Idha pana “araññe samant± sattabbhantar±”ti eva½ p±¼iya½ viñjh±µavisadise araññe samant±sattabbhantar±ti aµµhakath±yañca rukkh±dinirantarepi araññe sattabbhantaras²m±ya vihitatt±attano nissayabh³t±ya araññas²m±ya saha etass± rukkh±disambandhe dos±bh±vo pageva ag±makerukkheti nissitepi padese c²varavippav±sassa rukkhaparih±ra½ vin±va abbhok±saparih±rovaanumatoti siddhoti veditabbo.
Upac±ratth±y±ti s²mantarikatth±ya sattabbhantarato adhika½ vaµµati. Ðnaka½pana na vaµµati eva sattabbhantaraparicchedassa dubbij±natt±. Tasm± saªgha½ vin± eken±pibhikkhun± bahi tiµµhantena añña½ sattabbhantara½ atikkamitv± atid³re eva µh±tabba½, itarath±kammakopasaªkato. Udakukkhepepi eseva nayo. Teneva vakkhati “³naka½ pana na vaµµat²”ti(mah±va. aµµha. 147). Idañcettha s²mantarikavidh±na½ dvinna½ baddhas²m±na½ s²mantarik±nuj±nanasutt±nulomatosiddhanti daµµhabba½. Kiñc±pi hi bhagavat± nid±navasena ekag±mas²m±nissit±na½ ekasabh±g±nañcadvinna½ baddhas²m±nameva aññamañña½ sambhedajjhottharaºadosaparih±r±ya s²mantarik± anuññ±t±,tath±pi tadanulomato eka-araññas²m±nadi-±dis²mañca nissit±na½ ekasabh±g±na½ dvinna½sattabbhantaras²m±nampi udakukkhepas²m±nampi aññamañña½ sambhedajjhottharaºa½, s²mantarika½vin± abyavadh±nena µh±nañca bhagavat± anabhimatamev±ti ñatv± aµµhakath±cariy± idh±pi s²mantarikavidh±namaka½su.Visabh±gas²m±nampi hi ekas²m±nissitatta½, ekasabh±gattañc±ti dv²haªgehi samann±gatesati eka½ s²mantarika½ vin± µh±na½ sambhed±ya hoti, n±sat²ti daµµhabba½. S²mantarikavidh±nas±matthiyenevacet±sa½ rukkh±disambandhopi baddhas²m±na½ viya aññamañña½ na vaµµat²ti ayampi nayatodassito ev±ti gahetabba½.
“Sabh±venev±”ti imin± g±mas²m± viya abaddhas²m±ti dasseti. Sabbamettha saªghakamma½k±tu½ vaµµat²ti sam±nasa½v±s± ek³posath±ti dasseti. Yena kenac²ti antamasos³kar±din± sattena. Mahoghena pana unnataµµh±nato ninnaµµh±ne patantena khato khuddako v±mahanto v± lakkhaºayutto j±tassarova. Etth±pi khuddake udakukkhepakicca½ natthi, samuddepana sabbath± udakukkhepas²m±yameva kamma½ k±tabba½ sodhetu½ dukkaratt±.
Puna tatth±ti lokavoh±rasiddh±su et±su nadi-±d²su t²su abaddhas²m±su puna vaggakammaparih±rattha½s±sanavoh±rasiddh±ya abaddhas²m±ya pariccheda½ dassentoti adhipp±yo. P±¼iya½ ya½ majjhimassapurisass±ti-±d²su udaka½ ukkhipitv± khip²yati etth±ti udakukkhepo, udakassapatanok±so, tasm± udakukkhep±. Ayañhettha padasambandhavasena attho– parisapariyantatopaµµh±ya samant± y±va majjhimassa purisassa udakukkhepo udakapatanaµµh±na½, t±vaya½ ta½ paricchinnaµµh±na½, aya½ tattha nadi-±d²su apar± sam±nasa½v±s± udakukkhepas²m±ti.
