Y± abhijjh±, so lobho. Yo by±p±do, so doso. Y± micch±diµµhi, so moho. T±ni aµµha micchatt±ni upaµµhapenti. Tesu gahitesu t²su akusalam³lesu dasavidha½ akusalam³la½ p±rip³ri½ gacchati, tassa tividhassa duccaritasa½kilesassa v±san±bh±giyañca sutta½ nissaraºa½. Tattha yo bahusito niddeso yath± lobho doso mohopi, tattha asitu½ ettha lobho ussado tena k±raºena tesu v± dhammesu lobho paññapiyati. Tatth±ya½ moho akusala½ moho aya½ avijj±, s± catubbidh± r³pe abhiniviµµh±, r³pa½ attato samanupassati, avijj±gato r³pavanta½ att±na½, attani v± r³pa½, r³pasmi½ v± att±na½. Tattha katama½ pada½ sakk±yadiµµhiy± uccheda½ vadati “ta½ j²va½ ta½ sar²ran”ti natthikadiµµhi adhiccasamuppannadiµµhi ca añño ca karoti, añño paµisa½vediyati. Pacchimasaµµhikapp±na½ t²ºi pad±ni sakk±yadiµµhiy± sassata½ bhajanti “añña½ j²va½ añña½ sar²ran”ti akiriyañca ta½ dukkhamicchato ahetuk± ca patanti anajjh±bh±vo ca kamm±na½ sabbañca m±nayi [m±nati (p².)]. Tattha “idameva sacca½ moghamaññan”ti sa½s±rena suddhi ±j²vak± cha¼±s²ti paññapenti. Yath±r³pe sakk±yadiµµhiy± catuvatthuk±, eva½ pañcasu khandhesu v²sativatthuk± sakk±yadiµµhiy± sassata½ bhajati. Aññ±j²vak± ca sassatav±dike ca s²labbata½ bhajanti par±masanti imin± bhaviss±mi devo v± devaññataro v±, aya½ s²labbatapar±m±so. Tattha sakk±yadiµµhiy± so r³pa½ attato samanupassati, “ta½ j²va½ ta½ sar²ra”miti ta½ kaªkhati vicikicchati n±dhimuccati n±bhippas²dati pubbante aparante pubbant±parante…pe… iti v±san±bh±giyesu µhitassa aya½ upakkileso. 21. Tattha saddhindriyena sabba½ vicikicchita½ pajahati, paññindriyena udayabbaya½ passati, sam±dhindriyena citta½ ekodi karoti v²riyindriyena ±rabhati. So imehi pañcahi indriyehi saddh±nus±r² aveccappas±de nirato anantariya½ sam±dhi½ upp±deti. Indriyehi suddhehi dhamm±nus±r² appaccayat±ya anantariya½ sam±dhi½ upp±deti. So “ida½ dukkhan”ti yath±bh³ta½ paj±n±ti. Sacc±ni ida½ dassanabh±giya½ sutta½. Tassa pañcanna½ orambh±giy±na½ sa½yojan±na½ t²ºi sa½yojan±ni dassanapah±tabb±ni sabbena sabba½ pah²n±ni dve puggalakat±ni. Tattha t²ºi akusalam³l±ni bh±van±pah±tabb±ni uparikkhitt±ni cha bhave nibbattenti. Tattha tesu abhijjh±ya ca by±p±desu tanukatesu cha bhav± parikkhay± mariy±da½ gacchanti, dve bhav± avasiµµh±. Tassa abhijjh± ca by±p±do ca sabbena sabba½ parikkh²º± honti. Eko bhavo avasiµµho hoti. So ca m±navasena nibbatteti. Kiñc±pi ettha aññepi catt±ro kiles± r³par±go bhavar±go avijj± uddhacca½ ketusmim±nabh³t± nappaµibal± asmim±na½ vinivattetu½, sabbepi te asmim±nassa pah±na½ ±rabhate. Kh²ºesu na ca tesu idamuttaridassanabh³miya½ pañcasu sekkhapuggalesu t²su ca paµippannakesu dv²su ca phalaµµhesu