“Khandh±nañca paµip±µi, dh±tu-±yatan±na ca;
abbocchinna½ vattam±n±, ‘sa½s±ro’ti pavuccat²”ti. (Visuddhi. 2.618; d².ni. aµµha. 2.95 apas±dan±vaººan±; sa½. ni. aµµha. 2.2.60; a. ni. aµµha. 2.4.199; dha.sa. aµµha. nid±nakath±; vibha. aµµha. 226 saªkh±rapadaniddesa; su. ni. aµµha. 2.523; ud±. aµµha.39; itivu. aµµha. 14, 58; therag±. aµµha. 1.67, 99; bu. va½. aµµha. 58; paµi. ma. aµµha.2.1.117; c³¼ani. aµµha. 6)–
Eva½ vutto sa½s±rova cakka½ viya paribbhamanato cakka½, tassa cakkassa sabbe ar±hat±ti sambandho. Anen±ti bhagavat±. Bodh²ti ñ±ºa½, ta½ ettha maº¹a½pasanna½ j±tanti bodhimaº¹o. Kammakkhayakara½ ñ±ºapharasunti arahattamaggañ±ºa½vutta½, ta½ chinditabba½ abhisaªkh±rasaªkh±ta½ kamma½ paricchindat²ti dassetu½ kammakkhayakaravisesanavisiµµha½vuttanti veditabba½.
Eva½ katipayaªgehi sa½s±racakka½ tadavasesaªgehi phalabh³tan±mar³padhammehi tibhavarathañca tasmi½rathe yojitasa½s±racakk±r±na½ hananappak±rañca dassetv± id±ni sabbehipi dv±dasahi paµiccasamupp±daªgehirathavirahitameva kevala½ sa½s±racakka½, tassa aragh±tanappak±rabhedañca dassetu½ athav±ti-±divutta½. Tattha anamatagganti anu anu amatagga½, sabbath± anugacchantehipi aviññ±takoµikantiattho. Avijj±m³lakatt± jar±maraºapariyos±natt±ti ida½ saªkh±r±d²na½ dasanna½ arabh±venaekatta½ sam±ropetv±ti vutta½. Na hi tesa½ pacceka½ avijj±m³lakat± jar±maraºapariyos±nat±ca atthi tath± paµiccasamupp±dap±¼iya½ avuttatt±. Atha v± tesampi yath±raha½ atthatoavijj±m³lakatta½, attano attano lakkhaºabh³takhaºikajar±maraºavasena tappariyos±natañca sandh±yeta½vuttanti veditabba½. Evañca tesa½ pacceka½ arabh±vo siddho hoti.Eva½ sabb±k±ra½ sa½s±racakkameva dassetv± id±ni yena ñ±ºena imassa sa½s±racakkassa ar±na½chedo bhagavato siddho, tassa dhammaµµhitiñ±ºassa “paccayapariggahe paññ± dhammaµµhitiñ±ºan”ti(paµi. ma. 4; 1.45) m±tik± vuttatt± bhavacakk±vayavesu avijj±d²su paccayapaccayuppannatt±pariggahavasena pavatti-±k±ra½ dassetv± parato tassa atthassa nigamanavasena vuttena evamaya½avijj±het³ti-±dikena paµisambhid±p±¼isahitena (paµi. ma. 1.45) p±µhena sar³patodhammaµµhitiñ±ºa½, tassa ca tesuyeva avijj±d²su catusaªkhep±divasena pavattivibh±gañca dassetv±tato para½ iti bhagav±ti-±dip±µhena bhagavato tena dhammaµµhitiñ±ºena paµiccasamupp±dassa sabb±k±ratopaµividdhabh±va½ dassetv± puna imin± dhammaµµhitiñ±ºen±ti-±din± bhagavato tena ñ±ºenasa½s±racakk±r±na½ viddha½sitabh±va½ dassetu½ tattha dukkh±d²su aññ±ºa½ avijj±ti-±divutta½. Tattha tiººa½ ±yatan±nanti cakkhusotaman±yatan±na½ tiººa½. Esa nayo tiººa½phass±nanti-±d²supi. R³pataºh±divasena cha taºh±k±y± eva veditabb±.Saggasampattinti k±masugat²su sampatti½. Tathev±ti k±mup±d±napaccay±eva. Brahmalokasampattinti r³p²brahmalokasampatti½. Tebh³makadhammavisayassa sabbass±pir±gassa kilesak±mabh±vato bhavar±gopi k±mup±d±namev±ti ±ha “k±mup±d±napaccay±yevametta½ bh±vet²”ti. Sesup±d±nam³lik±sup²ti diµµhup±d±nas²labbatup±d±na-attav±dup±d±nam³lik±supiyojan±su. Tatr±ya½ yojan±nayo– idhekacco “natthi paraloko ucchijjati att±”ti(d². ni. 1.85-86 atthato sam±na½) diµµhi½ gaºh±ti, so diµµhup±d±napaccay± k±yenaduccarita½ carat²ti-±din±, aparo “asukasmi½ bhave att± ucchijjat²”ti diµµhi½gahetv± k±mar³p±r³pabhav³papattiy± ta½ ta½ kusala½ karot²ti-±din± ca diµµhup±d±nam³lik±yojan±, imin±va nayena attav±dup±d±nam³lik± yojan± veditabb±. Aparo “s²lenasuddhi vatena suddh²”ti asuddhimagga½ “suddhimaggo”ti par±masanto s²labbatup±d±napaccay±k±yena duccarita½ carat²ti-±din± sabbabhavesu s²labbatup±d±nam³lik± yojan± veditabb±.Id±ni yassa sa½s±racakk±r±na½ gh±tanasamatthassa dhammaµµhitiñ±ºassa avijj±dipaccayapa-aggah±k±ra½dassetu½ k±mabhave ca avijj± k±mabhave saªkh±r±na½ paccayo hot²ti-±din± avijj±d²na½paccayapaccayuppannabh±vo dassito, tameva ñ±ºa½ avijj±d²su pavatti-±k±rena saddhi½ paµisambhid±maggap±¼i½±netv± nigamanavasena dassento evamayanti-±dim±ha. Visuddhimaggaµ²k±ya½ pana“id±ni yv±ya½ sa½s±racakka½ dassentena k±mabhave avijj± k±mabhave saªkh±r±na½ paccayohot²ti-±din± avijj±d²na½ paccayabh±vo saªkh±r±d²na½ paccayuppannabh±vo dassito, tamevapaµisambhid±maggap±¼i½ ±netv± nigamanavasena dassento evamayanti-±dim±h±”tivutta½. S±ratthad²paniy± vinayaµ²k±yapi ayameva p±µho likhito. Tattha ca k±mabhaveca avijj±ti-±din± avijj±d²na½ paccayapaccayuppannabh±vo sa½s±racakka½ dassentenavutto na hoti tassa ca avijj± n±bhi, m³latt±ti-±din± pubbeva dassitatt±upari cakkar³pato payogattena upasa½h±r±bh±v± ca. “Api ca tameva paccayapaccayuppannabh±va½nigamanavasena dassento”ti ca vutta½, na cettha paccayapaccayuppannabh±vo nigamanavasenapadh±nattena dassito, atha kho paccayapariggahavasappavatta½ dhammaµµhitiñ±ºameva yath±vuttapaccayapariggah±k±rassanigamanavasena dassita½. Tath± hi “evamaya½ avijj± hetu, saªkh±r± hetusamuppann±,ubhopete dhamm± hetusamuppann±ti paccayapariggahe paññ± dhammaµµhitiñ±ºa½. At²tampiaddh±na½. An±gatampi addh±na½ avijj± hetu…pe… dhammaµµhitiñ±ºan”ti (paµi.ma. 1.46) dhammaµµhitiñ±ºameva padh±nattena dassita½. “Avijj± hetu, saªkh±r± hetusamuppann±”ti-±dipana