S±dh±raºavinicchayatthanti pariv±ravasena s±dh±raºavinicchayattha½. M±tik±ti m±t±, janett²ti attho. Nidad±ti desana½ desavasena avidita½ vidita½ katv± nidasset²ti nid±na½. Paññ±p²yat²ti paññatti, tass± pak±ro paññattividhi aªgeti gameti ñ±pet²ti aªga½, k±raºa½. Samuµµhahanti ±pattiyo eten±ti samuµµh±na½, uppattik±raºa½, tassa vidhi samuµµh±navidhi. Vajjakammappabhedañc±ti ettha pabhedasaddo pacceka½ yojetabbo “vajjappabheda½, kammappabhedañc±”ti. Tattha tatth±ti tasmi½ tasmi½ sikkh±pade. Paññattiµµh±nanti paññattiµµhapanassa µh±na½, sikkh±pad±na½ paññattidesoti attho. Puggaloti ettha ±dikammikoyeva adhippetoti ±ha “puggalo n±ma ya½ ya½ ±rabbha ta½ ta½ sikkh±pada½ paññattan”ti, so so puggaloti adhipp±yo. Honti cettha–
“Sudinno dhaniyo sambahul± vaggumudantik±;
seyyasako ud±yi c±-¼avak± channamettiy±.
“Devadattassajipunabbasu-chabbaggiyopanandaññataropi ca;
hatthako c±nuruddho ca, sattarasa c³¼apanthako.
“Belaµµhas²so c±nando, s±gatoriµµhan±mako;
nandattherena tev²sa, bhikkh³na½ ±dikammik±.
“Sundar²nand± thullanand±, chabbaggiyaññatar±pi ca;
caº¹ak±¼² sambahul±, dve ca bhikkhuniyo par±;
bhikkhun²na½ tu satteva, honti t± ±dikammik±”ti.
Tassa tassa puggalass±ti ya½ ya½ sudinn±dika½ puggala½ ±rabbha sikkh±pada½ paññatta½, tassa tassa puggalassa. Paññatt²ti paµhamapaññatti. Paµhamapaññattiy± pacch± µhapit± paññatti anupaññatti. Anuppanne dose µhapit± paññatti anuppannapaññatti. Sabbattha majjhimadese ceva paccantimesu janapadesu c±ti sabbesu padesesu µhapit± paññatti sabbatthapaññatti. Majjhimadeseyeva µhapit± paññatti padesapaññatti. Bhikkh³nañceva bhikkhun²nañca s±dh±raºabh³t± paññatti s±dh±raºapaññatti. Suddhabhikkh³nameva, suddhabhikkhun²na½ v± paññatta½ sikkh±pada½ as±dh±raºapaññatti. Ubhinnampi paññatti ubhatopaññatti. Vinayadharapañcamen±ti anuss±vanak±cariyapañcamena. Guºaªguº³p±han±ti catuppaµalato paµµh±ya kat± up±han±, na ekadvitipaµal±. Cammattharaºanti attharitabba½ camma½. Etesa½ vasena catubbidh± padesapaññatti n±m±ti etesa½ vasena catubbidh± paññatti majjhimadeseyeva paññatt±ti padesapaññatti n±ma. Tenev±ha “majjhimadeseyeva h²”ti-±di. Yasm± majjhimadeseyeva yath±vuttavatthuv²tikkame ±patti hoti, na paccantimajanapade, tasm± padesapaññatt²ti attho. Dhuvanh±na½ paµikkhepamattanti niccanah±nappaµisedhanameva. Ettha ca mattasaddena aññ±ni t²ºi sikkh±pad±ni paµikkhipati. T±ni hi “anuj±n±mi, bhikkhave, sabbapaccantimesu janapadesu vinayadharapañcamena gaºena upasampadan”ti-±din± (mah±va. 259) cammakkhandhake ±gat±ni. Tenev±ha “tato aññ± padesapaññatti n±ma natth²”ti. Sabb±n²ti