bh±van±bh±giya½ sutta½. Taduttari asekkhabh±giyasutta½, katthaci bh³mi nip²¼iyati. Idañca pañcama½ sutta½. Tiººa½ puggal±na½ desita½ puthujjanassa sekkhassa asekkhassa sa½kilesabh±giya½ v±san±bh±giya½. Puthujjanassa dassanabh±giya½. Bh±van±bh±giya½ pañcanna½ sekkh±na½. Ya½ paµhamaniddiµµha½ asekkhabh±giya½ sabbesa½ arahant±na½. S± pana pañcavidh± sattav²sa-±k±re [sattav²sa½ ±k±re (p².)] pariyesitabba½. Etesu tassa gat²na½ tato uttari. Tañca kho saªkhepena paññ±s±ya ±k±rehi sampatati, ye paññ±sa ±k±r± s±sane niddiµµh±, te saªkhipiyant± dasahi ±k±rehi patanti. Ye ariyasacca½ nikkhepena µhite saªkhipiyatt± aµµhasu ±k±resu patanti. Cat³su ca s±dh±raºesu suttesu y± h±rasamp±tassa bh³mi, te saªkhipiyant± pañcasu suttesu patanti. Sa½kilesabh±giye v±san±bh±giye bh±van±bh±giye nibbedhabh±giye asekkhabh±giye ca. Te saªkhipiyant± cat³su suttesu patanti. Sa½kilesabh±giye v±san±bh±giye nibbedhabh±giye asekkhabh±giye ca. Te saªkhipiyam±n± t²su suttesu patanti, puthujjanabh±giye sekkhabh±giye asekkhabh±giye ca. Te saªkhipiyant± dv²su suttesu patanti nibbedhabh±giye ca pubbayogabh±giye ca. Yath± vutta½ bhagavat± dve atthavase sampassam±n± tath±gat± arahanto samm±sambuddh± dhamma½ desenti sutta½ geyya½…pe… satth± pubbayogasamann±gate appakasirena maññam±n± vasiyanti pubbayog± ca bhavissanti sant±na½ maññam±n±dhar±ya. Tattha paññ±vemattata½ attano samanupassam±nena aµµhavidhe suttasaªkhepe, yattha yattha sakkoti, tattha tattha yojetabba½. Tattha tattha yojetv± suttassa attho niddisitabbo. Na hi sati vedan± mano dh±retv± sakk± yena kenaci suttassa attho yath±bh³ta½ niddisitu½.
Tattha purimak±na½ sutt±na½ im± udd±nag±th±
K±mandh± j±lasañchann±, pañca n²varaº±ni ca;
manopubbaªgam± dhamm±, mah±n±mo ca s±kiyo.
Uddha½ adho vippamutto, yañca s²lakimatthiy±;
yassa sel³pama½ citta½, upatissa pucch±dik±.
Yassa k±yagat±sati, channa½ tamopar±yaºo;
na ta½ da¼ha½ cetasika½, aya½ lokoti-±dika½.
Catt±ro ceva puggal±, dadato puñña½ pava¹¹hita½;
sot±nugatadhammesu, im± tesa½ udd±nag±th±.
22. Tattha katam± ±ºatti?
Sace bh±yatha [ud±. 44] dukkhassa, sace vo dukkhamappiya½;
m±kattha p±paka½ kamma½, ±vi v± yadi v± raho.
“At²te r±dha, r³pe anapekkho hoh²”ti vitth±rena k±tabb±. “S²lavantena ±nanda, puggalena sad± karaº²y± kintime avippaµis±ro ass±”ti. Aya½ vuccati ±ºatti. Tattha katama½ phala½?
Dhammo have rakkhati dhammac±ri½, chatta½ mahanta½ yatha vassak±le;
es±nisa½so dhamme suciººe, na duggati½ gacchati dhammac±r².
Ida½ phala½.
Tattha katamo up±yo?
“Sabbe dhamm± [dha. pa. 279] anatt±”ti, yad± paññ±ya passati;
atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiy±.
