15. Bh³tag±mavinicchayakath±

75. Bh³tag±moti pañcahi b²jehi j±t±na½ rukkhalat±d²nameta½ adhivacana½.Tatrim±ni pañca b²j±ni– m³lab²ja½ khandhab²ja½ pha¼ub²ja½ aggab²ja½ b²jab²janti.Tattha m³lab²ja½ n±ma haliddi siªgivera½ vac± vacatta½ ativisa½ kaµukarohiº² us²ra½bhaddamuttaka½, y±ni v± panaññ±nipi atthi m³le j±yanti m³le sañj±yanti, eta½m³lab²ja½ n±ma. Khandhab²ja½ n±ma assattho nigrodho pilakkho udumbaro kacchakokapitthano, y±ni v± panaññ±nipi atthi khandhe j±yanti khandhe sañj±yanti, eta½ khandhab²ja½n±ma. Pha¼ub²ja½ n±ma ucchu ve¼u na¼o, y±ni v± panaññ±nipi atthi pabbej±yanti pabbe sañj±yanti, eta½ pha¼ub²ja½ n±ma. Aggab²ja½ n±ma ajjuka½phaºijjaka½ hirivera½, y±ni v± panaññ±nipi atthi agge j±yanti agge sañj±yanti,eta½ aggab²ja½ n±ma. B²jab²ja½ n±ma pubbaººa½ aparaººa½, y±ni v± panaññ±nipiatthi b²je j±yanti b²je sañj±yanti, eta½ b²jab²ja½ n±ma (p±ci. 91). Tattha bh³tag±mebh³tag±masaññ² chindati v± chind±peti v± bhindati v± bhind±peti v± pacati v±pac±peti v±, p±cittiya½. Bh³tag±mañhi vikopentassa p±cittiya½, bh³tag±maparimocita½pañcavidhampi b²jag±ma½ vikopentassa dukkaµa½.
76. B²jag±mabh³tag±mo (p±ci. aµµha. 922) n±mesa atthi udakaµµho, atthi thalaµµho.Tattha udakaµµho s±sapamattikatilab²jak±dibhed± sapaººik± ca apaººik± ca sabb± sev±laj±ti,antamaso udakapappaµaka½ up±d±ya “bh³tag±mo”ti veditabbo. Udakapappaµako n±maupari thaddho pharusavaººo heµµh± mudu n²lavaººo hoti. Tattha yassa sev±lassa m³la½oruhitv± pathaviya½ patiµµhita½, tassa pathav² µh±na½. Yo udake sañcarati, tassa udaka½.Pathaviya½ patiµµhita½ yattha katthaci vikopentassa, uddharitv± v± µh±nantara½ saªk±mentassa p±cittiya½,udake sañcaranta½ vikopentasseva p±cittiya½. Hatthehi pana ito cito caviy³hitv±nah±yitu½ vaµµati. Sakalañhi udaka½ tassa µh±na½, tasm± na so ett±vat± µh±nantara½saªk±mito hoti. Udakato pana udakena vin± sañcicca ukkhipitu½ na vaµµati, udakenasaddhi½ ukkhipitv± puna udake pakkhipitu½ vaµµati. Uppalinipadumini-±d²ni jalajavallitiº±niudakato uddharantassa v± tattheva vikopentassa v± p±cittiya½, parehi upp±µit±nivikopentassa dukkaµa½. T±ni hi b²jag±me saªgaha½ gacchanti, tilab²jakas±sapamattikasev±lopi udakato uddhaµo amil±to aggab²jasaªgaha½ gacchati. Mah±paccariy±d²su “anantakatilab²jaka-udakapappaµak±d²nidukkaµavatth³n²”ti vutta½, tattha k±raºa½ na dissati. Andhakaµµhakath±ya½ “sampuººabh³tag±ma½na hoti, tasm± dukkaµan”ti vutta½, tampi na sameti. Bh³tag±me hi p±cittiya½b²jag±me dukkaµa½ vutta½. Asampuººabh³tag±mo n±ma tatiyo koµµh±so neva p±¼iya½,na aµµhakath±su ±gato, atheta½ b²jag±masaªgaha½ gamissat²ti, tampi na yutta½ abh³tag±mam³latt±t±disassa b²jag±mass±ti. Apica “garukalahukesu garuke µh±tabban”ti eta½ vinayalakkhaºa½.
