Aµµh±rasa devat±kul±n²ti mah±bodhi½ pariv±retv± µhitan±gayakkh±didevat±kul±nidatv±ti sambandho. Amaccakul±ni bodhissa kattabbavic±raºatth±ya d±si, br±hmaºakul±ni lokasammatatt± udak±siñcanatth±ya ad±si, kuµumbiyakul±nibodhissa kattabbap³jopakaraºagopanatth±ya ad±si. “Gopak± r±jakammino tath± taracch±”timah±gaºµhipade vutta½. Gaºµhipade pana “gopakakul±ni bodhisiñcanattha½ kh²radhenup±lanatth±yataracchakul±ni k±liªgakul±ni viss±sik±ni padh±namanussakul±n²”ti vutta½.K±liªgakul±n²ti ettha “udak±dig±hak± k±liªg±”ti mah±gaºµhipade vutta½.“Kaliªgesu janapade j±tisampannakula½ k±liªgakulan”ti keci. Imin± pariv±ren±tisahatthe karaºavacana½, imin± vuttappak±rapariv±rena saddhinti attho. Viñjh±µavi½ samatikkamm±tir±j± sayampi mah±bodhissa paccuggamana½ karonto senaªgaparivuto thalapathena gacchanto viñjh±µavi½n±ma aµavi½ atikkamitv±. T±malitti½ anuppattoti t±malitti½ n±ma tittha½sampatto. Idamassa tatiyanti suvaººakaµ±he patiµµhitamah±bodhissa rajjasampad±na½ sandh±yavutta½. Tato pubbe panesa ekav±ra½ saddh±ya sakalajambud²parajjena mah±bodhi½ p³jesiyeva,tasm± tena saddhi½ catutthamida½ rajjasampad±na½. Mah±bodhi½ pana yasmi½ yasmi½ divase rajjenap³jesi, tasmi½ tasmi½ divase sakalajambud²parajjato uppanna½ ±ya½ gahetv± mah±bodhip³ja½k±resi.M±gasiram±sass±ti migasiram±sassa. Paµhamap±µipadadivaseti sukkapakkhap±µipadadivase.Tañhi kaºhapakkhap±µipadadivasa½ apekkhitv± “paµhamap±µipadadivasan”ti vuccati.Idañca imasmi½ d²pe pavattam±navoh±ra½ gahetv± vutta½. Tattha pana puººamito paµµh±ya y±vaapar± puººam², t±va eko m±soti voh±rassa pavattatt± tena voh±rena “dutiyap±µipadadivase”tivattabba½ siy±. Tattha hi kaºhapakkhap±µipadadivasa½ “paµhamap±µipadan”ti vuccati. Ukkhipitv±timah±s±lam³le dinnehi so¼asahi j±tisampannakulehi saddhi½ ukkhipitv±ti vadanti.Gacchati vatareti ettha areti khede. Tenev±ha “kanditv±”ti, bodhiy± adassana½asaham±no roditv± paridevitv±ti attho. Sarasara½sij±lanti ettha pana heµµh± vuttanayenevaattho veditabbo. Mah±bodhisam±ru¼h±ti mah±bodhin± sam±ru¼h±. Passato passatotian±dare s±mivacana½, passantassev±ti attho Mah±samuddatala½ pakkhant±timah±samuddassa udakatala½ pakkhandi. Samant± yojananti samantato ekekena passena yojanappam±ºepadese. Accantasa½yoge ceta½ upayogavacana½. V²ciyo v³pasant±ti v²ciyona uµµhahi½su, n±hesunti vutta½ hoti. Pavajji½s³ti viravi½su, n±da½ pavattayi½s³tiattho. Rukkh±disannissit±h²ti ettha ±di-saddena pabbat±disannissit± devat±saªgaºh±ti.Supaººar³pen±ti supaººasadisena r³pena. N±gakul±ni sant±ses²ti mah±bodhiggahaºattha½±gat±ni n±gakul±ni sant±sesi, tesa½ bhaya½ upp±detv± pal±pes²ti