3. Sutt±dhiµµh±natatiyabh³mi
32. Tattha katama½ sutt±dhiµµh±na½? Lobh±dhiµµh±na½ dos±dhiµµh±na½ moh±dhiµµh±na½ alobh±dhiµµh±na½ ados±dhiµµh±na½ amoh±dhiµµh±na½ k±yakamm±dhiµµh±na½ v±c±kamm±dhiµµh±na½ manokamm±dhiµµh±na½ saddhindriy±dhiµµh±na½ v²riyindriy±dhiµµh±na½ satindriy±dhiµµh±na½ sam±dhindriy±dhiµµh±na½ paññindriy±dhiµµh±na½. Tattha katama½ lobh±dhiµµh±na½?
Vitakkamathitassa [vitakkanimmathitassa (ka.) dha. pa. 349] jantuno, tibbar±gassa subh±nupassino;
bhiyyo taºh± pava¹¹hati, esa kho g±¼ha½ karoti bandhana½.
Vitakkamathitass±ti k±mar±go. Subh±nupassinoti k±mar±gavatthu. Bhiyyo taºh± pava¹¹hat²ti k±mataºh±. Esa g±¼ha½ karoti bandhananti r±ga½, iti yo yo dhammo m³lanikkhitto, so yevettha dhammo ugg±vahitabbo [ugg±payitabbo (p². ka.)]. Na bhagav± eka½ dhamma½ ±rabbha añña½ dhamma½ deseti. Yassa vitakketi k±mavitakko tameva vitakka½ k±mavitakkena niddis²yati. Tibbar±gass±ti tasseva vitakkassa vatthu½ niddisati. Subh±nupassino bhiyyo taºh± pava¹¹hat²ti tameva r±ga½ k±mataºh±ti niddisati. Esa g±¼ha½ karoti bandhananti tameva taºh±sa½yojana½ niddisati. Eva½ g±th±su anuminitabba½. Eva½ saveyy±karaºesu. Tattha bhagav± eka½ dhamma½ tividha½ niddisati, nissandato hetuto phalato.
Dada½ piyo [passa sa½yuttanik±ye] hoti bhajanti na½ bah³, kittiñca pappoti yaso ca va¹¹hati;
amaªkubh³to parisa½ vig±hati, vis±rado hoti naro amacchar².
Dadanti ya½ ya½ d±na½, ida½ d±namayika½ puññakriya½. Tattha hetu. Ya½ ceta½. Bhajanti na½ bah³, kittinti yo ca kaly±ºo kittisaddo loke abbhuggacchati, ya½ bahukassa janassa piyo bhavati man±po ca. Yañca avippaµis±r² k±laªkaroti aya½ nissando. Ya½ k±yassa bhed± devesu upapajjat²ti ida½ phala½. Ida½ lobh±dhiµµh±na½. 33. Tattha katama½ dos±dhiµµh±na½?
Yo p±ºamatip±teti, mus±v±dañca bh±sati;
loke adinna½ ±diyati, parad±rañca gacchati;
sur±merayap±nañca, yo naro anuyuñjati [abhigijjhati (p². ka.) passa a. ni. 5.174].
Appah±ya pañca ver±ni, duss²lo iti vuccati;
k±yassa bhed± duppañño, niraya½ sopapajjati.
