiy±nañca; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Natthi r³p²na½ dhamm±na½ ±y³ti pañhe up±dinnar³p±nampi tiºakaµµh±d²nampi sant±navasena pavattimeva ±yu µhiti yapan± y±pan± iriyan± vattan± p±lan±ti icchati, tasm± paµikkhipati. Atth²ti pañhepi imin± k±raºena paµij±n±ti. Atthi ar³paj²vitindriyanti pañhe ar³padhamm±na½ cittavippayutta½ j²vitindriyasant±na½ n±ma atth²ti icchati, tasm± paµij±n±ti. 541. R³p²na½ dhamm±na½ ±yu ar³paj²vitindriyanti pañhe sattasant±ne r³pino v± hontu ar³pino v±, sabbesa½ cittavippayutta½ ar³paj²vitindriyameva icchati, tasm± paµij±n±ti. 542. Nirodhasam±pannapañhesupi cittavippayutta½ ar³paj²vitameva sandh±ya paµikkhipati ca paµij±n±ti ca. Sakav±d² pana ta½ asampaµicchanto ya½ ar³papavatte asati atthi, r³pena tena bhavitabbanti codetu½ hañc²ti-±dim±ha. Saªkh±rakkhandhapañhe phass±disaªkh±rakkhandha½ sandh±ya paµikkhipati, k±yakamm±disaªkh±rakkhandha½ sandh±ya paµij±n±ti. K±yaviññatti vac²viññatti samm±v±c± samm±kammanto j²vitindriyanti evam±dayopi dhamm± saªkh±rakkhandhapariy±pann±tissa laddhi. Sakav±d² pana ta½ asampaµicchanto yadi niruddhepi ar³papavatte saªkh±rakkhandho atthi, catunnampi khandh±na½ atthit± hot³ti codetu½ atthi vedan±kkhandhoti ±dim±ha. Itaro antosam±patti½ sandh±ya paµikkhipati, sam±pajjantassa ca vuµµhahantassa ca pubb±parabh±ga½ sandh±ya paµij±n±ti. 543. Asaññasattav±repi eseva nayo. Tassa hi laddhiy± asaññasatt±na½ paµisandhik±le citta½ uppajjitv± nirujjhati, tena saha cittavippayutta-ar³paj²vitindriya½ uppajjitv± y±vat±yuka½ pavattati. Tasm± tesa½ j²vitindriya½ natth²ti puµµho paµikkhipati, atth²ti puµµho paµij±n±ti. Vedan±kkhandh±dayopi tesa½ pavattivasena paµikkhipati, cutipaµisandhivasena paµij±n±ti. Sakav±d² pana ta½ anicchanto “sace tattha ekakkhaºepi vedan±dayo atthi, pañcavok±rabhavatta½ p±puº±t²”ti codetu½ pañcavok±rabhavoti ±ha. Itaro suttavirodhabhay± paµikkhipati. 544-545. Ekadesa½ bhijjat²ti pañhe sampayutta½ bhijjati, vippayutta½ tiµµhat²ti tassa laddhi, tasm± paµij±n±ti. Dve j²vitindriy±n²ti pucch± parav±dissa, paµiññ± sakav±dissa. R³p±r³pavasena hi dve j²vitindriy±ni, tehiyeva satto j²vati, tesa½ bhaªgena marat²ti vuccati. Cutikkhaºasmiñhi dvepi j²vit±ni saheva bhijjanti.
J²vitindriyakath±vaººan±.
11. Kammahetukath±vaººan±
546. Id±ni kammahetukath± n±ma hoti. Tattha yena arahat± purimabhave arah± abbh±cikkhitapubbo, so tassa kammassa hetu arahatt± parih±yat²ti yesa½ laddhi, seyyath±pi pubbaseliy±nañceva sammitiy±nañca; te sandh±ya kammahet³ti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sesa½ parih±nikath±ya½ vuttanayameva Handa hi arahant±na½ abbh±cikkhat²ti ida½ yassa kammassa hetu parih±yati, ta½ sampaµicch±petu½ vadati. Atha na½ sakav±d² ta½ pakkha½ paµij±n±petv± “yadi eva½ yehi arahanto na abbh±cikkhitapubb±, te sabbe arahatta½ p±puºeyyun”ti codetu½ ye kec²ti-±dim±ha. Itaro tassa kammassa arahatta½ samp±puºane niy±ma½ apassanto paµikkhipati.
Kammahetukath±vaººan±.
Aµµhamo vaggo.