Tassa antoti tassa udakukkhepaparicchinnassa µh±nassa anto. Na kevalañca tasseva anto,tato bahipi, ekassa udakukkhepassa anto µh±tu½ na vaµµat²ti vacana½ udakukkhepaparicchedassadubbij±nato kammakopasaªk± hot²ti. Teneva m±tik±µµhakath±ya½ “paricchedabbhantarehatthap±sa½ vijahitv± µhitopi paricchedato bahi añña½ tattaka½yeva pariccheda½ anatikkamitv±µhitopi kamma½ kopeti ida½ sabba-aµµhakath±su sanniµµh±nan”ti (kaªkh±. aµµha. nid±navaººan±)vutta½. Ya½ panettha s±ratthad²paniya½ “tassa anto hatthap±sa½ vijahitv± µhitokamma½ kopet²ti imin± bahiparicchedato yattha katthaci µhito kamma½ na kopet²”ti(s±rattha. µ². mah±vagga 3.147) vatv± m±tik±µµhakath±vacanampi paµikkhipitv± “nevap±¼iya½ na aµµhakath±ya½ upalabbhat²”ti-±di bahu papañcita½, ta½ na sundara½ idha aµµhakath±vacanenam±tik±µµhakath±vacanassa nayato sa½sandanato saªghaµanato. Tath± hi dvinna½ udakukkhepaparicched±namantar±vidatthicaturaªgulamattampi s²mantarika½ aµµhapetv± “añño udakukkhepo s²mantarik±yaµhapetabbo, tato adhika½ vaµµati eva, ³naka½ pana na vaµµat²”ti eva½ idheva vuttena imin±aµµhakath±vacanena s²mantarikopac±rena udakukkhepato ³nake µhapite s²m±ya s²m±sambhedatokammakopopi vutto eva. Yadaggena ca eva½ vutto, tadaggena tattha ekabhikkhuno pavesepisati tassa s²maµµhabh±vato kammakopo vutto eva hoti. Aµµhakath±ya½ “³naka½ pana na vaµµat²”tikathanañceta½ udakukkhepaparicchedassa dubbij±nantenapi s²m±sambhedasaªka-±parih±rattha½ vutta½.Sattabbhantaras²m±namantar± tattakaparicchedeneva s²mantarikavidh±navacanatopi et±sa½ dubbij±naparicchedat±,tattha ca µhit±na½ kammakopasaªk± sijjhati. Kammakopasaªkaµµh±nampi ±cariy± d³rato parih±rattha½kammakopaµµh±nanti vatv±va µhapesunti gahetabba½.
Tanti s²ma½. “S²ghameva atikk±met²”ti imin± ta½ anatikkamitv± anto evaparivattam±n±ya k±tu½ vaµµat²ti dasseti. Etadatthameva hi v±luk±d²hi s²m±paricchindana½,itarath± bahi parivatt± nu kho, no v±ti kammakopasaªk± bhaveyy±ti. Aññiss± anuss±van±tikeval±ya nadis²m±ya anuss±van± Antonadiya½ j±tarukkhe v±tiudakukkhepaparicchedassa bahi µhite rukkhepi v±. Bahinadit²rameva hi visabh±gas²matt±abandhitabbaµµh±na½, na antonad² nissayattena sabh±gatt±. Teneva “bahinadit²re vih±ras²m±yav±”ti-±din± t²rameva abandhitabbaµµh±nattena dassita½, na pana nad². “Rukkhepi µhiteh²”tiida½ anto-udakukkhepaµµha½ sandh±ya vutta½. Na hi bahi-udakukkhepe bhikkh³na½ µh±tu½vaµµati.
Rukkhass±ti tasseva anto-udakukkhepaµµhassa rukkhassa. S²ma½ v± sodhetv±ti yath±vutta½vih±re baddhas²ma½, g±mas²mañca tattha µhitabhikkh³na½ hatthap±s±nayanabahis²m±karaºavaseneva sodhetv±.Yath± ca udakukkhepas²m±ya½ kamma½ karontehi, eva½ baddhas²m±ya½, g±mas²m±ya½ v± kamma½karontehipi udakukkhepas²maµµhe sodhetv±va k±tabba½. Eteneva sattabbhantara-araññas²m±hipiudakukkhepas²m±ya, im±ya ca saddhi½ t±sa½ rukkh±disambandhadosopi nayato dassitova hoti.Imin±va nayena sattabbhantaras²m±ya baddhas²m±g±mas²m±hipi saddhi½, et±sañca sattabbhantaras²m±ya saddhi½ sambandhadoso ñ±tabbo. Aµµhakath±ya½ paneta½ sabba½ vuttanayato sakk± ñ±tuntiaññamaññasam±sann±namevettha dassita½.