“Sattahaªgehi samann±gato kho, bhikkhu, api himavanta½ pabbatar±j±na½ c±leyya, ko pana v±do chava½ avijja½ sattakesu” veyy±karaºa½ k±tabba½. Aya½ up±yo. Tattha katam± ±ºatti ca phalañca?
Sace bh±yatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiya½;
m±kattha p±paka½ kamma½, ±vi v± yadi v± raho.
Sace hi p±paka½ kamma½, karotha v± karissatha;
na vo dukkh± pamokkh±tthi, upacc±pi pal±yata½ [pal±yato (p².)].
Purimik±ya g±th±ya ±ºatti pacchimik±ya phala½. S²le patiµµh±ya dve dhamm± bh±vetabb± y± ca cittabh±van± y± ca paññ±bh±van± y± ca ±ºatti r±gavir±g± ca phala½. Tattha katama½ phalañca up±yo ca?
S²le patiµµh±ya [sa½. ni. 1.23] naro sapañño, citta½ paññañca bh±vaya½;
±t±p² nipako bhikkhu, so ima½ vijaµaye jaµa½.
Purimik±ya a¹¹hag±th±ya up±yo, pacchimik±ya a¹¹hag±th±ya phala½. Nandiyo [nandiko (p². ka.)] sakko isivutthapuririk±ma-ekarakkhe [isivutta… (p².)] sutta½ m³lato up±d±ya y±va chasu dhammesu. Uttari pañcasu dhammesu y±cayogo [yo ca yogo (p².)] karaº²yo, aya½ up±yo. Asahagatassa k±m±sav±pi citta½ muccat²ti. Sabb±su chasu t²su. Aya½ up±yo ca phalañca. Tattha katam± ±ºatti ca phalañca up±yo ca?
Suññato loka½ avekkhassu, moghar±ja sad± sato;
att±nudiµµhi½ uhacca [³hacca (su. ni. 1125)], eva½ maccutaro siy±.
“Suññato loka½ avekkhassu, moghar±j±”ti ±ºatti. “Sad± sato”ti up±yo. “Att±nudiµµhi½ uhacca, eva½ maccutaro siy±”ti phala½. Sam±dhi½, bhikkhave, bh±vetha, sam±hito, bhikkhave, bhikkhu r³pa½ aniccanti paj±n±ti. Eva½ passa½ ariyas±vako parimuccati j±tiy±pi…pe… up±y±sehipi idha t²ºipi”. 23. Tattha katamo ass±do? K±ma½ k±mayam±nassa, tassa ceta½ samijjhati. Aya½ ass±do. “Dhammacariy± samacariy± kusalacariy± het³hi, br±hmaºa, evamidhekacce satt± k±yassa bhed± sugati½ sagga½ loka½ upapajjanti”. Aya½ ass±do. Tattha katamo ±d²navo? K±mesu ve haññate sabb± mucceva– aya½ ±d²navo. Pasenadisa½yuttake sutte pabbatopam±– aya½ ±d²navo. Tattha katama½ nissaraºa½?
Yo k±me parivajjeti, sappasseva pad± siro;
soma½ visattika½ loke, sato samativattati.
Sa½yuttake sutta½ p±ricchattako paº¹upal±so sannipal±so– ida½ nissaraºa½. Tattha katamo ass±do ca ±d²navo ca?
Y±ni [j±. 1.2.144 dukanip±te] karoti puriso, t±ni attani passati;
kaly±ºak±r² kaly±ºa½, p±pak±r² ca p±paka½.
Tattha ya½ p±pak±r² paccanubhoti aya½ ass±do. L±bh±l±bha-aµµhakesu by±karaºa½, tattha al±bho ayaso nind± dukkha½, aya½ ±d²navo. L±bho yaso sukha½ pasa½s±, aya½ ass±do. Tattha katama½ ass±do ca nissaraºañca?
“Sukho vip±ko puññ±na½, adhipp±yo ca ijjhati;
khippañca parama½ santi½, nibb±namadhigacchat²”ti.