Yo p±ºamatip±tet²ti duµµho p±ºamatip±teti. Mus±v±dañca bh±sat²ti dosopagh±t±ya mus±v±dañca bh±sati. Sur±merayap±nañca, yo naro anuyuñjat²ti doso nid±na½. Yo ca sur±merayap±na½ anuyuñjati yath±parad±ravih±r² [yath±pamuditavih±r² (ka.)] amitt± janayanti. Pañca ver±ni appah±y±ti pañcanna½ bhikkh±pad±na½ samatikkamana½ sabbesa½ dosaj±na½ s± paººatti, teneva dosajanitena kammena duss²lo iti vuccati sopi dhammo hetun± niddisitabbo, nissandena phalena ca. T²ºi b±lassa b±lalakkhaº±ni– dubbh±sitabh±s² [dubbh±sitabh±sit± (p². ka.) passa a. ni. 3.3] ca hoti, duccintitacint² ca dukkaµakammak±r² ca. Tattha ya½ k±yena ca v±c±ya ca parakkamati, idamassa dukkaµakammak±r². T±ya½ yath± ca mus±v±da½ bh±sati yath± pubbaniddiµµha½ idamassa dubbh±sit±. Yañca saªkappeti manoduccarita½ by±p±da½, idamassa duccintitacintit±. Ya½ so imehi t²hi b±lalakkhaºehi samann±gato t²ºi tajj±ni dukkh±ni domanass±ni anubhavati, so ca hoti sabhaggato v± parisaggato v± tajja½ katha½ kathanti. Yad± bhavati so ca p±º±tip±t±didasa-akusalakammapath±, so tatonid±na½ dukkha½ domanassa½ paµisa½vedet²ti. Puna capara½ yad± passati cora½ r±j±par±dhika½ raññ± gahita½ j²vit± voropeta½, tasseva½ bhavati sace mamampi r±j± j±neyya mamampi r±j± g±h±petv± j²vit± voropeyy±ti, so tatonid±na½ dukkha½ domanassa½ paµisa½vedeti. Puna capara½ b±lo yad± bhavati ±san± sam±r³¼ho y±va y± me gati bhavissati ito pecca para½ maraº±ti so tatonid±na½ dukkha½ domanassa½ paµisa½vedeti iti b±lalakkhaºa½ hetu. T²ºi tajj±ni dukkh±ni nissando. K±yassa bhed± nirayesu upapajjati, ida½ phala½. Ida½ dos±dhiµµh±na½. 34. Tattha katama½ moh±dhiµµh±na½?
Satañceva sahass±na½, kapp±na½ sa½sarissati;
athav± pi tato bhiyyo, gabbh± gabbha½ gamissatha.
Anup±d±ya buddhavacana½, saªkh±re attato up±d±ya;
dukkhassanta½ karissanti, µh±nameta½ na vijjati.
Yo ya½ anamataggasa½s±ra½ sam±panno j±yate ca m²yate ca, aya½ avijj±hetuk±. Y±nipi ca saªkh±r±na½ payojan±ni, t±nipi avijj±paccay±ni, ya½ adassana½ buddhavacanassa, aya½ avijj±sutteyeva niddiµµha½. Yo ca saªkh±re attato harati pañcakkhandhe pañca diµµhiyo upagacchati. “Eta½ mama, esohamasmi, eso me att±”ti ida½ sutta½ avijj±ya nikkhitta½, avijj±ya nikkhipita½. Eva½ satth± sutte nayena [sutanayena (p².)] dhammena niddisati. As±dh±raºena ta½yeva tattha niddisitabba½. Na añña½. Ye hi keci, bhikkhave, samaº± v± br±hmaº± v± “ida½ dukkhan”ti nappaj±nanti catt±ri sacc±ni vitth±rena, ya½ tattha appaj±nan±, ida½ dukkha½, aya½ hetu. Appaj±nanto vividhe saªkh±re abhisaªkharoti, aya½ nissando. Yañca diµµhigat±ni par±masati “idameva sacca½ moghamaññan”ti aya½ nissando. Ya½ punabbhava½ nibbatteti, ida½ phala½. Ayampi dhammo saniddiµµho hetuto ca phalato ca nissandato ca. Ettha pana keci dhamm± s±dh±raº± bhavanti. Hetu khalu ±ditoyeva sutte nikkhipissanti. Yath± ki½ bhave catt±rim±ni, bhikkhave, agatigaman±ni. Tattha yañca chand±gati½ gacchati yañca bhay±gati½ gacchati, aya½ lobho akusalam³la½. Ya½ dos±, aya½ dosoyeva Ya½ moh±, aya½ mohoyeva. Eva½ im±ni t²ºi akusalam³l±ni ±ditoyeva upaparikkhitabb±ni. Yattha eka½ niddisitabba½, tattha eka½ niddis²yati. Tath± dve yath± t²ºi, na hi ±d²hi anikkhitte hetu v± nissando v± phala½ v± niddisitabba½. Ayañcettha g±th±–
Chand± dos± bhay± moh±, yo dhamma½ ativattati;
nih²yati [nih²yate (p². ka.) passa a. ni. 4.17] tassa yaso, k±¼apakkheva candim±.
