7. Sattamavaggo

1. Saªgahitakath±vaººan±

471-472. Id±ni saªgahitakath± n±ma hoti. Tattha yasm± d±m±d²hi balibadd±dayo viya keci dhamm± kehici dhammehi saªgahit± n±ma natthi, tasm± “natthi keci dhamm± kehici dhammehi saªgahit±, eva½ sante ekavidhena r³pasaªgahoti-±di niratthakan”ti yesa½ laddhi, seyyath±pi r±jagirik±nañceva siddhatthik±nañca; te sandh±ya aññenatthena saªgahabh±va½ dassetu½ pucch± sakav±dissa, attano laddhivasena paµiññ± itarassa. Id±ni yenatthena saªgaho labbhati, ta½ dassetu½ nanu atthi keci dhamm±ti-±di ±raddha½. Ta½ sabba½ heµµh± vuttanayatt± utt±natthameva. Y± panes± parav±din± laddhipatiµµh±panattha½ yath± d±mena v±ti-±dik± upam± ±haµ±, sakav±din± ta½ anabhinanditv± appaµikkositv± “hañci d±mena v±”ti tassa laddhi bhinn±ti veditabb±. Ayañhettha attho– yadi te d±m±d²hi balibadd±dayo saªgahit± n±ma, atthi keci dhamm± kehici dhammehi saªgahit±ti.

Saªgahitakath±vaººan±.

2. Sampayuttakath±vaººan±

473-474. Id±ni sampayuttakath± n±ma hoti. Tattha yasm± tilamhi tela½ viya na vedan±dayo saññ±d²su anupaviµµh±, tasm± “natthi keci dhamm± kehici dhammehi sampayutt±, eva½ sante ñ±ºasampayuttanti-±di niratthaka½ hot²”ti yesa½ laddhi, seyyath±pi r±jagirikasiddhatthik±naññeva; te sandh±ya aññenevatthena sampayuttata½ dassetu½ pucch± sakav±dissa, attano laddhivasena paµiññ± itarassa. Sesamidh±pi heµµh± vuttanayatt± utt±natthameva. Yo panesa parav±din± “yath± tilamhi telan”ti-±diko upam±pañho ±haµo, so yasm± vedan±saññ±na½ viya tilatel±na½ lakkhaºato n±nattavavatth±na½ natthi. Sabbesupi hi tila-aµµhitacesu tiloti voh±ramatta½, teneva tila½ nibbattetv± gahite purimasaºµh±nena tilo n±ma na paññ±yati, tasm± an±haµasadisova hot²ti.

Sampayuttakath±vaººan±.

3. Cetasikakath±vaººan±

475-477. Id±ni cetasikakath± n±ma hoti. Tattha yasm± phassik±dayo n±ma natthi, tasm± “cetasiken±pi na bhavitabba½, iti natthi cetasiko dhammo”ti yesa½ laddhi, seyyath±pi r±jagirikasiddhatthik±na½; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sahaj±toti sampayuttasahaj±ta½ sandh±ya vutta½. Phassik±ti t±disa½ voh±ra½ apassantassa pucch± parav±dissa. Ki½ voh±rena, yath± cittanissitakoti cetasiko, eva½ sopi phassanissitatt± phassikoti vutte doso natth²ti paµiññ± sakav±dissa. Sesa½ utt±natthamev±ti.

Cetasikakath±vaººan±.

