V²rabh±vo v²riya½, v²r±na½ v± kamma½, vidhin± v± nayena ²rayitabba½ pavattayitabbanti v²riya½, kosajjassa abhibhavanato adhipati-atthena indriya½, paggahaºalakkhaºe v± indaµµha½ k±ret²ti indriya½, v²riyameva indriya½ v²riyindriya½. Saranti t±ya, saya½ v± sarati, saraºamattameva v± es±ti sati, muµµhasaccassa abhibhavanato adhipati-atthena indriya½, upaµµh±nalakkhaºe v± indaµµha½ k±ret²ti indriya½, sati eva indriya½ satindriya½. ¾rammaºe citta½ samm± ±dhiyati µhapet²ti sam±dhi, vikkhepassa abhibhavanato adhipati-atthena indriya½, avikkhepalakkhaºe v± indaµµha½ k±ret²ti indriya½, sam±dhi eva indriya½ sam±dhindriya½. “Ida½ dukkhan”ti-±din± nayena ariyasacc±ni paj±n±t²ti paññ±. Aµµhakath±ya½ pana “anicca½ dukkhamanatt±ti paññ±panavasena paññ±”ti vutta½. Avijj±ya abhibhavanato adhipati-atthena indriya½, dassanalakkhaºe v± indaµµha½ k±ret²ti indriya½, paññ± eva indriya½ paññindriya½. Anamatagge sa½s±ravaµµe anaññ±ta½ amata½ pada½ catusaccadhammameva v± j±niss±m²ti paµipannassa uppajjanato indriyaµµhasambhavato ca anaññ±taññass±m²tindriya½. Sot±pattimaggañ±ºasseta½ n±ma½. Paµhamamaggena ñ±ta½ mariy±da½ anatikkamitv± tesa½yeva tena maggena ñ±t±na½ catusaccadhamm±nameva j±nanato indriyaµµhasambhavato ca ±j±nanaka½ indriya½ aññindriya½. Sot±pattiphal±d²su chasu µh±nesu ñ±ºasseta½ n±ma½. Aññ±t±vino catusaccesu niµµhitañ±ºakiccassa kh²º±savassa uppajjanato indriyaµµhasambhavato ca aññ±t±vindriya½, aññ±t±v²na½ v± cat³su saccesu niµµhitakicc±na½ catt±ri sacc±ni paµivijjhitv± µhit±na½ dhamm±na½ abbhantare indaµµhas±dhanena aññ±t±vindriya½. Arahattaphalañ±ºasseta½ n±ma½. Sabb±nipet±ni yath±yoga½ indaliªgaµµhena indadesitaµµhena indadiµµhaµµhena indasiµµhaµµhena indajuµµhaµµhena ca indriy±ni. Bhagav± hi samm±sambuddho paramissariyabh±vato indo, kusal±kusalañca kamma½ kammesu kassaci issariy±bh±vato. Tenevettha kammajanit±ni indriy±ni kusal±kusalakamma½ ulliªgenti tena ca siµµh±n²ti indaliªgaµµhena indasiµµhaµµhena ca indriy±ni. Sabb±neva panet±ni bhagavat± munindena yath±bh³tato pak±sit±ni abhisambuddh±ni c±ti indadesitaµµhena indadiµµhaµµhena ca indriy±ni. Teneva ca bhagavat± munindena k±nici gocar±sevan±ya, k±nici bh±van±sevan±ya sevit±n²ti indajuµµhaµµhenapi indriy±ni. Api ca ±dhipaccasaªkh±tena issariyaµµhenapi et±ni indriy±ni. Cakkhuviññ±º±dipavattiyañhi cakkh±d²na½ siddham±dhipacca½ tasmi½ tikkhe tikkhatt± mande ca mandatt±ti. 5. K±madh±tu±d²ni dv±dasa vissajjan±ni bhavappabhedavasena niddiµµh±ni. K±mar±gasaªkh±tena k±mena yutt± dh±tu k±madh±tu, k±masaªkh±t± v± dh±tu k±madh±tu. K±ma½ pah±ya r³pena yutt± dh±tu r³padh±tu, r³pasaªkh±t± v± dh±tu r³padh±tu. K±mañca r³pañca pah±ya ar³pena yutt± dh±tu ar³padh±tu, ar³pasaªkh±t± v± dh±tu ar³padh±tu. T± eva dh±tuyo puna bhavapariy±yena vutt±. Bhavat²ti hi bhavoti vuccati. Saññ±ya yutto bhavo saññ±bhavo, saññ±sahagato v± bhavo saññ±bhavo, saññ± v± ettha bhave atth²ti saññ±bhavo. So k±mabhavo ca asaññ±bhavamutto r³pabhavo ca nevasaññ±n±saññ±bhavamutto ar³pabhavo ca hoti. Na saññ±bhavo asaññ±bhavo, so r³pabhavekadeso. O¼±rikatt±bh±vato nevasaññ±, sukhumattena sambhavato n±saññ±ti nevasaññ±n±saññ±, t±ya yutto bhavo nevasaññ±n±saññ±bhavo. Atha v± o¼±rik±ya saññ±ya abh±v±, sukhum±ya ca bh±v± nevasaññ±n±saññ± asmi½ bhaveti nevasaññ±n±saññ±bhavo, so ar³pabhavekadeso. Ekena r³pakkhandhena vokiººo bhavo ekena vok±ro assa bhavass±ti ekavok±rabhavo, so asaññabhavova. Cat³hi ar³pakkhandhehi vokiººo bhavo cat³hi vok±ro assa bhavass±ti catuvok±rabhavo so ar³pabhavo eva. Pañcahi khandhehi vokiººo bhavo pañcahi vok±ro assa bhavass±ti pañcavok±rabhavo, so k±mabhavo ca r³pabhavekadeso ca hoti. 6. Paµhamajjh±n±d²ni dv±dasa vissajjan±ni jh±nasam±pattivasena niddiµµh±ni. Jh±nanti idha brahmavih±ramatta½ adhippeta½. Vitakkavic±rap²tisukhacittekaggat±sampayutta½ paµhama½ jh±na½. P²tisukhacittekaggat±sampayutta½ dutiya½ jh±na½. Sukhacittekaggat±sampayutta½ tatiya½ jh±na½. Upekkh±cittekaggat±sampayutta½ catuttha½ jh±na½. Medati mejjat²ti mett±, siniyhat²ti attho. Mitte v± bhav±, mittassa v± es± pavatt²ti mett±, paccan²kadhammehi muttatt± ±rammaºe c±dhimuttatt± vimutti, cetaso vimutti cetovimutti, mett± eva cetovimutti mett±cetovimutti. Karuº± vuttatth± eva. Modanti t±ya ta½samaªgino, saya½ v± modati, modanamattameva v± tanti mudit±. “Aver± hont³”ti-±diby±p±rappah±nena majjhattabh±v³pagamanena ca upekkhat²ti upekkh±. Mett±dayo tayo brahmavih±r± paµham±d²hi t²hi jh±nehi yutt±. Upekkh±brahmavih±ro catutthajjh±nena yutto. Pharaºavasena natthi etassa antoti ananto. ¾k±so ananto ±k±s±nanto, kasiºuggh±µim±k±so ¾k±s±nantoyeva ±k±s±nañca½, ta½ ±k±s±nañca½ adhiµµh±naµµhena ±yatanamassa sasampayuttadhammassa jh±nassa “dev±na½ dev±yatanamiv±”ti ±k±s±nañc±yatana½. ¾k±s±nañc±yatanameva sam±patti ±k±s±nañc±yatanasam±patti. Pharaºavasena ca natthi etassa antoti ananta½, ta½ ±k±s±rammaºa½ viññ±ºa½. Anantameva ±nañca½, viññ±ºa½ ±nañca½ “viññ±º±nañcan”ti avatv± “viññ±ºañcan”ti vutta½. Ayañhettha ru¼hisaddo. Ta½ viññ±ºañca½ adhiµµh±naµµhena ±yatanamassa sasampayuttadhammassa jh±nassa “dev±na½ dev±yatanamiv±”ti viññ±ºañc±yatana½. Natthi etassa kiñcananti