Yo ca vip±ko puññ±na½ y± ca adhipp±yassa ijjhan±, aya½ ass±do. Ya½ khippañca parama½ santi½ nibb±namadhigacchati, ida½ nissaraºa½. B±tti½s±ya ceva mah±purisalakkhaºehi samann±gatassa mah±purisassa dveyeva gatiyo honti, sace ag±ra½ ajjh±vasati, r±j± hoti cakkavatt² y±va abhivijinitv± ajjh±vasati aya½ ass±do. Sace ag±rasm± anag±riya½ pabbajati sabbena oghena [osadhena (p². ka.)] nissaraºa½ aya½ ass±do ca nissaraºañca. Tattha katamo ±d²navo ca nissaraºañca?
¾d±nassa [±dinnassa (ka.)] bhaya½ ñatv±, j±timaraºasambhava½;
an±d±tu½ nibbattati, j±timaraºasaªkhay±.
Purimik±ya a¹¹hag±th±ya j±timaraºasambhavo ±d²navo. An±d±tu½ nibbattati j±timaraºasaªkhay±ti nissaraºa½. Kiccha½ vat±ya½ loko ±panno yamida½ j±yate ca m²yate ca. Y±va kudassun±massa dukkhassa anto bhavissati parato v±ti ettha y± uparikkh±, aya½ ±d²navo. Yo gedha½ ñatv± abhinikkhamati y±va pur±ºak±ya r±jadh±niy±, ida½ nissaraºa½. Aya½ ±d²navo ca nissaraºañca. Tattha katamo ass±do ca ±d²navo ca nissaraºañca?
K±m± hi citr± vividh± [madhur± (therag±. 787)] manoram±, vir³par³pehi mathenti citta½;
tasm± aha½ [therag±. 787] pabbajitomhi r±ja, apaººaka½ s±maññameva seyyo.
Ya½ “k±m± hi citr± vividh± manoram±”ti aya½ ass±do. Ya½ “vir³par³pehi mathenti cittan”ti aya½ ±d²navo. Ya½ aha½ ag±rasm± pabbajitomhi r±ja apaººaka½ s±maññameva seyyoti ida½ nissaraºa½. Balava½ b±lopamasutta½ ya½ ±s±ya v± vedan²ya½ kamma½ g±hati, tath± cepi ya½ ya½ p±pakamma½ anubhoti, tattha dukkhavedan²yena kammena abh±vitak±yena ca y±va parittacetaso ca ±d²nava½ dasseti sukhavedan²yena kammena ass±deti. Ya½ pur±sadiso hoti. Bh±vitacitto bh±vitak±yo bh±vitapañño mah±n±mo aparittacetaso, ida½ nissaraºa½. 24. Tattha katama½ lokika½ sutta½?
Na hi p±pa½ kata½ kamma½, sajjukh²ra½va muccati;
¹ahanta½ b±lamanveti, bhasmacchannova [bhasm±channova (ka.) passa dha. pa. 71] p±vako.
Catt±ri agatigaman±ni, ida½ lokika½ sutta½. Tattha katama½ lokuttara½ sutta½?
“Yassindriy±ni samathaªgat±ni [samatha½ gat±ni (p².) passa dha. pa. 94], ass± yath± s±rathin± sudant±;
pah²nam±nassa an±savassa, dev±pi tassa pihayanti t±dino”ti.
“Ariya½ vo, bhikkhave, samm±sam±dhi½ desess±m²”ti ida½ lokuttara½ sutta½. Tattha katama½ lokika½ lokuttarañca sutta½?
Sattiy± viya omaµµho, dayham±nova matthake;
k±mar±gappah±n±ya, sato bhikkhu paribbaje.
“Sattiy± viya omaµµho, dayham±nova matthake”ti lokika½;
“k±mar±gappah±n±ya, sato bhikkhu paribbaje”ti lokuttara½.
Kaba¼²k±re ±h±re atthi chandoti lokika½. Natthi chandoti lokuttara½ sutta½. Tattha katama½ kamma½?
Yo p±ºamatip±teti, mus±v±dañca bh±sati;
loke adinna½ ±diyati [±diyi (ka.) passa a. ni. 5.174], parad±rañca gacchati.
Sur±merayap±nañca, yo naro anuyuñjati;
appah±ya pañca ver±ni, duss²lo iti vuccati.