Kattha chand± ca aya½ lobho yath± niddiµµha½ pubbe. Ida½ moh±dhiµµh±na½. 35. Tattha katama½ alobh±dhiµµh±na½?
“Asubh±nupassi½ [asubh±nupass² (p².) passa dha. pa. 8] viharanta½, indriyesu susa½vuta½;
bhojanamhi ca mattaññu½, saddha½ ±raddhav²riya½;
ta½ ve nappasahati m±ro, v±to sela½va pabbatan”ti.
Tattha y± asubh±ya upaparikkh±, aya½ k±mesu ±d²navadassanena paricc±go. Indriyesu susa½vuto tasseva alobhassa p±rip³riya½ mama ±yatanasocita½ anup±d±ya. Bhojanamhi ca mattaññunti rasataºh±pah±na½. Iti aya½ alobho asubh±nupassit±ya vatthuto dh±rayati, so alobho hetu. Indriyesu guttadv±rat±ya gocarato dh±rayati, bhojanemattaññut±ya parato dh±rayati, aya½ nissando. Ta½ ve nappasahati m±ro, v±to sela½ va pabbatanti, ida½ phala½. Iti yoyeva dhammo ±dimhi nikkhitto, soyeva majjhe ceva avas±ne ca. N±ha½, bhikkhave, añña½ ekadhammampi samanupass±mi asamuppannassa k±macchandassa anupp±d±ya uppannassa v± pah±n±ya, yathayida½ [yadida½ (p². ka.) passa a. ni. 1.17] asubhanimitta½. Tattha asubhanimitta½ manasikarontassa anuppanno ceva k±macchando na uppajjati, uppanno ca k±macchando pah²yati. Ida½ alobhassa vatthu. Ya½ puna anuppanno k±mar±go pariy±diyati r³par±ga½ ar³par±ga½, iti phala½. Iti ayampi ca dhammo niddiµµho hetuto ca nissandato ca phalato ca. Ida½ alobh±dhiµµh±na½. Tattha katama½ ados±dhiµµh±na½?
Ekampi ce p±ºamaduµµhacitto, mett±yati kusalo [kusal² (ka.) passa itivu. 27] tena hoti;
sabbe ca p±ºe manas±nukampa½ [anukampam±no (p².)], pah³tamariyo pakaroti puñña½.
Ekampi ce p±ºamaduµµhacitto mett±yat²ti aya½ adoso. Niggh±tena ass±do, kusalo tena hot²ti tena kusalena dhammena sa½yutto dhammapaññatti½ gacchati. Kusaloti yath± paññ±ya pañño paº¹iccena paº¹ito. Pah³tamariyo pakaroti puññanti tass±yeva vip±ko aya½ lokiyassa, na hi lokuttarassa. Tattha y± mett±yan±, aya½ hetu. Ya½ kusalo bhavati aya½ nissando. Y±va aby±pajjo bh³miya½ bahupuñña½ pasavati, ida½ phala½. Iti adoso niddiµµho hetuto ca nissandato ca phalato ca. Ek±das±nisa½s± mett±ya cetovimuttiy±. Tattha y± mett±cetovimutti, aya½ ariyadhammesu r±gavir±g± cetovimutti, lokik±ya bh³mik± hetu, ya½ sukha½ ±yati½ man±po hoti manuss±na½, ime ek±dasa dhamm± nissando. Yañca akat±v² brahmak±ye upapajjati. Ida½ phala½. Ida½ ados±dhiµµh±na½. 36. Tattha katama½ amoh±dhiµµh±na½?