akiñcana½, antamaso bhaªgamattampi assa avasiµµha½ natth²ti vutta½ hoti. Akiñcanassa bh±vo ±kiñcañña½. ¾k±s±nañc±yatanaviññ±º±bh±vasseta½ adhivacana½. Ta½ ±kiñcañña½. Adhiµµh±naµµhena ±yatanamassa sasampayuttadhammass jh±nassa “dev±na½ dev±yatanamiv±”ti ±kiñcaññ±yatana½. O¼±rik±ya saññ±ya abh±vato, sukhum±ya ca bh±vato nevassa sasampayuttadhammassa jh±nassa saññ± n±saññ±ti nevasaññ±n±sañña½. Nevasaññ±n±saññañca ta½ man±yatanadhamm±yatanapariy±pannatt± ±yatanañc±ti nevasaññ±n±saññ±yatana½. Atha v± y±yamettha saññ± s± paµusaññ±kicca½ k±tu½ asamatthat±ya nevasaññ±, saªkh±r±vasesasukhumabh±vena vijjam±natt± n±saññ±ti nevasaññ±n±saññ±, nevasaññ±n±saññ± ca s± sesadhamm±na½ adhiµµh±naµµhena ±yatanañc±ti nevasaññ±n±saññ±yatana½. ¾kiñcaññ±yatan±rammaº±ya sam±pattiy± eta½ adhivacana½. Na kevala½ ettha saññ± edis², atha kho vedan±pi nevavedan± n±vedan±. Cittampi nevacitta½ n±citta½. Phassopi nevaphasso n±phasso. Esa nayo sesasampayuttadhammesu. Saññ±s²sena pan±ya½ desan± kat±ti. Avijj±d²ni dv±dasa vissajjan±ni paµiccasamupp±daªgavasena niddiµµh±ni. P³retu½ ayuttaµµhena k±yaduccarit±di avindiya½ n±ma, aladdhabbanti attho. Ta½ avindiya½ vindat²ti avijj±. Tabbipar²tato k±yasucarit±di vindiya½ n±ma, ta½ vindiya½ na vindat²ti avijj±. Khandh±na½ r±saµµha½, ±yatan±na½ ±yatanaµµha½, dh±t³na½ suññaµµha½, indriy±na½ adhipatiyaµµha½, sacc±na½ tathaµµha½ avidita½ karot²ti avijj±. Dukkh±d²na½ p²¼an±divasena vutta½ catubbidha½ catubbidha½ attha½ avidita½ karot²tipi avijj±, antavirahite sa½s±re sabbayonigatibhavaviññ±ºaµµhitisatt±v±sesu satte jav±pet²ti avijj±, paramatthato avijjam±nesu itthipuris±d²su javati, vijjam±nesupi khandh±d²su na javat²ti avijj±, api ca cakkhuviññ±º±d²na½ vatth±rammaº±na½ paµiccasamupp±dapaµiccasamuppann±nañca dhamm±na½ ch±danatopi avijj±. Saªkhatamabhisaªkharont²ti saªkh±r±. Vij±n±t²ti viññ±ºa½. Namat²ti n±ma½, n±mayat²ti v± n±ma½. Ruppat²ti r³pa½. ¾ye tanoti ±yatañca nayat²ti ±yatana½. Phusat²ti phasso. Vedayat²ti vedan±. Paritassat²ti taºh±. Up±diyati bhusa½ gaºh±t²ti up±d±na½. Bhavati, bh±vayat²ti v± bhavo. Janana½ j±ti. J²raºa½ jar±. Maranti eten±ti maraºa½. 7. Dukkh±d²ni aµµhasat±ni aµµha ca vissajjan±ni catusaccayojan±vasena niddiµµh±ni. “Dukkha½ abhiññeyyan”ti-±d²su hi channa½ catukk±na½ vasena catuv²sati vissajjan±ni “cakkhu jar±maraºan”ti peyy±le “cakkhu abhiññeyya½ sota½ abhiññeyyan”ti-±din± “j±ti abhiññeyy±”ti pariyos±nena pañcanavut±dhikena vissajjanasatena yojetv± vutt±ni. Pañcanavut±dhika½ catukkasata½ hoti, tesa½ catukk±na½ vasena as²ti-adhik±ni satta