Kes± ubhosu passesu kaººac³¼ik±hi purato nal±µantena, pacchato ca galav±µakena paricchinn± s²sakaµ±haveµhanacamme v²haggamatta½ pavisitv± µhit± anekasatasahassasaªkh±.
Lom± µhapetv± kes±d²na½ patiµµhitok±sa½ hatthatalap±datal±ni ca yebhuyyena sar²racamme navanavutiy± lomak³pasahassesu likkh±matta½ pavisitv± µhit±.
Nakh± aªgul²na½ aggapiµµhesu µhit± v²sati.
Dant± dv²su haºukaµµhikesu µhit± yebhuyyena dvatti½sa.
Taco sakalasar²ra½ pariyonandhitv± p±kaµakilomakassa upari chaviy± heµµh± µhita½ camma½.
Ma½sa½ s±dhik±ni t²ºi aµµhisat±ni anulimpitv± µhit±ni navama½sapesisat±ni.
Nh±r³ sakalasar²re aµµh²ni ±bandhitv± µhit±ni nava nh±rusat±ni.
Aµµh² sakalasar²re heµµh± aµµh²na½ upari µhit±ni s±dhik±ni t²ºi aµµhisat±ni.
Aµµhimiñj± tesa½ tesa½ aµµh²na½ abbhantare µhit± miñj±.
Vakka½ galav±µak± nikkhantena ekam³lena thoka½ gantv± dvidh± bhinnena th³lanh±run± vinibaddh± hutv± hadayama½sa½ parikkhipitv± µhit± dve ma½sapiº¹ik±.
Hadaya½ sar²rabbhantare dvinna½ than±na½ majjhe µhita½ anto cittasannissaya½ a¹¹hapasatamattalohitapuººa½ punn±gaµµhipatiµµh±namatt±v±µaka½ hadayama½sa½.
Yakana½ dvinna½ than±na½ abbhantare dakkhiºapassa½ niss±ya µhita½ yamakama½sapaµala½.
Kilomaka½ hadayavakk±ni paµicch±detv± µhita½ paµicchannakilomakasaªkh±tañca sakalasar²re cammassa heµµhato ma½sa½ pariyonandhitv± µhita½ appaµicchannakilomakasaªkh±tañc±ti duvidha½ pariyonahanama½sa½.
Pihaka½ hadayassa v±mapasse udarapaµalassa matthakapassa½ niss±ya µhita½ udarajivh±ma½sa½.
Papph±sa½ sar²rabbhantare dvinna½ than±na½ antare hadayayakan±na½ upari ch±detv± olambanta½ µhita½ dvatti½sama½sakhaº¹appabheda½ papph±sama½sa½.
Anta½ upari galav±µake heµµh± kar²samagge vinibandhatt± galav±µakakar²samaggapariyante sar²rabbhantare µhit± purisassa dvatti½sahatth± itthiy± aµµhav²satihatth± ekav²satiy± µh±nesu obhagg± antavaµµi.
Antaguºa½ antabhoge ekato agalante ±bandhitv± ekav²satiy± antabhog±na½ antar± µhita½ bandhana½.
Udariya½ dantamusalasañcuººita½ jivh±hatthaparivattita½ khe¼al±l±palibuddha½ ta½khaºavigatavaººagandharas±disampada½ tantav±yakhalisuv±navamathusadisa½ nipatitv± pittasemhav±tapaliveµhita½ hutv± udaraggisant±pavegakuthita½ kimikul±kula½ upar³pari pheºabubbu¼ak±ni muñcanta½ paramakasambukaduggandhajegucchabh±va½ ±pajjitv± ±m±sayasaªkh±te uparin±bhi-antapaµale µhita½ n±nappak±raka½ asitap²takh±yitas±yita½.
Kar²sa½ pakk±sayasaªkh±te heµµh± n±bhipiµµhikaºµakam³l±na½ antare ubbedhena aµµhaªgulamatte ant±vas±ne µhita½ vacca½.