Paññ± hi seµµh± lokasmi½, y±ya½ nibbedhag±min² [nibbedhabh±gin² (p². ka.) passa itivu. 41];
y±ya samm± paj±n±ti, j±timaraºasaªkhaya½.
Paññ± hi seµµh±ti vatthu½. Nibbedhag±min²ti nibb±nag±miniya½ yath±bh³ta½ paµivijjhati. Samm± paj±n±ti, j±timaraºasaªkhayanti amoho. Paññ±ti hetu. Ya½ paj±n±ti aya½ nissando. Yo j±timaraºasaªkhayo, ida½ phala½. Iti amoho niddiµµho hetun± ca nissandena ca phalena ca. T²ºim±ni, bhikkhave [itivu. 62 tikanip±te], indriy±ni anaññ±taññass±m²tindriya½ aññindriya½ aññ±t±vindriya½. Tattha katama½ anaññ±taññass±m²tindriya½? Idha, bhikkhave, bhikkhu anabhisametassa dukkhassa ariyasaccassa abhisamay±ya chanda½ janeti v±yamati, v²riya½ ±rabhati citta½ paggaºh±ti padahati. Eva½ catunna½ ariyasacc±na½ k±tabba½. Tattha katama½ aññindriya½? Idha bhikkhave, bhikkhu “ida½ dukkha½ ariyasaccan”ti yath±bh³ta½ paj±n±ti, y± ca maggo, ida½ aññindriya½. ¾savakkhay± an±savo hoti, ida½ vuccati aññ±t±vindriya½. Tath±ya½ paññ±, aya½ hetu. Ya½ chanda½ janeti v±yamati, y± paj±n±ti, aya½ nissando. Yena sabbaso ±sav±na½ khay± hetu, ya½ khaye ñ±ºamuppajjati, anupp±de ñ±ºañca, aya½ nissando. Ya½ arahatta½, ida½ phala½. Tattha kh²º± me j±ti, vusita½ brahmacariya½, kata½ karaº²yanti, ida½ khaye ñ±ºa½. N±para½ itthatt±y±ti paj±n±m²ti ida½ anupp±de ñ±ºa½. Iti im±ni indriy±ni amoho niddiµµho hetun± ca nissandena ca phalena ca. Im±ni as±dh±raº±ni niddiµµh±ni. Tattha katam±ni kusalam³l±ni s±dh±raº±ni? Kusalañca vo, bhikkhave, desess±mi kusalam³lañceva. Tattha katama½ kusalam³la½? Alobho adoso amoho. Tattha katama½ kusala½? Aµµha sammatt±ni samm±diµµhi y±va samm±sam±dhi. Tattha y±ni kusalam³l±ni, aya½ hetu. Yañca alobho t²ºi kamm±ni samuµµh±peti saªkappa½ v±y±ma½ sam±dhiñca, aya½ alobhassa nissando. Tattha yo adoso, aya½ hetu. Ya½ tayo dhamme paµµhapeti samm±v±ca½ samm±kammanta½ samm±-±j²vañca, aya½ nissando. Tattha yo amoho hetu, ya½ dve dhamme upaµµhapeti avipar²tadassanampi ca anabhil±pana½, aya½ nissando. Imassa brahmacariyassa ya½ phala½, t± dve vimuttiyo r±gavir±g± cetovimutti avijj± vir±g± ca paññ±vimutti, ida½ phala½. Iti im±ni t²ºi kusalam³l±ni niddiµµh±ni hetuto ca nissandato ca phalato ca. Eva½ s±dh±raº±ni kusal±ni paµivijjhitabb±ni. Yattha duve yattha t²ºi. Ayañcettha g±th±.
“Tulamatulañca sambhava½, bhavasaªkh±ramavassaji muni;
ajjhattarato sam±hito, abhindi kavacamivattasambhavan”ti.