4. D±nakath±vaººan±

478. Id±ni d±nakath± n±ma hoti. Tattha d±na½ n±ma tividha½– c±gacetan±pi, viratipi, deyyadhammopi. “Saddh± hiriya½ kusalañca d±nan”ti (a. ni. 8.30) ±gataµµh±ne c±gacetan± d±na½. “Abhaya½ det²”ti (a. ni. 8.39) ±gataµµh±ne virati. “D±na½ deti anna½ p±nan”ti ±gataµµh±ne deyyadhammo. Tattha c±gacetan± “deti v± deyyadhamma½, denti v± et±ya deyyadhamman”ti d±na½. Virati avakhaº¹anaµµhena lavanaµµhena v± d±na½. S± hi uppajjam±n± bhayabherav±disaªkh±ta½ duss²lyacetana½ d±ti khaº¹eti lun±ti v±ti d±na½. Deyyadhammo diyyat²ti d±na½. Evameta½ tividhampi atthato cetasiko ceva dhammo deyyadhammo c±ti duvidha½ hoti. Tattha yesa½ “cetasikova dhammo d±na½, na deyyadhammo”ti laddhi, seyyath±pi r±jagirikasiddhatthik±na½; te sandh±ya cetasikoti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Atha na½ deyyadhammavasena codetu½ labbh±ti pucch± sakav±dissa, ann±d²ni viya so na sakk± d±tunti paµikkhepo itarassa. Puna da¼ha½ katv± puµµhe “abhaya½ det²”ti suttavasena paµiññ± tasseva. Phassapañh±d²su pana phassa½ det²ti-±divoh±ra½ apassanto paµikkhipateva.
479. Aniµµhaphalanti-±di acetasikassa dhammassa d±nabh±vad²panattha½ vutta½. Na hi acetasiko ann±didhammo ±yati½ vip±ka½ deti, iµµhaphalabh±vaniyamanattha½ paneta½ vuttanti veditabba½. Ayampi hettha adhipp±yo– yadi acetasiko ann±didhammo d±na½ bhaveyya, hitacittena aniµµha½ akanta½ bhesajja½ dentassa nimbab²j±d²hi viya nimb±dayo aniµµhameva phala½ nibbatteyya. Yasm± panettha hitapharaºac±gacetan± d±na½, tasm± aniµµhepi deyyadhamme d±na½ iµµhaphalameva hot²ti.
Eva½ parav±din± cetasikadhammassa d±nabh±ve patiµµh±pite sakav±d² itarena pariy±yena deyyadhammassa d±nabh±va½ s±dhetu½ d±na½ iµµhaphala½ vutta½ bhagavat±ti-±dim±ha. Parav±d² pana c²var±d²na½ iµµhavip±kata½ apassanto paµikkhipati. Suttas±dhana½ parav±d²v±depi yujjati sakav±d²v±depi, na pana ekenatthena. Deyyadhammo iµµhaphaloti iµµhaphalabh±vamattameva paµikkhitta½. Tasm± tena hi na vattabbanti iµµhaphalabh±veneva na vattabbat± yujjati D±tabbaµµhena pana deyyadhammo d±nameva. Dinnañhi d±n±na½ saªkarabh±vamocanatthameva aya½ kath±ti.

D±nakath±vaººan±.

5. Paribhogamayapuññakath±vaººan±