tato avases±ni sabb±ni sikkh±pad±ni. Tasm±ti yasm± anuppannapaññatti aµµhagarudhammavasena bhikkhun²na½yeva ±gat±, yasm± ca dhuvanh±na½ paµikkhepamatta½ µhapetv± p±timokkhe sabb±ni sikkh±pad±ni sabbatthapaññattiyeva honti, yasm± ca s±dh±raºapaññattidukañca ekatopaññattidukañca byañjanamatta½ n±na½, atthato eka½, tasm±. Sabbatth±ti sabbesu sikkh±padesu. ¾pattibhedo hettha uttarapadalopena “±patt²”ti vuttoti ±ha “±patt²ti pubbappayog±divasena ±pattibhedo”ti. S²la-±c±radiµµhi-±j²vavipatt²nanti ettha paµham± dve ±pattikkhandh± s²lavipatti n±ma, avases± pañca ±c±ravipatti n±ma, micch±diµµhi ca antagg±hik±diµµhi ca diµµhivipatti n±ma, ±j²vahetu paññatt±ni cha sikkh±pad±ni ±j²vavipatti n±ma, iti im±sa½ s²la-±c±radiµµhi-±j²vavipatt²na½ aññatar±ti attho. Na kevala½ yath±vuttanayeneva vuccant²ti ±ha “y±ni sikkh±padasamuµµh±n±n²tipi vuccant²”ti. Et±ni hi kiñc±pi ±pattiy± samuµµh±n±ni, na sikkh±padassa, voh±rasukhattha½ paneva½ vuccant²ti. Tatth±ti tesu chasu samuµµh±nesu. Tes³ti sacittak±cittakesu. Eka½ samuµµh±na½ uppattik±raºa½ etiss±ti ekasamuµµh±n±, ekena v± samuµµh±na½ etiss±ti ekasamuµµh±n±. “Dvisamuµµh±n±”ti-±d²supi eseva nayo. Samuµµh±navasen±ti samuµµh±nas²savasena. Paµhamap±r±jika½ samuµµh±na½ etiss±ti paµhamap±r±jikasamuµµh±n±. Tath± adinn±d±nasamuµµh±n±”ti-±d²supi. Saya½ pathavikhaºane k±yena, pare ±º±petv± khaº±pane v±c±ya ca ±pattisambhavato “pathavikhaºan±d²su viy±”ti vutta½. ¾disaddena adinn±d±n±d²na½ pariggaho. Paµhamakathin±patti k±yav±cato kattabba½ adhiµµh±na½ v± vikappana½ v± akarontassa hoti, no karontass±ti ±ha “paµhamakathin±patti viy±”ti. Aññ±tik±ya bhikkhuniy± hatthato c²varappaµiggahaº±patti tass± hatthato c²vara½ paµiggaºhantassa, parivattaka½ adentassa ca hot²ti kiriy±kiriyato samuµµh±ti. “Siy± karontass±”ti-±d²su siy±ti “siy± kho pana te br±hmaºa evamass±”ti-±d²su viya “kad±c²”ti imin± sam±nattho nip±to. R³piyappaµiggahaº±patti siy± kiriy± gahaºena ±pajjanato, siy± akiriy± paµikkhepassa akaraºatoti ±ha “r³piyappaµiggahaº±patti viy±”ti. Kuµik±r±patti vatthu½ des±petv± pam±º±tikkantakaraºe karontassa siy±, ades±petv± pana pam±º±tikkantakaraºe pam±ºayutta½ v± karontassa ca akarontassa ca siy±ti ±ha “kuµik±r±patti viy±”ti. Saññ±ya abh±vena vimokkho ass±ti saññ±vimokkhoti majjhepadalopasam±so daµµhabboti ±ha “yato v²tikkamasaññ±y±”ti-±di. Itar± n±ma yato v²tikkamasaññ±ya abh±vena na muccati, s± itarasaddassa vuttappaµiyogivisayatt±. Y± acittakena v± sacittakamissakena v± samuµµh±t²ti y± ±patti kad±ci acittakena v± kad±ci sacittakamissakena v± samuµµh±nena