paccayapariggahe paññ± dhammaµµhitiñ±ºanti (paµi. ma. m±tik± 4; 1.45) vuccam±natt±tassa paccayapariggah±k±raparid²panattha½ visayattena vutta½, na padh±nattena.Ayañhettha attho– evanti anantare vuttanayena aya½ avijj± saªkh±r±na½ hetu,saªkh±r± ca tena hetun± samuppann±. Ubhopeteti yasm± aya½ avijj± paraparikappitapakati-issar±diviya ahetuk± nicc± dhuv± na hoti, atha kho “±savasamuday± avijj±samudayo”ti(ma. ni. 1.103) vacanato sayampi sahetuk± saªkhat± anicc±yeva hoti, tasm± ubhopeteavijj±saªkh±r± hetusamuppann±yeva. It²ti eva½ yath±vuttanayena paccayapariggaºhaney± paññ±, ta½ dhamm±na½ µhitisaªkh±te k±raºe y±th±vato pavattatt± dhammaµµhitiñ±ºa½ n±m±ti.Ettha hi ñ±ºassa visayavibh±vanavaseneva avijj±d²na½ paccay±dibh±vo vutto, na padh±nattena,ñ±ºameva panettha padh±nato vutta½, tasm± etassa ñ±ºassa paccayapariggah±k±radassanatthamevaheµµh±pi k±mabhave ca avijj±ti-±din± avijj±d²na½ paccay±dibh±vo vutto, idh±pinigamanavasena upasa½haµo, na bhavacakkadassanatthanti ayamettha attano mati.Tattha ca paccayuppannadhammesu adiµµhesu het³na½ paccayabh±vopi na sakk± daµµhunti “saªkh±r±hetusamuppann±”ti paccayapariggahañ±ºaniddese (paµi. ma. 1.45) paccayuppannadhamm±nampigahaºa½ katanti veditabba½. Etena nayen±ti avijj±ya½ vuttanayena saªkh±r± hetu,viññ±ºa½ hetusamuppannanti-±din± sabb±ni j±tipariyos±n±ni pad±ni vitth±retabb±ni.Eva½ paµisambhid±maggap±¼iy± dhammaµµhitiñ±ºassa avijj±d²su pavatti-±k±ra½ dassetv±id±ni tassa tesu paccayesu aññehipi ±k±rehi pavatti-±k±ra½ dassetu½tatth±ti-±di vutta½. Tattha tatth±ti tesu paµiccasamupp±daªgesu. Saªkhippanti etthaavijj±dayo hetus±maññena phalas±maññena v±ti saªkhepo, saªgaho, koµµh±so r±s²tiattho. So pana j±tito duvidhopi k±labhedavasena catubbidho j±to. Paccuppanno addh±tianuvattati. Taºhup±d±nabhav± gahit± kilesakammas±maññato tadavin±bh±vato ca.Avijj±dikilesavaµµampi vip±kadhammadhammat±sarikkhat±ya idha kammavaµµamev±ti ±ha imepañca dhamm±ti-±di. Vip±k± dhamm±ti-±d²su kammaja-ar³pakkhandh±nameva vip±kasaddavacan²yattepin±mar³p±dipadesu r³pamissampi phalapañcaka½ ar³pappadh±nat±ya ca tabbahulat±ya ca “vip±kavaµµan”tivutta½. Vip±kappadh±na½ vaµµa½, vip±kabahula½ v± vaµµanti attho. Kammajapariy±yov± ettha vip±ka-saddo daµµhabbo. J±tijar±maraº±padesen±ti paramatthadhammavinimuttaj±tijar±maraºa½n±ma natth²ti tadapadesena tesa½ kathanena ta½mukhen±ti attho. ¾kir²yanti pak±s²yant²ti±k±r±, avijj±disar³p±, tato paccay±k±ratoti attho. Eko sandh²ti