T²ºim±ni, bhikkhave, duccarit±ni. Ida½ kamma½. Tattha katamo vip±ko? Saµµhivassasahass±ni, yath±r³p² vipaccag±. “Diµµh± may±, bhikkhave [sa½. ni. 4.135], cha phass±yatanik± n±ma niray±. Diµµh± may±, bhikkhave, cha phass±yatanik± n±ma sagg±”. Aya½ vip±ko. Tattha katama½ kammañca vip±ko ca?
Ayas±va mala½ samuµµhita½, tatuµµh±ya tameva kh±dati;
eva½ atidhonac±rina½, s±ni kamm±ni nayanti duggati½.
Ayas±va mala½ samuµµhita½, y±va s±ni kamm±n²ti ida½ kamma½. Nayanti duggatinti vip±ko. Cat³su samm±paµipajjam±no m±tari pitari tath±gate tath±gatas±vake y± samm±paµipatti, ida½ kamma½. Ya½ devesu upapajjati, aya½ vip±ko. Ida½ kammañca vip±ko ca. 25. Tattha katama½ niddiµµha½ sutta½?
Nelaªgo setapacch±do, ek±ro vattat² [vattate (ka.) ud±. 65] ratho;
an²gha½ passa ±yanta½, chinnasota½ abandhana½;
ya½ v± citta½ samaºesu, citt±gahapati dissati.
Eva½ im±ya g±th±ya niddiµµho attho. Gop±lakopame ek±dasa pad±ni. Eva½ kho, bhikkhave, bhikkhu r³paññ³ hoti. Y± ca atirekap³j±ya p³jet± hot²ti. Im±ni ek±dasa pad±ni yath±bh±sit±ni niddiµµho attho. Tattha katamo aniddiµµho attho?
Sukho viveko tuµµhassa, sutadhammassa passato;
aby±pajja½ [aby±pajjha½ (p². ka.) passa ud±. 11] sukha½ loke, p±ºabh³tesu sa½yamoti.
Sukh± vir±gat± loke, k±m±na½ samatikkamo;
asmim±nassa yo vinayo, eta½ ve parama½ sukhanti.
Ida½ aniddiµµha½. Aµµha mah±purisavitakk±. Ida½ aniddiµµha½. Tattha katama½ niddiµµhañca aniddiµµhañca?
Pasannanetto [su. ni. 555] sumukho, brah± uju pat±pav±;
majjhe samaºasaªghassa, ±diccova virocasi.
Pasannanetto y±va ±diccova virocas²ti niddiµµho. Pasannanetto yo bhagav± kathañca pana pasannanettat±, katha½ sumukhat±, katha½ brahak±yat±, katha½ ujukat±, katha½ pat±pavat±, katha½ virocat±ti aniddiµµho. Pheºapiº¹opama½ veyy±karaºa½ yath± pheºapiº¹o eva½ r³pa½ yath± pubbu¼o eva½ vedan± m±y± viññ±ºa½ pañcakkhandh± pañcahi upam±hi niddiµµh±. Kena k±raºena pheºapiº¹opama½ r³pa½ sabbañca cakkhuviññeyya½ ya½ v± cat³hi ±yatanehi? Katha½ vedan± pubbu¼³pam±? Katar± ca s± vedan± sukh± dukkh± adukkhamasukh±? Evames± aniddiµµh±. Eva½ niddiµµhañca aniddiµµhañca. 26. Tattha katama½ ñ±ºa½?
Paññ± hi seµµh± lokasmi½, y±ya½ nibbedhag±min²;
y±ya [y±ya½ (ka.) passa itivu. 41] samm± paj±n±ti, j±timaraºasaªkhaya½.
T²ºim±ni indriy±ni anaññ±taññass±m²tindriya½ aññindriya½ aññ±t±vindriya½, ida½ ñ±ºa½. Tattha katama½ neyya½?
K±mesu [ud±. 63] satt± k±masaªgasatt±, sa½yojane vajjamapassam±n±;
na hi j±tu sa½yojanasaªgasatt±, ogha½ tareyyu½ vipula½ mahanta½.