samuµµh±ti. Ettha ca saññ±duka½ an±pattimukhena vutta½, sacittakaduka½ ±pattimukhen±ti daµµhabba½. Yass± sacittakapakkhe citta½ akusalameva hot²ti yass± sacittak±ya ±pattiy± citta½ akusalameva hoti, yass± ca sacittak±cittakasaªkh±t±ya sur±p±n±di-acittak±ya ±pattiy± vatthuvij±nanacittena sacittakapakkhe citta½ akusalameva hoti, aya½ lokavajj±. “Sacittakapakkhe”ti hi ida½ vacana½ sacittak±cittaka½ sandh±ya vutta½. Na hi eka½sato sacittakassa “sacittakapakkhe”ti visesane payojana½ atth²ti. Ya½ panettha gaºµhipade “sur±p±nasmiñhi ‘sur±’ti v± ‘na vaµµat²’ti v± j±nitv± pivane akusalamev±”ti vutta½. Tattha “na vaµµat²ti v± j±nitv±”ti vuttavacana½ na yujjati paººattivajjass±pi lokavajjabh±vappasaªgato. Yass± pana “sacittakapakkhe citta½ akusalamev±”ti niyamo natthi, s± paººattivajj±ti imamattha½ dassento ±ha “ses± paººattivajj±”ti. Tath± hi tass± vatthuvij±nanacittena sacittakapakkhe citta½ siy± kusala½, siy± akusala½, siy± aby±katanti “akusalamev±”ti niyamo natthi. Ubhayattha ±pajjitabb±ti k±yadv±re, vac²dv±re c±ti ubhayattha ±pajjitabb± ±patti, t± pana adinn±d±n±dayo. “Manodv±re ±patti n±ma natth²”ti ida½ yebhuyyavasena vutta½ upanikkhittas±diyan±d²su ±pattisambhavatoti daµµhabba½. Akusalacitto v± ±pajjat²ti p±r±jikasukkavisaµµhik±yasa½saggaduµµhulla-attak±map±ricariyaduµµhadosasaªghabhedappah±rad±natalasattik±dibheda½ ±patti½ akusalacitto ±pajjati. Anupasampanna½ padasodhamma½ v±cento, m±tug±massa dhamma½ desentoti evar³pa½ ±patti½ kusalacitto ±pajjati. Asañciccasahaseyy±di½ aby±katacitto ±pajjati. Ya½ arah± ±pajjati, sabba½ aby±katacittova ±pajjati. Ten±ha “kusal±by±katacitto v±”ti. Dukkhavedan±samaªg² v±ti duµµhados±dibheda½ ±patti½ ±pajjanto dukkhavedan±samaªg² ±pajjati. Methunadhamm±dibheda½ pana sukhavedan±samaªg² ±pajjati. Ya½ sukhavedan±samaªg² ±pajjati, ta½yeva majjhatto hutv± ±pajjanto adukkhamasukhavedan±samaªg² ±pajjati. Ten±ha “itaravedan±dvayasamaªg² v±”ti. Idampi ca tikadvaya½ yebhuyyavaseneva vutta½. Nipajjitv± nirodhasam±panno hi acittako avedano sahaseyy±patti½ ±pajjat²ti. Kiñc±pi eva½ aniyamena vutta½, viseso panettha atth²ti dassetu½ “eva½ santep²”ti-±di vutta½. Eva½ santep²ti hi vises±bhidh±nanimitt±bhy³pagameva yujjati. Sabbesa½ vasena t²ºi citt±n²ti kusal±kusal±by±kat±na½ vasena padasodhamm±d²su t²ºi citt±ni. Id±ni ta½ yath±vuttanid±n±divedan±ttikapariyos±na½ sattarasappak±ra½ imasmi½ sikkh±pade yojetu½ “idha pan±”ti-±dim±ha. Idh±ti imasmi½ paµhamap±r±jikasikkh±pade. Ves±liyanti eva½n±make itthiliªgavasena pavattavoh±re nagare. Tañhi nagara½ tikkhattu½ p±k±raparikkhepava¹¹hanena vis±l²bh³tatt± “ves±l²”ti vuccati. Idampi ca nagara½ sabbaññuta½ sampatteyeva samm±sambuddhe sabb±k±ravepullatta½ pattanti veditabba½. “Sikkha½ apaccakkh±y±”ti ca “antamaso tiracch±nagat±yap²”ti ca dve anupaññattiyoti makkaµivajjiputtakavatth³na½ vasena vutt±. “Antamaso tiracch±nagat±y±”ti ca “sikkha½ apaccakkh±y±”ti ca im± dve anupaññattiyo. ¾pattikar± ca hot²ti paµhamapaññattito visu½yev±pattikar± ca hoti. Aññav±dakasikkh±pad±d²su viy±ti aññav±dakasikkh±pad±d²su “vihesake”ti-±dik± (p±ci. 98) viy±ti attho. ¾disaddena ujjh±panakassa pariggaho. Ettha hi aññav±dak±dito visu½yeva vihesak±d²supi p±cittiya½ hoti. Yath±ha “ropite vihesake saªghamajjhe vatthusmi½ v± ±pattiy± v± anayuñjiyam±no ta½ nakathetuk±mo ta½ na-uggh±µetuk±mo tuºh²bh³to saªgha½ viheseti, ±patti p±cittiyass±”ti-±di (p±r±. 100). Supinante vijjam±n±pi mocanass±dacetan± abboh±rikatt± an±pattikar±ti ±ha “aññatra supinant±ti-±dik± viy±”ti. Tath± hi thinamiddhena abhibh³tatt± supine citta½ abboh±rika½, cittassa abboh±rikatt± opakkamanakiriy±pavattanik±pi cetan± abboh±rik±. Vuttañheta½ “atthes±, bhikkhave, cetan±, s± ca kho abboh±rik±”ti (p±r±. 235), tasm± “aññatra supinant±”ti aya½ anupaññatti an±pattikar± j±t±. ¾disaddena “aññatra adhim±n±”ti-±dika½ (p±r±. 197) saªgaºh±ti. Adinn±d±n±d²su viy±ti adinn±d±n±d²su “araññ± v±”ti-±dik± (p±r±. 91) viy±ti attho. Ettha pana ±disaddena paµhamap±r±jik±d²na½ saªgaho. Ettha hi “tañca kho g±me, no araññe”ti-±din± (p±r±. 90) nayena lesa½ o¹¹ent±na½ lesapidahanattha½ “araññ± v±”ti-±dik± anupaññatti vutt±ti upatthambhakar±va hoti. Teneva hi “nanu, ±vuso, tatheveta½ hot²”ti (p±r±. 90) bhikkh³hi vutta½. Vuttappak±re maggeti “manuss±manussatiracch±nagatavasen±”ti-±din± (kaªkh±. aµµha. paµhamap±r±jikavaººan±) vuttappak±re ti½samagge. Imassa pana “chinne”ti imin± sambandho. Tac±d²ni anavasesetv±ti nimittappadese bahi µhit±ni chavicamm±ni anavasesetv±. Nimittasaºµh±namatta½ paññ±yat²ti nimittama½sassa pana abbhantare chavicammassa ca vijjam±natt± vutta½. Cammakhilanti cammakkhaº¹a½. “Uººigaº¹o”tipi (s±rattha. µ². 2.55; vi. vi. µ². 1.55) vadanti. Tañhi nimitte j±tatt± nimittameva. Ten±ha “sevanacitte sati p±r±jikan”ti. Sevanacitteti methunasevanacitte. K±yasa½saggasevanacitte pana sati saªgh±disesova Naµµho k±yappas±do etth±ti naµµhak±yappas±da½, sukkhap²¼aka½ v± matacamma½ v±ti attho. Mate akkh±yite, yebhuyyena akkh±yite ca p±r±jik±pattivacanato (p±r±. 