483. Id±ni paribhogamayapuññakath± n±ma hoti. Tattha “tesa½ div± ca ratto ca, sad± puñña½ pava¹¹hat²”ti (sa½. ni. 1.47) ca “yassa bhikkhave, bhikkhu c²vara½ paribhuñjam±no”ti (a. ni. 4.51) ca evam±d²ni sutt±ni ayoniso gahetv± yesa½ paribhogamaya½ n±ma puñña½ atth²”ti laddhi, seyyath±pi r±jagirikasiddhatthikasammitiy±na½; te sandh±ya paribhogamayanti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Atha na½ “puñña½ n±ma phass±dayo kusal± dhamm±, na tato para½, tasm± phass±d²hi te va¹¹hitabban”ti codetu½ paribhogamayo phassoti-±di ±raddha½. Ta½ sabba½ itarena tesa½ ava¹¹hanato paµikkhitta½. Lat±viy±ti-±d²ni “kiriy±ya v± bh±van±ya v± vin±pi yath± lat±d²ni sayameva va¹¹hanti, ki½ te eva½ va¹¹hant²”ti codanattha½ vutt±ni. Tath± panassa ava¹¹hanato na hev±ti paµikkhitta½.
484. Na samann±harat²ti pañhe paµigg±hak±na½ paribhogena purimacetan± va¹¹hati, eva½ ta½ hoti puññanti laddhivasena paµij±n±ti. Tato an±vaµµentass±ti-±d²hi puµµho d±yakassa c±gacetana½ sandh±ya paµikkhipati. Tattha an±vaµµentass±ti d±nacetan±ya purec±rikena ±vajjanena bhavaªga½ an±vaµµentassa aparivaµµentassa. An±bhogass±ti nir±bhogassa. Asamann±harantass±ti na samann±harantassa. ¾vajjanañhi bhavaªga½ vicchinditv± attano gatamagge uppajjam±na½ d±nacetana½ samann±harati n±ma. Eva½kiccena imin± cittena asamann±harantassa puñña½ hot²ti pucchati. Amanasikarontass±ti mana½ akarontassa. ¾vajjanena hi tadanantara½ uppajjam±na½ mana½ karoti n±ma. Eva½ akarontass±ti attho. Upayogavacanasmiñhi eta½ bhumma½. Acetayantass±ti cetana½ anupp±dentassa. Apatthentass±ti patthan±saªkh±ta½ kusalacchanda½ akarontassa. Appaºidahantass±ti d±nacetan±vasena citta½ aµµhapentass±ti attho. Nanu ±vaµµentass±ti v±re ±bhogass±ti ±bhogavato. Atha v± ±bhog± assa, ±bhogassa v± anantara½ ta½ puñña½ hot²ti attho.
485. Dvinna½ phass±nanti-±d²supi ekakkhaºe d±yakassa dvinna½ phass±d²na½ abh±v± paµikkhipati, d±yakassa ca paribhuñjantassa c±ti ubhinna½ phass±dayo sandh±ya paµij±n±ti. Apicassa pañcanna½ viññ±º±na½ samodh±na½ hot²ti laddhi, tass±pi vasena paµij±n±ti. Atha na½ sakav±d² pariy±yassa dv±ra½pidahitv± ujuvipaccan²kavasena codetu½ kusal±dipañha½ pucchati. Tatr±pi kusal±kusal±na½ ekassekakkhaºe sampayog±bh±va½ sandh±ya paµikkhipati. Paribhogamaya½ pana cittavippayutta½ uppajjat²ti laddhiy± paµij±n±ti. Atha na½ sakav±d² suttena niggaºh±ti.
486. Suttas±dhane ±r±maropak±d²na½ anussaraºapaµisaªkharaº±divasena antarantar± uppajjam±na½ puñña½ sandh±ya sad± puñña½ pava¹¹hat²ti vutta½. Appam±ºo tassa puññ±bhisandoti ida½ appam±ºavih±rino dinnapaccayatt± ca “evar³po me c²vara½ paribhuñjat²”ti anumodanavasena ca vutta½. Ta½ so paribhogamayanti sallakkheti. Yasm± pana paµigg±hakena paµiggahetv± aparibhuttepi deyyadhamme puñña½ hotiyeva, tasm± sakav±d²v±dova balav±, tattha paµigg±hakena paµiggahiteti attho daµµhabbo. Sesa½ utt±natthamev±ti.