Thalaµµhe chinnarukkh±na½ avasiµµho haritakh±ºu n±ma hoti, tattha kakudhakarañjapiyaªgupanas±d²na½kh±ºu uddha½ va¹¹hati, so bh³tag±mena saªgahito. T±lan±¼iker±d²na½ kh±ºu uddha½ na va¹¹hati,so b²jag±mena saªgahito. Kadaliy± pana aphalit±ya kh±ºu bh³tag±mena saªgahito, phalit±yab²jag±mena. Kadal² pana phalit± y±va n²lapaºº±, t±va bh³tag±meneva saªgahit±, tath±phalito ve¼u. Yad± pana aggato paµµh±ya sussati, tad± b²jag±mena saªgaha½ gacchati. Katarab²jag±mena?Pha¼ub²jag±mena. Ki½ tato nibbattati? Na kiñci. Yadi hi nibbatteyya, bh³tag±menasaªgaha½ gaccheyya. Indas±l±dirukkhe chinditv± r±si½ karonti, kiñc±pi r±sikatadaº¹akehiratanappam±º±pi s±kh± nikkhamanti, b²jag±meneva pana saªgaha½ gacchanti. Maº¹apatth±ya v±vati-atth±ya v± valli-±ropanatth±ya v± bh³miya½ nikhaºanti, m³lesu ceva paººesu caniggatesu puna bh³tag±masaªkhya½ gacchanti, m³lamattesu pana paººamattesu v± niggatesupib²jag±mena saªgahit± eva.
Y±ni k±nici b²j±ni pathaviya½ v± udakena siñcitv± µhapit±ni, kap±l±d²su v±allapa½su½ pakkhipitv± nikkhitt±ni honti, sabb±ni m³lamatte v± paººamatte v± niggatepib²j±niyeva. Sacepi m³l±ni ca upari aªkuro ca niggacchati, y±va aªkuro haritona hoti, t±va b²j±niyeva. Mugg±d²na½ pana paººesu uµµhitesu, v²hi-±d²na½ v± aªkureharite n²lavaººe j±te bh³tag±masaªgaha½ gacchanti. T±laµµh²na½ paµhama½ s³karad±µh± viya m³la½niggacchati, niggatepi y±va upari pattavaµµi na niggacchati, t±va b²jag±mo n±mayeva.N±¼ikerassa taca½ bhinditv± dantas³ci viya aªkuro niggacchati, y±va migasiªgasadis± n²lapattavaµµi na hoti, t±va b²jag±moyeva. M³le aniggatepi t±dis±yapattavaµµiy± j±t±ya am³lakabh³tag±me saªgaha½ gacchati.
Ambaµµhi-±d²ni v²hi-±d²hi vinicchinitabb±ni. Vand±k± v± aññ± v± y± k±cirukkhe j±yitv± rukkha½ ottharati, rukkhova tass± µh±na½, ta½ vikopentassa v± tatouddharantassa v± p±cittiya½. Ek± am³lik± lat± hoti, aªguliveµhako viya vanappagumbadaº¹akeveµheti, tass±pi ayameva vinicchayo. Gehapamukhap±k±ravedik± cetiy±d²su n²lavaººosev±lo hoti, y±va dve t²ºi patt±ni na sañj±yanti, t±va aggab²jasaªgaha½ gacchati.Pattesu j±tesu p±cittiyavatthu, tasm± t±disesu µh±nesu sudh±lepampi d±tu½ navaµµati, anupasampannena littassa upari sinehalepo d±tu½ vaµµati. Sace nid±ghasamaye sukkhasev±lotiµµhati, ta½ sammuñjan²-±d²hi gha½sitv± apanetu½ vaµµati. P±n²yaghaµ±d²na½ bahi sev±lodukkaµavatthu, anto abboh±riko, dantakaµµhap³v±d²su kaººakampi abboh±rikameva.Vuttañheta½ “sace gerukaparikammakat± bhitti kaººakit± hoti, co¼aka½ temetv±p²¼etv± pamajjitabb±”ti (mah±va. 66).