Tatrida½ sutt±nulomato nayaggahaºamukha½– yath± hi baddhas²m±ya½ sammat± vipattis²m± hot²tit±sa½ aññamañña½ rukkh±disambandho na vaµµati, eva½ nadi-±d²su sammat±pi baddhas²m± vipattis²m±vahot²ti t±hipi saddhi½ tass± rukkh±disambandho na vaµµat²ti sijjhati. Imin± nayena sattabbhantaras²m±yag±manadi-±d²hi saddhi½, udakukkhepas²m±ya ca araññ±d²hi saddhi½ rukkh±disambandhassa na vaµµanakabh±voñ±tabbo, evamet± bhagavat± anuññ±t± baddhas²m± sattabbhantara-udakukkhepas²m± aññamaññañcevaattano nissayavirahit±hi itar²tar±sa½ nissayas²m±hi ca rukkh±disambandhe sati sambhedadosam±pajjat²tisutt±nulomanayo ñ±tabbova.
Attano attano pana nissayabh³tag±m±d²hi saddhi½ baddhas²m±d²na½ tissanna½ uppattik±le bhagavat±anuññ±tassa sambhedajjhottharaºassa anulomato rukkh±disambandhopi anuññ±tova hot²tidaµµhabba½. Yadi eva½ udakukkhepabaddhas²m±d²na½ antar± kasm± s²mantarik± na vihit±ti?Nissayabhedasabh±vabhedehi sayameva bhinnatt±. Ekanissaya-ekasabh±v±nameva his²mantarik±ya vin±sa½ karot²ti vuttov±yamattho. Eteneva nadinimitta½ katv± baddh±yas²m±ya saªghe kamma½ karonte nadiyampi y±va g±makhetta½ ±hacca µhit±ya udakukkhepas²m±yaaññesa½ kamma½ k±tu½ vaµµat²ti siddha½ hoti. Y± panet± lokavoh±rasiddh± g±m±raññanadisamuddaj±tassaras²m±pañca, t± aññamaññarukkh±disambandhepi sambhedadosa½ n±pajjati, tath± lokavoh±r±bh±vato.Na hi g±m±dayo g±mantar±d²hi, nadi-±d²hi ca rukkh±disambandhamattena sambhinn±ti lokevoharanti. Lokavoh±rasiddh±nañca lokavoh±ratova sambhedo v± asambhedo v± gahetabbo,n±ññato. Teneva aµµhakath±ya½ t±sa½ aññamañña½ katthacipi sambhedanayo na dassito, s±sanavoh±rasiddhoyevadassitoti.
Ettha pana baddhas²m±ya t±va “heµµh± pathav²sandh±raka½ udakapariyanta½ katv± s²m±gat± hot²”ti-±din±(mah±va. aµµha. 138) adhobh±gaparicchedo aµµhakath±ya½ sabbath± dassito. G±mas²m±d²na½pana na dassito. Kathamaya½ j±nitabboti? Keci t±vettha “g±mas²m±dayopi baddhas²m±viya pathav²sandh±raka½ udaka½ ±hacca tiµµhat²”ti vadanti.
