6. Sen±sanakkhandhaka½
Vih±r±nuj±nanakath±vaººan±
294. Sen±sanakkhandhake sen±sana½ apaññatta½ hot²ti vih±rasen±sana½sandh±ya vutta½. Catubbidhañhi (ma. ni. aµµa. 1.296) sen±sana½ vih±rasen±sana½mañcap²µhasen±sana½ santhatasen±sana½ ok±sasen±sananti. Tattha “mañcopi sen±sana½,p²µhampi bhisipi bimbohanampi vih±ropi a¹¹hayogopi p±s±dopi hammiyampi guh±piaµµopi m±¼opi leºampi ve¼ugumbopi rukkham³lampi maº¹apopi sen±sana½. Yatthav± pana bhikkh³ paµikkamanti, sabbameta½ sen±sanan”ti (vibha. 527) vacanato vih±roa¹¹hayogo p±s±do hammiya½ guh±ti ida½ vih±rasen±sana½ n±ma. Mañco p²µha½ bhisibimbohananti ida½ mañcap²µhasen±sana½ n±ma. Cimilik± cammakhaº¹o tiºasanth±ro paººasanth±rotiida½ santhatasen±sana½ n±ma. Yattha v± pana bhikkh³ paµikkamant²ti ida½ ok±sasen±sana½n±ma.Rukkham³leti-±d²su rukkham³lasen±sana½ n±ma ya½kiñci sandacch±ya½ vivitta½ rukkham³la½.Pabbato n±ma selo. Tattha hi udakasoº¹²su udakakicca½ katv± s²t±ya rukkhacch±y±yanisinn± n±n±dis±su kh±yam±n±su s²tena v±tena b²jiyam±n± samaºadhamma½ karonti.Kandareti ka½ vuccati udaka½, tena d±rito udakena bhinno pabbatappadeso kandara½.Ya½ “nitamban”tipi “nad²kuñjan”tipi vadanti. Tattha hi rajatapaµµasadis± v±lik±hoti, matthake maºivit±na½ viya vanagahana½, maºikkhandhasadisa½ udaka½ sandati, evar³pa½kandara½ oruyha p±n²ya½ pivitv± gatt±ni s²ta½ katv± v±lika½ uss±petv± pa½suk³lac²vara½paññapetv± tattha nisinn± te bhikkh³ samaºadhamma½ karonti. Giriguh± n±ma dvinna½pabbat±na½ antar±, ekasmi½yeva v± umaªgasadisa½ mah±vivara½.“Vanapatthanti d³r±nameta½ sen±san±na½ adhivacanan”ti-±divacanato (vibha. 531) yatthana kasanti na vapanti, t±disa½ manuss±na½ upac±raµµh±na½ atikkamitv± µhita½ araññakasen±sana½“vanapatthan”ti vuccati. Ajjhok±so n±ma kenaci acchanno padeso.¾kaªkham±n± panettha c²varakuµi½ katv± vasanti. Pal±lapuñjeti pal±lar±simhi. Mah±pal±lapuñjatohi pal±la½ nikka¹¹hitv± pabbh±raleºasadise ±laye karonti, gacchagumb±d²nampi uparipal±la½ parikkhipitv± heµµh± nisinn± samaºadhamma½ karonti, ta½ sandh±yeta½ vutta½.Pañca leº±n²ti pañca l²yanaµµh±n±ni. Nil²yanti ettha bhikkh³ti leº±ni, vih±r±d²nameta½adhivacana½. Supaººavaªkagehanti garu¼apakkhasaºµh±nena katageha½. 295. Anumodanag±th±su s²tanti ajjhattadh±tukkhobhavasena v± bahiddha-utuvipariº±mavasa-enav± uppajjanakas²ta½. Uºhanti aggisant±pa½, tassa vanad±h±d²su v± sambhavo daµµhabbo.Paµihant²ti b±dhati. Yath± tadubhayavasena k±yacitt±na½ b±dhana½ na hoti, eva½ karoti.S²tuºhabbh±hate hi sar²re vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahitu½ na sakkoti.V±¼amig±n²ti s²habyaggh±div±¼amige. Guttasen±sanañhi pavisitv± dv±ra½ pidh±yanisinnassa te parissay± na honti. Sar²sapeti ye keci sarante gacchante d²ghaj±tike.Makaseti nidassanamattameta½, ¹a½s±d²nampi eteneva saªgaho daµµhabbo. Sisireti sisirak±lavasenasatt±havaddhalik±divasena ca uppanne sisirasamphasse. Vuµµhiyoti yad± tad± uppann±vassavuµµhiyo.V±t±tapo