Tulamatulañca sambhavanti tulasaªkhata½ atulasaªkhata½. Tattha ye saªkhat± tula½, te dve dhamm± ass±do ca ±d²navo ca tulit± bhavanti. Ettako k±mesu ass±do. Ettako ±d²navo imassa, ida½ nissaraºanti iti nibb±na½ paj±n±ti. Dv²hi k±raºehi atula½ na ca sakk± tulayitu½. Ettaka½ eta½ neta½ paramatth²ti tena atula½. Atha p±puº± ratana½ karitv± acchariyabh±vena atula½. Tattha kusalassa ca abhisambhav± j±nan± passan±, aya½ amoho. Ya½ tattha ñ±t± osiraº± bhavasaªkh±r±na½, aya½ alobho. Ya½ ajjhattarato sam±hitoti vikkhepapaµisa½haraº±, aya½ adoso. Iti im±ni t²ºi kusalam³l±ni. Tulamatulasambhavanti aya½ amoho. Yo bhavasaªkh±r±na½ samosaraºa½ lobho samm±sam±dh²na½ ass±do, aya½ hetu. Ya½ ajjhattarato avijjaº¹akosa½ sambhedo, aya½ nissando. S± pavatti im±ni t²ºi niddiµµh±ni kusalam³l±ni hetuto ca nissandato ca phalato ca. Ett±vat± es± pavatti ca nivatti ca akusalam³lehi pavattati, kusalam³lehi nivattat²ti imehi ca t²hi sabba½ akusalam³la½ samosaraºa½ gacchati. So dhamme v± vacanato niddiµµho taºh±ti v± kodhoti v± asampajaññanti v± anusayoti v± makkhoti v± pa¼±soti v± assat²ti v± iss±ti v± macchariyanti v± aññ±ºanti v±, tehi ye ca vatth³hi niddisitabba½. Yassim±ni dve vacan±ni dhammapad±ni niddiµµh±ni na so atthi kiles±, yo imesu navasu padesu samodh±na½ samosaraºa½ gacchati. Aya½ kileso, na ca lobho, na ca doso, na ca moho. Yath± akusalam³l±ni, eva½ kusal±ni paµikkhepena niddisitabb±ni.
Ida½ amoh±dhiµµh±na½.
37. Tattha katama½ k±yakamm±dhiµµh±na½?
K±yena kusala½ kare, assa k±yena sa½vuto;
k±yaduccarita½ hitv±, k±yena sucarita½ care.
T²ºim±ni, bhikkhave, sucarit±ni [itivu. 69 sucaritasutte]. P±º±tip±t± veramaº², adinn±d±n± veramaº², k±mesumicch±c±r± veramaº², ida½ k±yakamm±dhiµµh±na½. Tattha katama½ v±c±kamm±dhiµµh±na½?
Subh±sita½ [su. ni. 452 suttanip±te] uttamam±hu santo, dhamma½ bhaºe n±dhamma½ ta½ dutiya½;
piya½ bhaºe n±ppiya½ ta½ tatiya½, sacca½ bhaºe n±lika½ ta½ catuttha½;
catt±rim±ni ca vac²sucarit±ni ida½ v±c±kamm±dhiµµh±na½; tattha katama½ manokamm±dhiµµh±na½?
Manena kusala½ kamma½, manas± sa½vuto bhave;
manoduccarita½ hitv±, manas± sucarita½ care.
T²ºim±ni manosucarit±ni, anabhijjh±, aby±p±do, samm±diµµhi, ida½ manokamm±dhiµµh±na½. Im±ni as±dh±raº±ni sutt±ni. Tattha katam±ni s±dh±raº±ni sutt±ni?
V±c±nurakkh² manas± susa½vuto, k±yena ca n±kusala½ kayir± [akusala½ na kayir± (p². ka.) passa dha. pa. 281];
ete tayo kammapathe visodhaye, ±r±dhaye maggamisippavedita½.