61) pana naµµhak±yappas±depi itthinimitte pavesentassa p±r±jik±pattiyeva. Nimittasaºµh±namattampi anavasesetv±ti nimitt±k±rena µhita½ yath±vuttanimittama½s±dimpi anavasesetv±. Vaºasaªkhepavasen±ti vaºasaªgahavasena. Vaºe thullaccayañca “amaggena amagga½ paveseti, ±patti thullaccayass±”ti (p±r±. 66) imassa suttassa vasena veditabba½. Tasmiñhi sutte dv²su sambhinnavaºesu ekena vaºena pavesetv± dutiyena n²harantassa thullaccaya½ vutta½. Vuttañhi samantap±s±dik±ya½ “imassa sattassa anulomavasena sabbattha vaºasaªkhepe thullaccaya½ veditabban”ti (p±r±. aµµha. 1.66). Manuss±na½ pana akkhi-±dayopi vaºasaªgaha½ gacchant²ti vaºena ekapariccheda½ katv± dassento “tath±”ti-±dim±ha. Tesa½ vaºasaªgaho “navadv±ro mah±vaºo”ti (mi. pa. 2.6.1) evam±disutt±nus±rena veditabbo. Tattha manuss±nanti itthipurisapaº¹aka-ubhatobyañjanakavasena catubbidh±na½ manuss±na½. Vatthikoses³ti vatthipuµesu puris±na½ aªgaj±takosesu. Hatthi-ass±d²nañca tiracch±n±nanti hatthi-assagoºagadrabha-oµµhamahi½s±d²na½ tiracch±nagat±na½. Tiracch±n±na½ pan±ti sabbesampi tiracch±nagat±na½. Sabbesanti yath±vuttamanuss±d²na½ sabbesa½. Eva½ j²vam±nakasar²re labbham±na½ ±pattivisesa½ dassetv± id±ni matasar²re labbham±na½ ±pattivisesa½ dassetu½ “matasar²re”ti-±dim±ha. Vaccamaggapass±vamaggamukhamagg±na½ cat³su koµµh±sesu dve koµµh±se µhapetv± yad± apare dve koµµh±s± kh±dit±, tad± upa¹¹hakkh±yita½ n±ma hoti. Na kuthita½ hot²ti uddhum±tak±dibh±vena kuthita½ na hoti, allanti attho. Yad± pana sar²ra½ uddhum±taka½ hoti kuthita½ n²lamakkhikasam±kiººa½ kimikulasam±kula½ navahi vaºamukhehi pagga¼itapubbakuºapabh±vena upagantumpi asakkuºeyya½ (p±r±. aµµha. 1.59-60), tad± p±r±jikavatthuñca thullaccayavatthuñca vijahati, dukkaµavatthumeva hot²ti ±ha “kuthite dukkaµan”ti. Kuthiteti uddhum±takabh±vappatte. ¿dise hi sar²re yattha katthaci upakkamato dukkaµa½. Tath± vaµµakate mukhe acchupanta½ aªgaj±ta½ pavesentass±ti (p±r±. aµµha. 1.73) vivaµµe mukhe catt±ri pass±ni, t±lukañca apphusanta½ aªgaj±ta½ pavesentassa dukkaµanti attho. Sace pana heµµh± v± upari v± ubhayapassehi v± chupanta½ paveseti, p±r±jika½. Cat³hi passehi acchupanta½ pavesetv± abbhantare t±luka½ chupati, p±r±jikameva. Bahi nikkhantajivh±ya v± dantesu v± aªgaj±ta½ pavesentassa thullaccayanti sambandho. J²vam±nakasar²repi bahi nikkhantajivh±ya thullaccayameva. Yadi pana bahi jivh±ya paliveµhetv± antomukha½ paveseti, p±r±jikameva. Yadi pana dant± suphusit±, antomukhe ok±so natthi, dant± ca bahi oµµhama½sena paµicchann±, tattha v±tena asamphuµµha½ allok±sa½ tilaphalamattampi pavesentassa p±r±jikameva. Upp±µite pana oµµhama½se dantesuyeva upakkamantassa thullaccaya½. Yopi danto bahi nikkhamanto tiµµhati, na