vutta½ hoti.Tad± hi samuddav±sino n±g± mah±bodhi½ gahetu½ v±tavassandhak±r±d²hi mahanta½ vikubbana½aka½su. Tato saªghamittatther² garu¼avaººa½ m±petv± tena garu¼ar³pena ±k±sa½ p³rayam±n±sikh±mar²cij±lena gagana½ ekandhak±ra½ katv± pakkhappah±rav±tena mah±samudda½ ±lo¼etv±sa½vaµµajaladhin±dasadisena ravena n±g±na½ haday±ni bhindant² viya t±setv± n±ge pal±pesi.Te ca utrastar³p± n±g± ±gantv±ti te ca vuttanayena utt±sit± n±g± puna ±gantv±.Ta½ vibh³tinti ta½ iddhip±µih±riyasaªkh±ta½ vibh³ti½, ta½ acchariyanti vutta½ hoti.Ther² y±citv±ti “ayye, amh±ka½ bhagav± mucalindan±gar±jassa bhog±vali½ attanogandhakuµi½ katv± satt±ha½ tassa saªgaha½ ak±si. Abhisambujjhanadivase nerañjar±nad²t²reattano ucchiµµhapatta½ mah±k±¼an±gassa vissajjesi. Uruvelan±gena m±pita½ visadh³madahana½agaºetv± tassa saraºas²l±bharaºamad±si. Mah±moggall±natthera½ pesetv± nandopanandan±gar±j±na½dametv± nibbisa½ ak±si. Eva½ so lokan±yako amh±ka½ upak±rako, tvampino dosamassaritv± muhutta½ mah±bodhi½ vissajjetv± n±galokassa saggamokkhamagga½ samp±deh²”ti eva½ y±citv±. Mah±bodhiviyogadukkhitoti mah±bodhiviyogena dukkhito sañj±tam±nasikadukkho.Kanditv±ti imassa pariy±yavacanamatta½ roditv±ti, guºakittanavasena v± punappuna½roditv±, vil±pa½ katv±ti attho.Uttaradv±ratoti anur±dhapurassa uttaradv±rato. Magga½ sodh±petv±ti kh±ºukaºµak±d²na½uddhar±panavasena magga½ sodh±petv±. Alaªk±r±petv±ti v±luk±d²na½okir±pan±divasena sajjetv±. Samuddas±lavatthusminti samudd±sannas±l±ya vatthubh³tepadese. Tasmi½ kira padese µhitehi samuddassa diµµhatt± ta½ acchariya½ pak±setu½tattha ek± s±l± kat±. S± n±mena “samudd±sannas±l±”ti p±kaµ± j±t±. Vuttañheta½–
“Samudd±sannas±l±ya, µh±ne µhatv± mahaººave;
±gacchanta½ mah±bodhi½, mah±theriddhiy±ddasa.
“Tasmi½ µh±ne kat± s±l±, pak±setu½ tamabbhuta½;
‘samudd±sannas±l±’ti, n±men±sidha p±kaµ±”ti.
T±ya vibh³tiy±ti t±ya vuttappak±r±ya p³j±sakk±r±disampattiy±. Therass±timah±mahindattherassa. Maggassa kira ubhosu passesu antarantar± pupphehi k³µ±g±rasadisasaºµh±n±nipupphacetiy±ni k±r±pesi. Ta½ sandh±yeta½ vutta½ “antarantare puppha-agghiy±niµhapento”ti. ¾gato vatareti ettha areti pasa½s±ya½, s±dhu vat±ti attho.So¼asahi j±tisampannakuleh²ti aµµhahi amaccakulehi aµµhahi ca br±hmaºakuleh²ti eva½so¼asahi j±tisampannakulehi. Samuddat²re mah±bodhi½ µhapetv±ti samuddavel±talealaªkatappaµiyatte ramaº²ye maº¹ape mah±bodhi½ µhapetv±. Eva½ pana katv± sakalatambapaººirajjenamah±bodhi½ p³jetv± so¼asanna½ kul±na½ rajja½ niyy±tetv± saya½ dov±rikaµµh±ne µhatv±tayo divase anekappak±ra½ p³ja½ k±r±pesi. Ta½ dassento “t²ºi divas±n²”ti-±dim±ha.Rajja½ vic±res²ti