avicchedappavattihetubh³tohetuphalasandhi, dutiyo phalahetusandhi, tatiyo hetuphalasandh²ti daµµhabba½.Eva½ dhammaµµhitiñ±ºassa avijj±d²su anekehi pak±rehi pavatti-±k±ra½ dassetv± id±nitehi, avuttehi ca sabbehi ±k±rehi bhagavato paµiccasamupp±dassa paµividdhabh±va½, tassaca ñ±ºassa dhammaµµhitiñ±ºasaddappavattinimittata½ paµisambhid±p±¼inayena dassetu½ upasa½h±ravasenaiti bhagav±ti-±di vutta½. Tattha it²ti vuttappak±rapar±masana½, ten±ha catusaªkhepanti-±di.Sabb±k±ratoti idha k±mabhave ca avijj± k±mabhave saªkh±r±na½ paccayoti-±din± idhavuttehi ca avuttehi ca paµiccasamupp±davibhaªg±d²su (vibha. 225 ±dayo) ±gatehi sabbehipak±rehi paµivijjhati. Tanti yena ñ±ºena bhagav± eva½ j±n±ti, ta½ ñ±ºa½. ѱtaµµhen±tij±nanaµµhena. Paj±nanaµµhen±ti paµivijjhanaµµhena.Id±ni yamida½ dhammaµµhitiñ±ºa½ paccayapariggah±k±rabhedehi saddhi½ papañcato dassita½, tasmi½aragh±te etassa upayogita½ dassetu½ imin± dhammaµµhitiñ±ºen±ti-±di vutta½. Tatthadhammaµµhitiñ±ºena are han²ti sambandho. Kathanti? ¾ha “te dhamme”ti-±di. Teavijj±dike dhamme mah±vajirañ±º±vudhena tena dhammaµµhitiñ±ºena yath±bh³ta½ñatv± tena balavavipassan±vudhena nibbindanto ariyamagg±vudhena virajjanto vimuccantoare han²ti yojan±. Ariyamaggañ±ºampi hi kiccato samudayasacc±dibodhato “dhammaµµhitiñ±ºan”tivuccati.Ekeka½ dhammakkhandha½ ekekavih±rena p³jem²ti dhammakkhandha½ ±rabbha pavatt±pi vih±rakaraºap³j±bhagavati pemeneva pavattatt± sadh±tuk±dicetiyapaµimaº¹itatt± ca bhagavatova p³j±ti ±habhagavanta½ uddiss±ti-±di. Kiles±r²na so mun²ti ettha niggah²talopo, kiles±r²na½hatatt±ti attho. Paccay±d²na c±rahoti etth±pi niggah²talopo daµµhabbo.Samm±sambuddhoti ettha sa½-saddo sayanti atthe pavattat²ti ±ha “s±man”ti, aparaneyyohutv±ti attho. Sabbadhamm±nanti ida½ kassaci visayavisesassa aggahitatt± siddha½.Padesaggahaºe hi asati gahetabbassa nippadesat±va viññ±yati, yath± dikkhito na dad±t²ti.Evañca katv± atthavises±napekkh± kattariyeva buddha-saddasiddhi veditabb± kammavacanicch±yaabh±vato. “Samm± s±ma½ buddhatt± samm±sambuddho”ti ettakameva hi idha saddato labbhati.Sabbadhamm±nanti ida½ pana atthato labbham±na½ gahetv± vutta½, na hi bujjhanakiriy± avisay±yujjati. Abhiññeyyeti lakkhaº±dito anicc±dito ca abhivisiµµhena lokiyalokuttarañ±ºenaj±nitabbe catusaccadhamme. Pariññeyyeti anicc±divasena paricchinditv± j±nitabba½dukkha½ ariyasaccam±ha. Pah±tabbeti samudayasacca½. Sacchik±tabbeti nirodhasacca½.Bahuvacananiddeso panettha sop±dises±dika½ pariy±yasiddha½ bheda½ apekkhitv± kato.