Paribhogamayapuññakath±vaººan±.

6. Itodinnakath±vaººan±

488-491. Id±ni ito dinnakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “ito dinnena y±penti, pet± k±laªkat± tahin”ti (pe va. 19) vacana½ niss±ya “ya½ ito c²var±di dinna½ teneva y±pent²”ti laddhi, seyyath±pi r±jagirikasiddhatthik±na½; te sandh±ya ito dinnen±ti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa Puna c²var±divasena anuyutto paµikkhipati. Añño aññassa k±rakoti aññassa vip±kad±yak±na½ kamm±na½ añño k±rako, na attan±va attano kamma½ karot²ti vutta½ hoti. Eva½ puµµho pana itaro suttavirodhabhayena paµikkhipati. D±na½ dentanti d±na½ dadam±na½ disv±ti attho. Tattha yasm± attano anumoditatt± ca tesa½ tattha bhog± uppajjanti, tasm±ssa imin± k±raºena laddhi½ patiµµhapentass±pi appatiµµhit±va hoti. Na hi te ito dinneneva vatthun± y±penti. Sesesupi suttas±dhanesu eseva nayoti.

Ito dinnakath±vaººan±.

7. Pathav²kammavip±kotikath±vaººan±

492. Id±ni pathav² kammavip±kotikath± n±ma hoti. Tattha yasm± “atthi issariyasa½vattaniya½ kamma½, ±dhipaccasa½vattaniya½ kamman”ti ettha issar±na½ bh±vo issariya½ n±ma adhipat²nañca bh±vo ±dhipacca½ n±ma, pathavissariya-±dhipaccasa½vattanikañca kamma½ atth²ti vutta½. Tasm± yesa½ “pathav² kammavip±ko”ti laddhi, seyyath±pi andhak±na½; te sandh±ya pathav²ti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sukhavedan²y±ti-±di kammavip±kasabh±vadassanavasena vutta½. “Phasso hot²”ti-±din± nayena niddiµµhesu vip±kesu phasso sukhavedan²y±dibhedo hoti. So ca saññ±dayo ca sukhavedan±d²hi sampayutt±, vedan±dayo saññ±d²hi, sabbepi s±rammaº±, atthi ca nesa½ purec±rika-±vaµµan±disaªkh±ta½ ±vajjana½, kammapaccayabh³t± cetan±, yo tattha iµµhavip±ko, tassa patthan±, paºidh±navasena pavatt± m³lataºh±, ki½ te evar³p± pathav²ti pucchati. Itaro paµikkhipati. Paµilomapucch±d²ni utt±natth±neva.
493. Kammavip±ko paresa½ s±dh±raºoti pañhe phass±dayo sandh±ya paµikkhipati, kammasamuµµh±na½ r³pañca pathav²-±d²na½yeva ca s±dh±raºabh±va½ sandh±ya paµij±n±ti. As±dh±raºamaññesanti sutta½ parasamayato ±haritv± dassita½. Sabbe satt± pathavi½ paribhuñjant²ti pañhe pathavi½ anissite sandh±ya paµikkhipati, nissite sandh±ya paµij±n±ti. Pathavi½ aparibhuñjitv± parinibb±yant²ti pañhe ±ruppe parinibb±yant±na½ vasena paµij±n±ti. Kammavip±ka½ akhepetv±ti ida½ parasamayavasena vutta½. Kammavip±kañhi khepetv±va parinibb±yant²ti tesa½ laddhi. Sakasamaye pana katok±sassa kammassa uppanna½ vip±ka½ akhepetv± parinibb±na½ natthi. Tesañca laddhiy± pathav² s±dh±raºavip±katt± uppannavip±koyeva hoti. Ta½ vip±kabh±vena µhita½ akhepetv± parinibb±na½ na yujjat²ti codetu½ vaµµati. Itaro laddhivasena paµikkhipati. Cakkavattisattassa kammavip±kanti pañhe as±dh±raºa½ phass±di½ sandh±ya paµikkhipati, s±dh±raºa½ sandh±ya paµij±n±ti. Pathav²samuddas³riyacandim±dayo hi sabbesa½ s±dh±raºakammavip±koti tesa½ laddhi.
494. Issariyasa½vattaniyanti ettha issariya½ n±ma bahudhanat±. ¾dhipacca½ n±ma sesajane attano vase vattetv± tehi garuk±tabbaµµhena adhipatibh±vo. Tattha kamma½ paµil±bhavasena ta½sa½vattanika½ n±ma hoti, na janakavasena. Tasm± vip±kabh±ve as±dhakametanti.

Pathav² kammavip±kotikath±vaººan±.

8. Jar±maraºa½ vip±kotikath±vaººan±

495. Id±ni jar±maraºa½ vip±kotikath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “atthi dubbaººasa½vattaniya½ kamma½ app±yukasa½vattaniya½ kamman”ti ettha dubbaººat± n±ma jar±. App±yukat± n±ma maraºa½. Ta½sa½vattaniyañca kamma½ atthi. Tasm± jar±maraºa½ vip±koti laddhi, seyyath±pi andhak±na½; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Paµilomapañhe an±rammaºanti r³padhamm±na½ t±va an±rammaºameva, ar³p±na½ pana jar±maraºa½ sampayogalakkhaº±bh±v± an±rammaºameva.
496. Akusal±na½ dhamm±na½ jar±maraºa½ akusal±na½ dhamm±na½ vip±koti pañhe jar±maraºena n±ma aniµµhavip±kena bhavitabbanti laddhiy± paµij±n±ti Teneva k±raºena kusal±na½ dhamm±na½ jar±maraºassa kusalavip±kata½ paµikkhipati. Parato cassa akusalavip±kataññeva paµij±n±ti.
Kusal±nañca akusal±nañc±ti pucch±vasena ekato kata½, ekakkhaºe pana ta½ natthi. Aby±kat±na½ avip±k±na½ jar±maraºa½ vip±koti vattabbat±ya pariy±yo natthi, tasm± aby±katavasena pucch± na kat±.
497. Dubbaººasa½vattaniyanti ettha dubbaººiya½ n±ma aparisuddhavaººat±. App±yukat± n±ma ±yuno cira½ pavattitu½ asamatthat±. Tattha akusalakamma½ kammasamuµµh±nassa dubbaººar³passa kammapaccayo hoti, asadisatt± panassa ta½vip±ko na hoti. Utusamuµµh±n±dino pana ta½paµil±bhavasena ±yuno ca upacchedakavasena paccayo hoti. Evameta½ pariy±yena ta½sa½vattanika½ n±ma hoti, na vip±kaphass±d²na½ viya janakavasena, tasm± vip±kabh±ve as±dhaka½. Sesamettha heµµh± vuttasadisamev±ti.

Jar±maraºa½ vip±kotikath±vaººan±.