Cat³hi aªgehi samann±gat± k±yassa bhed± devesu uppajjanti. Ud±ne k±piya½ sutta½ apaººakapas±dan²ya½– ida½ neyya½. Tattha katama½ ñ±ºañca neyyañca?
Sabbe dhamm± anatt±ti, yad± paññ±ya passati;
atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiy±.
Yad± passat²ti ñ±ºa½. Yo sabbadhamme anatt±k±rena upaµµhapeti ida½ neyya½. Catt±ri ariyasacc±ni, tattha t²ºi neyy±ni maggasacca½ s²lakkhandho ca paññ±kkhandho ca, ida½ ñ±ºañca neyyañca. 27. Tattha katama½ dassana½?
Eseva maggo [dha. pa. 274 dhammapade] natthañño, dassanassa visuddhiy±;
etañhi tumhe paµipajjatha, m±rasseta½ pamohana½.
Cat³hi aªgehi samann±gato ariyas±vako attan±va [attan±yeva (ka.) sa½. ni. 5.1003] att±na½ by±kareyya “kh²ºanirayomhi y±va sot±pannohamasmi avinip±tadhammo niyato sambodhipar±yaºo”ti. Ida½ dassana½. Tattha katam± bh±van±?
Yassindriy±ni subh±vit±ni, ajjhatta½ bahiddh± ca sabbaloke;
so puggalo mati ca r³pasaññ², sumohagat± na j±n±ti [ki½su mohagat±nu j±n±ti (ka.)].
Catt±ri dhammapad±ni– anabhijjh± aby±p±do samm±sati samm±sam±dhi. Aya½ bh±van±. Tattha katama½ dassanañca bh±van± ca?
Vacas± manas±tha kammun± ca, aviruddho samm± viditv± [viditv±na (ka.) su. ni. 367] dhamma½;
nibb±napad±bhipatthay±no, samm± so loke paribbajeyya.
Sot±pattiphala½ sacchik±tuk±mena katame dhamm± manasik±tabb±, bhagav± ±ha pañcup±d±nakkhandh±. Ida½ dassanañca bh±van± ca. 28. Tattha katame vip±kadhammadhamm±? Y±ni karoti purisoti vitth±ro. T²ºim±ni, bhikkhave, sucarit±ni. Ime vip±kadhammadhamm±. Tattha katame navip±kadhammadhamm±?
R³pa½ vedayita½ saññ±, viññ±ºa½ y± ceva cetan±;
nesohamasmi na meso att±, iti diµµho virajjati.
Pañcime, bhikkhave, khandh±– ime navip±kadhammadhamm±. Tattha katamo nevavip±ko navip±kadhammadhammo?
“Ye eva½ paµipajjanti, naya½ buddhena desita½;
te dukkhassanta½ karissanti, satthus±sanak±rak±”ti.
Iti y± ca samm±paµipatti yo ca nirodho, ubhayameta½ nevavip±ko navip±kadhammo. Brahmacariya½ vo, bhikkhave, desess±mi, brahmacariyaphal±ni ca brahmacariyañca ariyo aµµhaªgiko maggo brahmacariyaphal±ni sot±pattiphala½ y±va arahatta½. 29. Tattha katama½ sakavacana½?
Sabbap±passa akaraºa½, kusalassa upasampad±;
sacittapariyodapana½, eta½ buddh±na s±sana½.
T²ºim±ni, bhikkhave, vimokkhamukh±ni. Ida½ sakavacana½. Tattha katama½ paravacana½?
Natthi puttasama½ pema½, natthi goºasamita½ dhana½;
natthi s³riyasam± ±bh±, samuddaparam± sar±.
Hetun± m±ris± kosiy± subh±sitena saªg±mavijayo sopi n±ma, bhikkhave, sakko dev±namindo saka½ phala½ paribhuñjam±noti vitth±rena k±tabba½. Ida½ paravacana½. Tattha katama½ sakavacanañca paravacanañca?
“Ya½ patta½ yañca pattabba½, ubhayameta½ raj±nukiººa½;
ye eva½v±dino natthi, tesa½ k±mesu doso”ti.