sakk± oµµhehi pidahitu½, tatth±pi eseva nayo. Vedan±ya aµµo p²¼ito vedan±µµo. Ummattakoti cettha pittummattako adhippetoti ±ha “yo pittavasen±”ti-±di. Pittavasen±ti baddhapittavasena. Tasmiñhi baddhapitte pittakosato calitv± bahi nikkhamante satt± ummattak± honti, vipallatthasaññ± hirottappa½ cha¹¹etv± as±ruppacariya½ caranti, lahukagaruk±ni sikkh±pad±ni maddant±pi na j±nanti, bhesajjakiriy±yapi atekicch± honti, evar³passa ummattakassa an±patti. Abaddhapitta½ pana lohita½ viya sabbaªgagata½, tamhi kupite satt±na½ kaº¹ukacchusar²rakamp±d²ni honti, t±ni bhesajjakiriy±ya v³pasamanti. Tena vutta½ “baddhapittavasen±”ti. Khittacitto n±ma vissaµµhacitto yakkhummattako vuccat²ti ±ha “yakkhehi katacittavikkhepo khittacitto”ti. Yakkh± kira bherav±ni ±rammaº±ni dassetv± mukhena hattha½ pavesetv±, hadayar³pa½ v± maddant± satte vikkhittacitte vipallatthasaññe karonti, evar³passa khittacittassa an±patti. Tesa½ pana ubhinna½ aya½ viseso– pittummattako niccameva ummattako hoti, pakatisañña½ na labhati. Yakkhummattako antarantar± pakatisañña½ paµilabhati. Idha pana pittummattako v± hotu, yakkhummattako v±, yo sabbaso muµµhassati kiñci na j±n±ti, aggimpi suvaººampi g³thampi candanampi ekasadisa½ maddantova vicarati, evar³passa an±patti. Antarantar± pakatisañña½ paµilabhitv± ñatv± karontassa pana ±pattiyeva. Ten±ha “dvinnampi ca etesan”ti-±di. Adhimattavedan±y±ti adhikappam±º±ya dukkhavedan±ya. ¾dikamme niyutto ±dikammiko, yo ca ±dikamme niyutto, so tasmi½ kamme ±dibh³to hot²ti ±ha “yo”ti-±di. Idha pana sudinnatthero ±dikammiko, tassa an±patti. Avases±na½ makkaµisamaºavajjiputtak±d²na½ ±pattiyeva. Paµip±dana½ samp±dana½. Karontoyeva hi ta½ ±pajjat²ti kiriya½. Ida½ (s±rattha. µ². 2.66) pana yebhuyyavasena vutta½ methunadhamme par³pakkame sati s±diyantassa akiriyasamuµµh±nabh±vato. Methunappaµisa½yutt±ya hi k±masaññ±ya abh±vena muccanato saññ±vimokkha½. “An±patti aj±nantassa, as±diyantass±”ti (p±r±. 66) hi vutta½. Methunacitteneva na½ ±pajjati, na vin± citten±ti sacittaka½. R±gavaseneva ±pajjitabbato lokavajja½. K±yadv±reneva samuµµh±nato k±yakamma½. Citta½ panettha aªgamatta½ hoti na tassa vasena kammabh±vo labbhati. Lobhacitteneva ±pajjitabbato akusalacitta½. Sukhasamaªg² v± upekkh±samaªg² v± ±pajjat²ti dvivedana½. Nanu samuµµh±n±d²ni ±pattiy± honti, na sikkh±padassa, atha kasm± sikkh±padassa samuµµh±n±d²ni vutt±n²ti ±ha “im±ni ca samuµµh±n±d²ni n±m±”ti-±di. ¾pattiy± hont²ti ajjh±c±rassa honti. Munanato anumunanato muti, ñ±ºa½, ta½ etassa atth²ti mutim±, ñ±ºav±ti attho.
Paµhamap±r±jikavaººan± niµµhit±.