ghoroti rukkhagacch±d²na½ umm³labhañjan±divasena pavattiy± ghoro saraja-araj±dibhedov±to ceva gimhapari¼±hasamayesu uppattiy± ghoro s³riy±tapo ca paµihaññati paµib±h²yati.Leºatthanti n±n±rammaºato citta½ nivattetv± paµisall±n±r±mattha½. Sukhatthantivuttaparissay±bh±vena ph±suvih±rattha½. Jh±yitunti aµµhati½s±rammaºesu yattha katthacicitta½ upanijjh±yitu½. Vipassitunti anicc±dito saªkh±re sammasitu½.Vih±reti patissaye. K±rayeti k±r±peyya. Rammeti manorame niv±sasukhe.V±sayettha bahussuteti k±retv± pana ettha vih±resu bahussute s²lavante kaly±ºadhammeniv±seyya. Te niv±sento pana tesa½ bahussut±na½ yath± paccayehi kilamatho na hoti,eva½ annañca p±nañca vatthasen±san±ni ca dadeyya ujubh³tesu ajjh±sayasampannesukammaphal±na½ ratanattayaguº±nañca saddahanena vippasannena cetas±.Id±ni gahaµµhapabbajit±na½ aññamaññupak±rita½ dassetu½ “te tass±”ti g±tham±ha. Tatthateti te bahussut±. Tass±ti up±sakassa. Dhamma½ desent²ti sakalavaµµadukkh±pan³dana½saddhamma½ desenti. Ya½ so dhamma½ idhaññ±y±ti so puggalo ya½ saddhamma½ imasmi½s±sane samm± paµipajjanena j±nitv± aggamagg±dhigamena an±savo hutv± parinibb±yati.So ca sabbadado hot²ti ±v±sad±nasmi½ dinne sabbad±na½ dinnameva hot²ti katv±vutta½. Tath± hi (sa½. ni. aµµha. 1.1.42) dve tayo g±me piº¹±ya caritv± kiñcialaddh± ±gatassapi ch±y³dakasampanna½ ±r±ma½ pavisitv± nah±yitv± patissaye muhutta½nipajjitv± uµµh±ya nisinnassa k±ye bala½ ±haritv± pakkhitta½ viya hoti, bahi vicarantassaca k±ye vaººadh±tu v±t±tapehi kilamati, patissaya½ pavisitv± dv±ra½ pidh±ya muhutta½nipannassa visabh±gasantati v³pasammati, sabh±gasantati patiµµh±ti, vaººadh±tu ±haritv± pakkhitt±viya hoti, bahi vicarantassa ca p±de kaºµako vijjhati, kh±ºu paharati, sar²sap±diparissay±ceva corabhayañca uppajjati, patissaya½ pavisitv± dv±ra½ pidh±ya nipannassa sabbe parissay±na honti, sajjh±yantassa dhammap²tisukha½, kammaµµh±na½ manasikarontassa upasamasukhañca uppajjatibahiddh±vikkhep±bh±vato, bahi vicarantassa ca sed± muccanti, akkh²ni phandanti, sen±sana½pavisanakkhaºe mañcap²µh±ni na paññ±yanti, muhutta½ nisinnassa pana akkhipas±do ±haritv±pakkhitto viya hoti, dv±rav±tap±namañcap²µh±d²ni paññ±yanti, etasmiñca ±v±se vasanta½disv± manuss± cat³hi paccayehi sakkacca½ upaµµhahanti. Tena vutta½ “so ca sabbadadohoti, yo dad±ti upassayan”ti. 296. ¾viñchanacchiddanti yattha aªguli½ pavesetv± dv±ra½ ±ka¹¹hant± dv±rab±ha½ phus±penti,tasseta½ adhivacana½. ¾viñchanarajjunti kav±µeyeva chidda½ katv± tattha pavesetv±yena rajjukena ka¹¹hant± dv±ra½ phus±penti, ta½ ±viñchanarajjuka½. Sen±sanaparibhogeakappiyacamma½ n±ma natth²ti dassanattha½ “sacepi d²pinaªguµµhena kat±hoti, vaµµatiyev±”ti vutta½. Cetiye vedik±sadisanti v±tap±nab±h±sucetiye vedik±ya viya paµµik±d²hi dassetv± kata½. Thambhakav±tap±na½ n±ma tiriya½d±r³ni adatv± ujuka½ µhitehi eva veºusal±k±d²hi kata½.
Vih±r±nuj±nanakath±vaººan± niµµhit±.