Keci pana ta½ paµikkhipitv± “nadisamuddaj±tassaras²m±, t±va tannissita-udakukkhepas²m±ca pathaviy± uparitale, heµµh± ca udakajjhottharaºappadese eva tiµµhanti, na tato heµµh± udakassaajjhottharaº±bh±v±. Sace pana udakogh±din± yojanappam±ºampi ninnaµµh±na½ hoti, nadis²m±dayovahonti, na tato heµµh±. Tasm± nadi-±d²na½ heµµh± bahit²ramukhena umaªgena, iddhiy± v±paviµµho bhikkhu nadiya½ µhit±na½ kamma½ na kopeti. So pana ±sannag±me bhikkh³na½ kamma½kopeti. Sace pana so ubhinna½ t²rag±m±na½ majjhe nisinno hoti, ubhayag±maµµh±na½ kamma½kopeti. Sace pana t²ra½ g±makhetta½ na hoti, ag±mak±raññameva. Tattha pana t²radvayepisattabbhantaras²ma½ vin± keval±ya khuddak±raññas²m±ya kamma½ karont±na½ kamma½kopeti. Sace sattabbhantaras²m±ya½ karonti, tad± yadi tesa½ sattabbhantaras²m±ya paricchedoetassa nisinnok±sassa parato eka½ sattabbhantara½ atikkamitv± µhito na kammakopo No ce, kammakopo. G±mas²m±ya½ pana anto-umaªge v± bile v± yatthapavisitu½ sakk±, yattha v± suvaººamaºi-±di½ khaºitv± gaºhanti, gahetu½ sakk±ti v±sambh±van± hoti, tattaka½ heµµh±pi g±mas²m±, tattha iddhiy± anto nisinnopi kamma½kopeti. Yattha pana pakatimanuss±na½ pavesasambh±van±pi natthi, ta½ sabba½ y±va pathavisandh±raka-udak±araññas²m±va, na g±mas²m±. Araññas²m±yampi eseva nayo. Tatthapi hi yattake padesepavesasambh±van±, tattakameva uparitale araññas²m± pavattati. Tato pana heµµh± na araññas²m±,tattha uparitalena saha ek±raññavoh±r±bh±vato. Na hi tattha paviµµha½ arañña½ paviµµho tivoharanti. Tasm± tatraµµho upari araññaµµh±na½ kamma½ na kopeti umaªganadiya½ µhito viyauparinadiya½ µhit±na½. Ekasmiñhi cakkav±¼e g±manadisamuddaj±tassare muñcitv± tadavasesa½amanuss±v±sa½ devabrahmaloka½ up±d±ya sabba½ araññameva. ‘G±m± v± araññ± v±’tivuttatt± hi nadisamuddaj±tassar±dipi araññameva. Idha pana nadi-±d²na½ visu½ s²m±bh±venagahitatt± tadavasesameva arañña½ gahetabba½. Tattha ca yattake padese eka½ ‘araññan’tivoharanti, ayamek±raññas²m±. Indapurañhi sabba½ ek±raññas²m±. Tath± asurayakkhapur±di.¾k±saµµhadevabrahmavim±n±ni pana samant± ±k±saparicchinn±ni pacceka½ araññas²m±samuddamajjhe pabbatad²pak± viya. Tattha sabbattha sattabbhantaras²m±ya½, araññas²m±yameva v±tikamma½ k±tabba½. Tasm± idh±pi upari-araññatalena saddhi½ heµµh±pathaviy± araññavoh±r±bh±v±visu½ araññas²m±ti gahetabba½. Tenevettha g±manadi-±dis²m±kath±ya aµµhakath±ya½‘iddhim± bhikkhu heµµh±pathavitale µhito kamma½ kopet²’ti (mah±va. aµµha. 138) baddhas²m±ya½dassitanayo na dassito”ti vadanti.