9. Ariyadhammavip±kakath±vaººan±

498. Id±ni ariyadhammavip±kakath± n±ma hoti. Tattha yesa½ kilesappah±namattameva s±maññaphala½, na cittacetasik± dhamm±ti laddhi, seyyath±pi andhak±na½; te sandh±ya natthi ariyadhammavip±koti pucch± sakav±dissa. Tattha ariyadhammavip±koti maggasaªkh±tassa ariyadhammassa vip±ko. Kilesakkhayamatta½ ariyaphalanti laddhiy± paµiññ± itarassa. S±maññanti samaºabh±vo, maggasseta½ n±ma½. “S±maññañca vo, bhikkhave, desess±mi s±maññaphalañc±”ti hi vutta½. Brahmaññepi eseva nayo.
Sot±pattiphala½ na vip±koti-±d²su sot±pattimagg±d²na½ apacayag±mita½ sandh±ya ariyaphal±na½ navip±kabh±va½ paµij±n±ti, d±naphal±d²na½ paµikkhipati So hi ±cayag±mittikassa eva½ attha½ dh±reti– vip±kasaªkh±ta½ ±caya½ gacchanti, ta½ v± ±cinant± gacchant²ti ±cayag±mino, vip±ka½ apacinant± gacchant²ti apacayag±minoti. Tasm± eva½ paµij±n±ti ca paµikkhipati ca.
500. K±m±vacara½ kusala½ savip±ka½ ±cayag±m²ti-±dik± pucch± parav±dissa, paµiññ± ca paµikkhepo ca sakav±dissa. Lokiyañhi kusala½ vip±kacutipaµisandhiyo ceva vaµµañca ±cinanta½ gacchat²ti ±cayag±mi. Lokuttarakusala½ cutipaµisandhiyo ceva vaµµañca apacinanta½ gacchat²ti apacayag±mi. Evameta½ savip±kameva hoti, na apacayag±mivacanamattena avip±ka½. Imamattha½ sandh±yettha sakav±dino paµiññ± ca paµikkhepo ca veditabb±ti.

Ariyadhammavip±kakath±vaººan±.

10. Vip±ko vip±kadhammadhammotikath±vaººan±

501. Id±ni vip±ko vip±kadhammadhammotikath± n±ma hoti. Tattha yasm± vip±ko vip±kassa aññamaññ±dipaccayavasena paccayo hoti, tasm± vip±kopi vip±kadhammadhammoti yesa½ laddhi, seyyath±pi andhak±na½; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Tassa vip±koti tassa vip±kadhammadhammassa vip±kassa yo vip±ko, sopi te vip±kadhammadhammo hot²ti pucchati. Itaro ±yati½ vip±kad±n±bh±va½ sandh±ya paµikkhipati. Dutiya½ puµµho tappaccay±pi aññassa vip±kassa uppatti½ sandh±ya paµij±n±ti. Eva½ sante panassa kusal±kusalassa viya tass±pi vip±kassa vip±ko, tass±pi vip±koti vaµµ±nupacchedo ±pajjat²ti puµµho samayavirodhabhayena paµikkhipati.
Vip±koti v±ti-±dimhi vacanas±dhane pana yadi vip±kassa vip±kadhammadhammena ekatthat± bhaveyya, kusal±kusalaby±kat±na½ ekatthata½ ±pajjeyy±ti paµikkhipati. Vip±ko ca vip±kadhammadhammo c±ti ettha aya½ adhipp±yo– so hi cat³su vip±kakkhandhesu ekeka½ aññamaññapaccay±d²su paccayaµµhena vip±kadhammadhammata½ paccayuppannaµµhena ca vip±ka½ maññam±no “vip±ko vip±kadhammadhammo”ti puµµho ±mant±ti paµij±n±ti. Atha na½ sakav±d² “yasm± tay± ekakkhaºe cat³su khandhesu vip±ko vip±kadhammadhammopi anuññ±to, tasm± tesa½ sahagat±dibh±vo ±pajjat²”ti codetu½ evam±ha. Itaro kusal±kusalasaªkh±ta½ vip±kadhammadhamma½ sandh±ya paµikkhipati. Taññeva akusalanti yadi te vip±ko vip±kadhammadhammo, yo akusalavip±ko, so akusala½ ±pajjati. Kasm±? Vip±kadhammadhammena ekatt±. Taññeva kusalanti-±d²supi eseva nayo.
502. Aññamaññapaccay±ti ida½ sahaj±t±na½ paccayamattavasena vutta½, tasm± as±dhaka½. Mah±bh³t±nampi ca aññamaññapaccayat± vutt±, na ca t±ni vip±k±ni, na ca vip±kadhammadhamm±n²ti.

Vip±ko vip±kadhammadhammotikath±vaººan±.

Sattamo vaggo.