vissajjanasat±ni. “Jar±maraºa½ abhiññeyyan”ti-±dike catukke “catt±ri vissajjan±n²”ti eva½ sabb±ni aµµha ca sat±ni aµµha ca vissajjan±ni honti. Ettha ca tassa tassa dhammassa padh±nabh³to paccayo samudayoti veditabbo. Sabbasaªkh±rehi suñña½ nibb±na½ nirodhoti veditabba½. Anaññ±taññass±m²tindriy±d²na½ tiººampi hi lokuttarindriy±na½ ettha abh±va½ sandh±ya anaññ±taññass±m²tindriyanirodhoti-±di yujjati Nirodhag±minipaµipad±ti ca sabbattha ariyamaggo eva. Evañhi vuccam±ne phalepi maggavoh±rasambhavato aññindriya-aññ±t±vindriy±nampi yujjati. Puna dukkh±d²na½ pariññaµµh±divasena aµµhasat±ni aµµha ca vissajjan±ni niddiµµh±ni, puna dukkh±d²na½ pariññ±paµivedhaµµh±divasena aµµhasat±ni aµµha ca vissajjan±ni niddiµµh±ni. Pariññ± ca s± paµivijjhitabbaµµhena paµivedho c±ti pariññ±paµivedho. Pariññ±paµivedhova attho pariññ±paµivedhaµµho. 8. Puna t±neva dukkh±d²ni jar±maraºapariyant±ni dvi-adhik±ni dve padasat±ni samuday±d²hi sattahi sattahi padehi yojetv± dvi-adhik±na½ dvinna½ aµµhakasat±na½ vasena sahassañca cha ca sat±ni so¼asa ca vissajjan±ni niddiµµh±ni. Tattha padh±nabh³to paccayo samudayo, tassa nirodho samudayanirodho. Chando eva r±go chandar±go, dukkhe sukhasaññ±ya dukkhassa chandar±go, tassa nirodho chandar±ganirodho. Dukkha½ paµicca uppajjam±na½ sukha½ somanassa½ dukkhassa ass±do. Dukkhassa aniccat± dukkhassa vipariº±madhammat± dukkhassa ±d²navo. Dukkhe chandar±gavinayo chandar±gappah±na½ dukkhassa nissaraºa½. “Ya½ kho pana kiñci bh³ta½ saªkhata½ paµiccasamuppanna½ nirodho tassa nissaraºan”ti (paµi. ma. 1.24) vacanato nibb±nameva dukkhassa nissaraºa½. “Dukkhanirodho samudayanirodho chandar±ganirodho dukkhassa nissaraºan”ti n±n±saªkhatapaµipakkhavasena n±n±pariy±yavacanehi cat³su µh±nesu nibb±nameva vuttanti veditabba½. Keci pana “±h±rasamuday± dukkhasamudayo ±h±ranirodh± dukkhanirodho sarasavasena samudayanirodho, atha v± udayabbayadassanena samudayanirodho saha vipassan±ya maggo chandar±ganirodho”ti vadanti. Evañca vuccam±ne lokuttarindriy±na½ avipassan³pagatt± na sabbas±dh±raºa½ hot²ti paµhama½ vuttanayova gahetabbo. Lokuttarindriyesu hi chandar±g±bh±vatoyeva chandar±ganirodhoti yujjati. Sar²re chandar±geneva sar²rekadesesu kes±d²supi chandar±go katova hoti, jar±maraºavantesu chandar±geneva jar±maraºesupi chandar±go katova hoti. Eva½ ass±d±d²nav±pi yojetabb±. Puna dukkh±d²ni jar±maraºapariyant±ni dvi-adhik±ni dve padasat±ni samuday±d²hi chahi chahi padehi yojetv± dvi-adhik±na½ dvinna½ sattakasat±na½ vasena nayasahassañca catt±ri ca sat±ni cuddasa ca vissajjan±ni niddiµµh±ni.