Idañcet±sa½ g±mas²m±d²na½ heµµh±pam±ºadassana½ sutt±divirodh±bh±v± yutta½ viya dissati.V²ma½sitv± gahetabba½. Eva½ gahaºe ca g±mas²m±ya½ sammat± baddhas²m± upari g±mas²ma½,heµµh± udakapariyanta½ araññas²mañca avattharat²ti tass± araññas²m±pi khettanti sijjhati.Bhagavat± ca “sabb±, bhikkhave, nad² as²m±”ti-±din± (mah±va. aµµha. 147) nadisamuddaj±tassar±baddhas²m±ya akhettabh±vena vutt±, na pana arañña½. Tasm± araññampi baddhas²m±yakhettamev±ti gahetabba½. Yadi eva½ kasm± tattha s± na bajjhat²ti? Payojan±bh±v±. S²m±pekkh±nantaramevasattabbhantaras²m±ya sambhavato. Tass± ca upari sammat±ya baddhas²m±ya sambhedajjhottharaº±nulomatovipattis²m± eva siy±. G±makhette pana µhatv± ag±mak±raññekadesampi antokaritv±sammat± kiñc±pi susammat±, ag±mak±raññe bhagavat± vihit±ya sattabbhantaras²m±yapi anivattito.Tattha pana kamma½ k±tu½ paviµµh±nampi tato bahi keval±raññe karont±nampi antar± t²ºisattabbhantar±ni µhapetabb±ni, aññath± vipatti eva siy±ti sabbath± niratthakameva ag±mak±raññebaddhas²m±karaºanti veditabba½.
Antonadiya½ paviµµhas±kh±y±ti nadiy± pathavitala½ ±hacca µhit±ya s±kh±yapi, pagevaan±hacca µhit±ya. P±rohepi eseva nayo. Etena sabh±ga½ nadis²ma½ phusitv± µhitenapivisabh±gas²m±sambandhas±kh±din± udakukkhepas²m±ya sambandho na vaµµat²ti dasseti. Etenevamah±s²ma½, g±mas²mañca phusitv± µhitena s±kh±din± m±¼akas²m±ya sambandho na vaµµat²tiñ±pitoti daµµhabbo.
Antonadiya½yev±ti setup±d±na½ t²raµµhata½ nivatteti. Tena udakukkhepaparicchedatobahi nadiya½ patiµµhitattepi sambhed±bh±va½ dasseti. Ten±ha “bahit²re patiµµhit±”ti-±di.Yadi hi udakukkhepato bahi antonadiyampi patiµµhitatte sambhedo bhaveyya, tampi paµikkhipitabba½bhaveyya kammakopassa sam±natt±, na ca paµikkhitta½. Tasm± sabbattha attano nissayas²m±yasambhedadoso natthev±ti gahetabba½.
¾varaºena v±ti d±ru-±di½ nikhaºitv± udakaniv±raºena. Koµµakabandhanena v±timattik±d²hi p³retv± katasetubandhena. Ubhayen±pi ±varaºameva dasseti. “Nadi½vin±setv±”ti vuttamevattha½ vibh±veti “heµµh± p±¼i baddh±”ti, heµµh± nadi½±varitv± p±¼i baddh±ti attho. Cha¹¹itamodakanti atirittodaka½. “Nadi½ ottharitv±sandanaµµh±nato”ti imin± ta¼±kanad²na½ antar± pavattanaµµh±ne na vaµµat²ti dasseti. Uppatitv±tit²r±dibhindanavasena vipul± hutv±. Vih±ras²manti baddhas²ma½.
Agamanapatheti tadaheva gantv± nivattitu½ asakkuºeyye. Araññas²m±saªkhyamevagacchat²ti lokavoh±rasiddha½ ag±mak±raññas²ma½ sandh±ya vadati. Tatth±ti pakatiy±macchabandh±na½ gamanapathesu d²pakesu.
Ta½ µh±nanti ±v±µ±d²na½ kataµµh±nameva, na akatanti attho. Loº²ti samuddodakassauppattiveganinno m±tik±k±rena pavattanako.