77. P±s±ºaj±ti p±s±ºadaddusev±laseleyyak±d²ni aharitavaºº±ni apattak±ni cadukkaµavatthuk±ni. Ahicchattaka½ y±va makuµa½ hoti, t±va dukkaµavatthu, pupphitak±latopaµµh±ya abboh±rika½, allarukkhato pana ahicchattaka½ gaºhanto rukkhataca½ vikopeti,tasm± tattha p±cittiya½. Rukkhapapaµik±yapi eseva nayo. Y± pana indas±lakakudh±d²na½papaµik± rukkhato muccitv± tiµµhati, ta½ gaºhantassa an±patti. Niyy±sampi rukkhatomuccitv± µhita½ sukkharukkhe v± lagga½ gaºhitu½ vaµµati, allarukkhato na vaµµati. L±kh±yapieseva nayo. Rukkha½ c±letv± paº¹upal±sa½ v± pariºatakaºik±r±dipuppha½ v±p±tentassa p±cittiyameva. Hatthakukkuccena mudukesu indas±lanuh²khandh±d²su v±tatthaj±takat±lapaºº±d²su v± akkhara½ chindantassapi eseva nayo. S±maºer±na½ puppha½ocinant±na½ s±kha½ on±metv± d±tu½ vaµµati. Tehi pana pupphehi p±n²ya½ na v±setabba½,p±n²yav±satthikena s±maºera½ ukkhipitv± ocin±petabb±ni. Phalas±kh±pi attan±kh±dituk±mena na on±metabb±, s±maºera½ ukkhipitv± phala½ g±h±petabba½.Kiñci gaccha½ v±lata½ v± upp±µentehi s±maºerehi saddhi½ gahetv± ±ka¹¹hitu½ navaµµati, tesa½ pana uss±hajananattha½ an±ka¹¹hantena ka¹¹han±k±ra½ dassentena viya agge gahetu½vaµµati. Yesa½ rukkh±na½ s±kh± ruhati, tesa½ s±kha½ makkhikab²jan±d²na½ atth±ya kappiya½ak±r±petv± gahita½, tace v± patte v± antamaso nakhenapi vilekhantassa dukkaµa½. Allasiªgiver±d²supieseva nayo. Sace pana kappiya½ k±r±petv± s²tale padese µhapitassa m³la½ sañj±yati,uparibh±ge chinditu½ vaµµati. Sace aªkuro j±yati, heµµh±bh±ge chinditu½ vaµµati, m³leca aªkure ca j±te na vaµµati.
“Sammuñjan²sal±k±yapi tiº±ni chindiss±m²”ti bh³miya½ sammajjanto saya½ v± chindati,aññena v± ched±peti, na vaµµati. Caªkamantopi “chijjanaka½ chijjatu, bhijjanaka½ bhijjatu,caªkamitaµµh±na½ dassess±m²”ti sañcicca p±dehi akkamanto tiºavalli-±d²ni saya½ v±chindati, aññena v± ched±peti, na vaµµati. Sacepi hi tiºa½ v± lata½ v± ganthi½karontassa bhijjati, ganthimpi k±tu½ na vaµµati. T±larukkh±d²su pana cor±na½ an±ruhaºatth±yad±rumakkaµaka½ ±koµenti, kaºµake bandhanti, bhikkhussa eva½ k±tu½ na vaµµati.Sace d±rumakkaµako rukkhe all²namattova hoti, rukkha½ na p²¼eti, vaµµati. “Rukkha½chinda, lata½ chinda, kanda½ v± m³la½ v± upp±µeh²”ti vattu½ vaµµati aniyamitatt±.Niyametv± pana “ima½ rukkha½ chind±”ti-±di vattu½ na vaµµati. N±ma½ gahetv±pi“ambarukkha½ catura½savalli½ ±luvakanda½ muñjatiºa½ asukarukkhacchalli½ chinda bhindaupp±µeh²”ti-±divacanampi aniyamitameva hoti. “Ima½ ambarukkhan”ti-±divacanamevahi niyamita½ n±ma, ta½ na vaµµati. Pattampi pacituk±mo tiº±d²na½ upari sañciccaaggi½ karonto saya½ v± pacati, aññena v± pac±peti, na vaµµati. Aniyametv± pana“mugge paca, m±se pac±”ti-±di vattu½ vaµµati, “ime mugge pac±”ti eva½ vattu½na vaµµati. “Ima½ m³labhesajja½ j±na, ima½ m³la½ v± paººa½ v± dehi, ima½ rukkha½v± lata½ v± ±hara, imin± pupphena phalena v± attho, ima½ rukkha½ v± lata½ v±phala½ v± kappiya½ karoh²”ti eva½ pana vattu½ vaµµati. Ett±vat± bh³tag±maparimocita½kata½ hoti.