rajja½ vic±retu½ vissajjesi, so¼asahi v± j±tisampannakulehirajja½ vic±r±pes²ti attho. Catutthe divaseti migasiram±sassa sukkapakkhadasamiya½.Anupubbena anur±dhapura½ sampattoti dasamiya½ alaªkatappaµiyattarathe mah±bodhi½ µhapetv±u¼±rap³ja½ kurum±no p±c²napassavih±rassa patiµµh±tabbaµµh±nam±netv± tattha saªghassa p±tar±sa½pavattetv± mahindattherena bh±sita½ n±gad²pe dasabalena kata½ n±gadamana½ sutv± “samm±sambuddhenanisajj±din± paribhuttaµµh±nesu th³p±d²hi sakk±ra½ kariss±m²”ti saññ±ºa½ k±retv±tato ±haritv± tavakkabr±hmaºassa g±madv±re µhapetv± p³jetv± eva½ tasmi½ tasmi½ µh±nep³ja½ katv± imin± anukkamena anur±dhapura½ sampatto. C±tuddas²divasetimigasiram±sasseva sukkapakkhac±tuddase. Va¹¹ham±nakacch±y±y±ti ch±y±ya va¹¹ham±nasamaye,s±yanhasamayeti vutta½ hoti. Sam±pattinti phalasam±patti½. Tilakabh³teti alaªk±rabh³te.R±javatthudv±rakoµµhakaµµh±neti r±juyy±nassa dv±rakoµµhakaµµh±ne. “Sakalarajja½ mah±bodhissadinnapubbatt± upac±rattha½ r±j± dov±rikavesa½ gaºh²”ti vadanti.Anupubbavipassananti udayabbay±di-anupubbavipassana½. Paµµhapetv±ti ±rabhitv±.Atthaªgamiteti atthaªgate. “Saha bodhipatiµµh±nen±”ti vattabbe vibhattivipariº±ma½katv± “saha bodhipatiµµh±n±”ti nissakkavacana½ kata½. Sati hi sahayoge karaºavacanenabhavitabba½. Mah±pathav² akamp²ti ca ida½ mukhamattanidassana½, aññ±nipi anek±niacchariy±ni ahesu½yeva. Tath± hi saha bodhipatiµµh±nena udakapariyanta½ katv± mah±pathav²akampi, t±ni m³l±ni kaµ±hamukhavaµµito uggantv± ta½ kaµ±ha½ vinandhant± pathav²talamotari½su,samantato dibbakusum±ni vassi½su, ±k±se dibbat³riy±ni vajji½su, mah±meghouµµhahitv± vuµµhidh±ramak±si, ±k±sapades± viravi½su, vijjulat± nicchari½su. Devat±s±dhuk±ramada½su, sam±gat± sakalad²pav±sino gandham±l±d²hi p³jayi½su, gahitamakarand±mandam±rut± v±yi½su, samantato ghanas²talahimaval±hak± mah±bodhi½ ch±dayi½su. Eva½ bodhipathaviya½ patiµµhahitv± himagabbhe sannis²ditv± satt±ha½ lokassa adassana½ agam±si.Himagabbhe sannis²d²ti himagabbhassa anto aµµh±si. Vipphurant±ti vipphurant±ito cito ca sa½sarant±. Nicchari½s³ti nikkhami½su. Dassi½s³ti paññ±yi½su.Sabbe d²pav±sinoti sabbe tambapaººid²pav±sino. Uttaras±khato eka½ phalantiuttaras±kh±ya µhita½ eka½ phala½. “P±c²nas±kh±ya eka½ phalan”tipi keci. Mah±-±sanaµµh±netipubbapasse mah±sil±sanena patiµµhitaµµh±ne. Issaranimm±navih±reti issaranimm±nasaªkh±tekassapagirivih±re. “Issaranimm±navih±re”ti hi pubbasaªketavasena vutta½, id±nipana so vih±ro “kassapagir²”ti paññ±to. “Issarasamaº±r±me”tipi keci paµhanti.Tath± ca vutta½–
“Tavakkabr±hmaºag±me th³p±r±me tatheva ca;
issarasamaº±r±me, paµhame cetiyaªgaºe”ti.