148. Sambhindant²ti yattha cat³hi bhikkh³hi nis²ditu½ na sakk±, tattakato paµµh±yay±va kesaggamattampi antos²m±ya karonto sambhindati. Catunna½ bhikkh³na½ pahonakatopaµµh±ya y±va sakalampi anto karonto ajjhottharant²ti veditabba½. Sa½saµµhaviµap±tiaññamañña½ sibbitv± µhitamah±s±kham³l±, etena aññamaññassa acc±sannata½ d²peti.S±kh±ya s±kha½ phusant± hi d³raµµh±pi siyyu½, tato eka½sato sambhedalakkhaºa½ dassita½na siy±ti ta½ dassetu½ viµapaggahaºa½ kata½. Evañhi bhikkh³na½ nis²ditu½ appahonakaµµh±na½attano s²m±ya antos²maµµha½ karitv± pur±ºavih±ra½ karonto s²m±ya s²ma½ sambhindatin±ma, na tato paranti dassitameva hoti. Baddh± hot²ti por±ºakavih±ras²ma½ sandh±yavutta½. Ambanti aparena samayena pur±ºavih±raparikkhep±d²na½ vinaµµhatt± aj±nant±na½ta½ pur±ºas²m±ya nimittabh³ta½ amba½. Attano s²m±ya antos²maµµha½ karitv± pur±ºavih±ras²maµµha½jambu½ kittetv± ambajamb³na½ antare ya½ µh±na½, ta½ attano s²m±ya pavesetv± bandhant²tiattho. Ettha ca pur±ºas²m±ya nimittabh³tassa g±maµµhassa ambarukkhassa antos²maµµh±ya jambuy±saha sa½saµµhaviµapattepi s²m±ya bandhanak±le vipatti v± pacch± g±mas²m±ya saha sambhedo v±kammavipatti v± na hot²ti mukhatova vuttanti veditabba½.
Padesanti saªghassa nis²danappahonakappadesa½. “S²mantarika½ µhapetv±”ti-±din±sambhedajjhottharaºa½ akatv± baddhas²m±hi aññamañña½ phus±petv± abyavadh±nena baddh±pi s²m±as²m± ev±ti dasseti. Tasm± ekadvaªgulamatt±pi s²mantarik± vaµµati eva. S± panadubbodh±ti aµµhakath±su caturaªgul±dik± vutt±ti daµµhabba½. Dvinna½ s²m±nantidvinna½ baddhas²m±na½. Nimitta½ hot²ti nimittassa s²mato b±hiratt± bandhanak±let±va sambhedadoso natth²ti adhipp±yo Na kevalañca nimittakatt± eva saªkara½ karoti atha kho s²mantarik±ya µhito aññopi rukkho karoti eva. Tasm± appamattik±yas²mantarik±ya va¹¹hanak± rukkh±dayo na vaµµanti eva. Ettha ca upari dissam±nakhandhas±kh±dipaveseeva saªkaradosassa sabbattha dassitatt± adissam±n±na½ m³l±na½ pavesepi bh³migatikatt±doso natth²ti sijjhati. Sace pana m³l±nipi dissam±n±neva pavisanti, saªkarova. Pabbatap±s±º±pana dissam±n±pi bh³migatik± eva. Yadi pana bandhanak±le eva eko th³larukkho ubhayampis²ma½ ±hacca tiµµhati, pacch± baddh± as²m± hot²ti daµµhabba½.
S²m±saªkaranti s²m±sambheda½. Ya½ pana s±ratthad²paniya½ vutta½ “s²m±saªkara½karot²ti va¹¹hitv± s²mappadesa½ paviµµhe dvinna½ s²m±na½ gataµµh±nassa duviññeyyatt± vuttan”ti(s±rattha. µ². mah±vagga 3.148), ta½ na yutta½ g±mas²m±yapi saha saªkara½ karot²ti vattabbato.Tatth±pi hi nimitte va¹¹hite g±mas²m±baddhas²m±na½ gataµµh±na½ dubbiññeyyameva hoti, tatthapana avatv± dvinna½ baddhas²m±nameva saªkarassa vuttatt± yath±vuttasambaddhadosova saªkara-saddena vuttotigahetabba½. P±¼iya½ pana nid±navasena “yesa½, bhikkhave, s²m± pacch± sammat±, tesa½ta½ kamma½ adhammikan”ti-±din± (mah±va. 148) pacch± sammat±ya as²matte vuttepidv²su g±mas²m±su µhatv± dv²hi saªghehi sambheda½ v± ajjhottharaºa½ v± katv± s²mantarika½aµµhapetv± v± rukkhap±roh±disambandha½ aviyojetv± v± ekasmi½ khaºe kammav±c±niµµh±panavasenaekato sammat±na½ dvinna½ s²m±nampi as²mat± pak±sit±ti veditabba½.

G±mas²m±dikath±vaººan± niµµhit±.