Tisso im±, bhikkhave, p±risuddhiyo– k±yakammap±risuddhi, v±c±kammap±risuddhi, manokammap±risuddhi. Tattha katam± k±yakammap±risuddhi? P±º±tip±t± veramaº², adinn±d±n± veramaº², k±mesumicch±c±r± veramaº². Tattha katam± vac²kammap±risuddhi? Mus±v±d± veramaº²…pe… samphappal±p± veramaº². Tattha katam± manokammap±risuddhi? Anabhijjh± aby±p±do samm±diµµhi. Ida½ s±dh±raºasutta½. Iti s±dh±raº±ni ca sutt±ni as±dh±raº±ni ca sutt±ni paµivijjhitabb±ni. Paµivijjhitv± v±c±ya k±yena ca suttassa attho niddisitabbo. 38. Tattha katama½ saddhindriy±dhiµµh±na½?
Yassa saddh± [sa½. ni. 1.260; therag±. 507 aµµhakanip±te ca passitabba½] tath±gate, acal± suppatiµµhit±;
s²lañca yassa kaly±ºa½, ariyakanta½ pasa½sita½.
Saªghe pas±do yassatthi, ujubh³tañca dassana½;
adaliddoti ta½ ±hu, amogha½ tassa j²vita½.
Saddh± ve nandik± ±r±dhiko, no tassa saddhoti;
sabba½ siy±ti bhagavanta½, tath±r³po dhammasampas±do.
Ida½ saddhindriy±dhiµµh±na½.
Tattha katama½ v²riy±dhiµµh±na½?
¾rambhatha [±rabhatha (p².) passa sa½. ni. 1.185] nikkamatha, yuñjatha buddhas±sane;
dhun±tha maccuno sena½, na¼±g±ra½va kuñjaro.
Catt±rome, bhikkhave, sammappadh±n±, ida½ v²riy±dhiµµh±na½. Tattha katama½ satindriy±dhiµµh±na½?
Sat²mato sad± bhadda½, bhaddamatthu sat²mato;
sat²mato sad± [suve (sa½. ni. 1.238)] seyyo, sat²m± sukhamedhati.
Catt±ro satipaµµh±n± vitth±rena k±tabb±, ida½ satindriy±dhiµµh±na½. Tattha katama½ sam±dhindriy±dhiµµh±na½?
¾kaªkhato te naradammas±rathi, dev± manuss± manas± vicintita½;
sabbena jaññ± kasiº±pi p±ºino, santa½ sam±dhi½ araºa½ nisevato.
Tayome bhikkhave, sam±dh²– savitakko savic±ro, avitakko vic±ramatto, avitakko avic±ro. Ida½ sam±dhindriy±dhiµµh±na½. Tattha katama½ paññindriy±dhiµµh±na½? Paññ± hi seµµh± lokasminti vitth±rena. Tisso im±, bhikkhave, paññ±– sutamay², cint±may², bh±van±may², ida½ paññindriy±dhiµµh±na½ sutta½, im±ni indriy±dhiµµh±n±ni as±dh±raº±ni sutt±ni. 39. Tattha katam±ni s±dh±raº±ni indriy±dhiµµh±n±ni sutt±ni?
Av²tar±go [a. ni. 6.54] k±mesu, yassa pañcindriy± mud³;
saddh± sati ca v²riya½, samatho ca vipassan±;
t±disa½ bhikkhum±sajja, pubbeva upahaññati.
Pañcim±ni indriy±ni. Saddhindriy±di-indriya½ daµµhabba½. T²su aveccappas±de vitth±rena sutta½ k±tabba½. Im±ni s±dh±raº±ni indriy±dhiµµh±n±ni sutt±ni. Ya½ yassa sambandha½ kusalassa v± akusalassa v± tena tena adhiµµh±nena ta½ sutta½ niddisitabba½, natthañño dhammo niddisitabbo. Tattha s±dh±raºa½ kusala½ n±pi kusala½ akusala½ yath± s±dh±raº±ni ca kusalam³l±ni s±dh±raº±ni ca akusalam³l±ni uppanna½ k±mavitakka½ pajahati…pe… catt±ro sammappadh±n± kusala½ akusalañca.