Yojaniya-±r±mes³ti anur±dhapurassa samant± yojanassa anto kata-±r±mesu. Samant±patiµµhite mah±bodhimh²ti sambandho. Anur±dhapurassa samant± eva½ puttanattuparampar±yamah±bodhimhi patiµµhiteti attho. Lohap±s±daµµh±na½ p³jes²ti lohap±s±dassa kattabbaµµh±na½p³jesi. “Kiñc±pi lohap±s±da½ dev±na½piyatissoyeva mah±r±j± k±ressati,tath±pi tasmi½ samaye abh±vato ‘an±gate’ti vuttan”ti t²supi gaºµhipadesu vutta½.Keci pana “duµµhag±maºi-abhayeneva k±rito lohap±s±do”ti vadanti. M³l±ni panassana t±va otarant²ti imin±, mah±r±ja, imasmi½ d²pe satthus±sana½ patiµµhitamattamevaahosi, na t±va supatiµµhitanti dasseti, assa satthus±sanassa m³l±ni pana na t±va otiºº±n²tievamettha attho veditabbo. Otarant²ti hi at²tatthe vattam±navacana½. Tenev±ha“kad± pana bhante m³l±ni otiºº±ni n±ma bhavissant²”ti. Yo amacco catupaºº±s±yajeµµhakakaniµµhabh±tukehi saddhi½ cetiyagirimhi pabbajito, ta½ sandh±ya vutta½ “mah±-ariµµhobhikkh³”ti. Meghavaºº±bhayassa amaccassa pariveºaµµh±neti meghavaºº±bhayassa raññoamaccena kattabbassa pariveºassa vatthubh³te µh±ne. Maº¹apappak±ranti maº¹apasadisa½.Sadisatthampi hi pak±rasadda½ vaººayanti. S±sanassa m³l±ni otarant±ni passiss±m²tiimin± s±sanassa suµµhu patiµµh±n±k±ra½ passiss±m²ti d²peti.Meghavirahitassa nimmalasseva ±k±sassa viravitatt± “±k±sa½ mah±virava½ rav²”tivutta½. Paccekagaº²h²ti visu½ visu½ gaº±cariyehi. Pacceka½ gaºa½ etesa½atth²ti paccekagaºino. Yath± vejjo gil±nesu karuº±ya tikicchanameva purakkhatv±vigatacchandadoso jigucchan²yesu vaºesu guyhaµµh±nesu ca bhesajjalepan±din± tikicchanamevakaroti, eva½ bhagav±pi kilesaby±dhip²¼itesu sattesu karuº±ya te satte kilesaby±dhidukkhatomocetuk±mo avattabb±rah±ni guyhaµµh±nanissit±nipi asapp±y±ni vadanto vinayapaññattiy±satt±na½ kilesaby±dhi½ tikicchati. Tena vutta½ “satthu karuº±guºaparid²pakan”ti.Anusiµµhikar±nanti anus±san²kar±na½, ye bhagavato anus±sani½ samm± paµipajjanti,tesanti attho. K±yakammavac²kammavipphanditavinayananti k±yavac²dv±resu ajjh±c±ravasenapavattassa kilesavipphanditassa vinayanakara½.R±jinoti upayogatthe s±mivacana½, r±j±namanus±si½s³ti attho. ¾lokanti ñ±º±loka½.Nibb±yi½su mahesayoti ettha mah±mahindatthero dv±dasavassiko hutv± tambapaººid²pa½sampatto, tattha dve vass±ni vasitv± vinaya½ patiµµhapesi. Dv±saµµhivassiko hutv± parinibbutotivadanti.Tesa½ ther±na½ antev±sik±ti tesa½ mah±mahindattherappamukh±na½ ther±na½ antev±sik±.Tissadatt±dayo pana mah±-ariµµhattherassa antev±sik±, tasm± tissadattak±¼asumanad²ghasuman±dayomah±-ariµµhattherassa antev±sik± c±ti yojetabba½. Antev±sik±na½ antev±sik±tiubhayath± vutta-antev±sik±na½ antev±sik±. Pubbe vuttappak±r±ti–
“Tato mahindo iµµiyo, uttiyo sambalo tath±;
bhaddan±mo ca paº¹ito.
“Ete n±g± mah±paññ±, jambud²p± idh±gat±;
vinaya½ te v±cayi½su, piµaka½ tambapaººiy±.
“Nik±ye pañca v±cesu½, satta ceva pakaraºe;
tato ariµµho medh±v², tissadatto ca paº¹ito.
“Vis±rado k±¼asumano, thero ca d²ghan±mako”ti.–
Evam±din± pubbe vuttappak±r± ±cariyaparampar±.
¾cariyaparamparakath±vaººan± niµµhit±.