Ida½ paravacana½. Ye ca kho te ubho ante anupagamma vaµµa½ tesa½ natthi paññ±pan±ya. Ida½ sakavacana½.
“Nandati puttehi puttim±, gom± gohi [bhogiko bhogehi (p².) sa½. ni. 1.12] tatheva nandati;
upadh² hi narassa nandan±, na hi so nandati yo nir³padh²”ti– paravacana½.
“Socati puttehi puttim±, gom± gohi tatheva socati;
upadh² hi narassa socan±, na hi so socati yo nir³padh²”ti– sakavacana½.
Ida½ sakavacana½ paravacanañca.
30. Tattha katama½ satt±dhiµµh±na½?
Ye keci bh³t± bhavissanti ye v±pi, sabbe gamissanti pah±ya deha½;
ta½ sabbaj±ni½ kusalo viditv±, dhamme [±t±piyo (ud±. 42)] µhito brahmacariya½ careyya.
Tayome, bhikkhave, satth±ro, tath±gato araha½ sekkho paµipado. Ida½ satt±dhiµµh±na½. Tattha katama½ dhamm±dhiµµh±na½?
Yañca k±masukha½ [ud±. 12] loke, yañcida½ diviya½ sukha½;
taºhakkhayasukhassete, kala½ n±gghanti so¼asi½.
Sattime bhikkhave, bojjhaªg±, ida½ dhamm±dhiµµh±na½. Tattha katama½ satt±dhiµµh±nañca dhamm±dhiµµh±nañca? Duddasamanta½ sacca½ duddaso paµivedho b±lehi, j±nato passato natthi nand²ti vad±mi. Duddasamanta½ sacca½ duddaso paµivedho b±leh²ti dhamm±dhiµµh±na½. J±nato passato natthi nand²ti satt±dhiµµh±na½. D±rukkhandhopama½ gaªg±ya t²riy± orimañca t²ra½ p±rimañca t²ra½ thale v± [thaleva ca (ka.) sa½yuttanik±ye] na ca uss²dana½, majjhe ca na sa½s²dana½ manussagg±ho ca amanussagg±ho ca antop³tibh±vo ca, ida½ dhamm±dhiµµh±na½. Eva½ pana bhikkhu nibb±naninno bhavissati nibb±napar±yaºoti satt±dhiµµh±na½. Ida½ satt±dhiµµh±nañca dhamm±dhiµµh±nañca. Tattha katamo thavo?
Magg±naµµhaªgiko seµµho, sacc±na½ caturo pad±;
vir±go seµµho dhamm±na½, dvipad±nañca cakkhum±.
T²ºim±ni, bhikkhave, agg±ni– buddho satt±na½, vir±go dhamm±na½, saªgho gaº±na½. Aya½ thavo. 31. Tattha katama½ anuññ±ta½?
K±yena [dha. pa. 361] sa½varo s±dhu, s±dhu v±c±ya sa½varo;
manas± sa½varo s±dhu, s±dhu sabbattha sa½vuto;
sabbattha sa½vuto bhikkhu, sabbadukkh± pamuccati.
Ida½ bhagavat± anuññ±ta½.
T²ºim±ni, bhikkhave, karaº²y±ni– k±yasucarita½ vac²sucarita½ manosucarita½. Ida½ anuññ±ta½. Tattha katama½ paµikkhitta½? Natthi puttasama½ pema½. Vitth±ro ida½ paµikkhitta½. T²ºim±ni, bhikkhave, akaraº²y±ni saya½ abhiññ±ya desit±ni. Katam±ni t²ºi? K±yaduccarita½ vac²duccarita½ manoduccarita½. Ida½ paµikkhitta½. Tattha katama½ anuññ±tañca paµikkhittañca?
K±yena kusala½ kare, assa k±yena sa½vuto;
k±yaduccarita½ hitv±, k±yasucarita½ care.
Dv²hi paµhamapadehi catutthena ca padena anuj±n±ti. K±yaduccarita½ hitv±ti tatiyena padena paµikkhittanti. Mah±vibhaªgo aciratap±n±do.