78. Paribhuñjantena pana b²jag±maparimocanattha½ puna kappiya½ k±r±petabba½.Kappiyakaraºañcettha imin± sutt±nus±rena veditabba½–
“Anuj±n±mi, bhikkhave, pañcahi samaºakappehi phala½ paribhuñjitu½ aggiparijita½satthaparijita½ nakhaparijita½ ab²ja½ nibbaµµab²jaññeva pañcaman”ti (c³¼ava. 250).
Tattha aggiparijitanti aggin± parijita½ adhibh³ta½ da¹¹ha½ phuµµhanti attho. Satthaparijitantisatthena parijita½ adhibh³ta½ chinna½ viddha½ v±ti attho. Esa nayo nakhaparijite. Ab²janibbaµµab²j±nisayameva kappiy±ni. Aggin± kappiya½ karontena kaµµhaggigomayaggi-±d²su yenakenaci antamaso lohakhaº¹enapi ±dittena kappiya½ k±tabba½, tañca kho ekadese phusantena“kappiyan”ti vatv±va k±tabba½. Satthena karontena yassa kassaci lohamayasatthassaantamaso s³cinakhacchedan±nampi tuº¹ena v± dh±r±ya v± cheda½ v± vedha½ v± dassentena“kappiyan”ti vatv±va k±tabba½. Nakhena kappiya½ karontena p³tinakhena na k±tabba½,manuss±na½ pana s²habyagghad²pimakkaµ±na½ sakunt±nañca nakh± tikhiº± honti, tehik±tabba½. Assamahi½sas³karamigagor³p±d²na½ khur± atikhiº±, tehi na k±tabba½, katampiakata½ hoti. Hatthinakh± pana khur± na honti, tehi ca vaµµati. Yehi pana k±tu½vaµµati, tehi tatthaj±takehipi uddharitv± gahitakepi cheda½ v± vedha½ v± dassentena “kappiyan”tivatv±va k±tabba½.
Tattha sacepi b²j±na½ pabbatamatto r±si, rukkhasahassa½ v± chinditv± ek±baddha½ katv±ucch³na½ v± mah±bh±ro bandhitv± µhapito hoti, ekasmi½ b²je v± rukkhas±kh±ya v±ucchumhi v± kappiye kate sabba½ kata½ hoti. Ucch³ ca d±r³ni ca ekato baddh±nihonti, “ucchu½ kappiya½ kariss±m²”ti d±ru½ vijjhati, vaµµatiyeva. Sace panay±ya rajjuy± v± valliy± v± baddh±ni, ta½ vijjhati, na vaµµati. Ucchukhaº¹±na½ pacchi½p³retv± ±haranti, ekasmi½ khaº¹e kappiye kate sabba½ katameva. Mar²capakk±d²hica missetv± bhatta½ ±haranti, “kappiya½ karoh²”ti vutte sacepi bhattasitthe vijjhati,vaµµatiyeva. Tilataº¹ul±d²supi eseva nayo. Y±guy± pakkhitt±ni pana ek±baddh±ni hutv± na santiµµhanti, tattha ekameka½ vijjhitv± kappiya½ k±tabbameva.Kapitthaphal±d²na½ anto miñja½ kaµ±ha½ muñcitv± sañcarati, bhind±petv± kappiya½k±r±petabba½, ek±baddha½ hoti, kaµ±hepi k±tu½ vaµµati.

Iti p±¼imuttakavinayavinicchayasaªgahe

Bh³tag±mavinicchayakath± samatt±.