Pitta½ hadayama½sapapph±s±na½ antare yakanama½sa½ niss±ya µhita½ mah±kos±tak²kosakasadise pittakosake µhita½ baddhapittasaªkh±tañca, kesalomanakhadant±na½ ma½savinimuttaµµh±nañceva thaddhasukkhacammañca µhapetv± avasesa½ sar²ra½ by±petv± µhita½ abaddhapittasaªkh±tañc±ti duvidha½ pitta½.
Semha½ udarapaµale µhita½ ekapatthap³rappam±ºa½ semha½.
Pubbo kh±ºukaºµakapaharaºaggij±l±d²hi abhihate v± sar²rappadese abbhantaradh±tukkhobhavasena v± uppannesu gaº¹ap²¼ak±d²su paripakkalohitapariº±mo. Lohita½ yakanassa heµµh±bh±ga½ p³retv± hadayavakkapapph±s±na½ upari thoka½ thoka½ paggharanta½ vakkahadayayakanapapph±se temayam±na½ µhita½ ekapatthap³ramatta½ sannicitalohitasaªkh±tañca, kesalomanakhadant±na½ ma½savinimuttaµµh±nañceva thaddhasukkhacammañca µhapetv± dhamanij±l±nus±rena sabba½ up±diººasar²ra½ pharitv± µhita½ sa½saraºalohitasaªkh±tañc±ti duvidha½ lohita½.
Sedo aggisant±pas³riyasant±pa-utuvik±r±d²hi santatte sar²re sabbakesalomak³pavivarehi paggharaºaka-±podh±tu.
Medo th³lassa sakalasar²re cammama½santare kisassa jaªghama½s±d²ni niss±ya µhito thinasineho.
Assu somanassadomanassavisabh±g±h±ra-ut³hi samuµµhahitv± akkhik³pake p³retv± tiµµhant² v± paggharant² v± ±podh±tu.
Vas± aggisant±pas³riyasant±pa-utuvisabh±gehi usm±j±tesu yebhuyyena hatthatalahatthapiµµhip±datalap±dapiµµhin±s±puµanal±µa-a½sak³µesu µhito vil²nasineho.
Khe¼o tath±r³pa½ ±h±ra½ passantassa v± sarantassa v± mukhe v± µhapentassa hadaya½ v± ±kil±yantassa kismiñcideva v± jiguccha½ upp±dentassa bhiyyo uppajjitv± ubhohi kapolapassehi oruyha jivh±ya tiµµham±n± pheºamiss± ±podh±tu.
Siªgh±ºik± visabh±g±h±ra-utuvasena sañj±tadh±tukkhobhassa v± rodantassa v± antos²se matthaluªgato galitv± t±lumatthakavivarena otaritv± n±s±puµe p³retv± tiµµhanta½ v± paggharanta½ v± p³ti asuci picchila½.
Lasik± aµµhisandh²na½ abbhañjanakicca½ s±dhayam±na½ as²tisatasandh²na½ abbhantare µhita½ picchilakuºapa½.
Mutta½ ±h±ra-utuvasena vatthipuµabbhantare µhit± ±podh±tu.
Matthaluªga½ s²sakaµ±habbhantare catt±ro sibbinimagge niss±ya µhito catupiº¹asamodh±no miñjar±si.
Cakkh±yatan±d²ni dv±dasa vissajjan±ni dv±das±yatanavasena niddiµµh±ni. ¾yatanato, ±y±na½ tananato, ±yatassa ca nayanato ±yatana½. Cakkhur³p±d²su hi ta½ta½dv±r±rammaº± cittacetasik± dhamm± sena sena anubhavan±din± kiccena ±yatanti uµµhahanti ghaµanti, v±yamant²ti vutta½ hoti. Te ca pana ±yabh³te dhamme et±ni tanonti, vitth±rent²ti vutta½ hoti. Idañca anamatagge sa½s±re pavatta½ at²va ±yata½ sa½s±radukkha½ y±va na nivattati, t±va nayanti, pavattayant²ti vutta½ hoti.
Apica niv±saµµh±naµµhena ±karaµµhena samosaraºaµµh±naµµhena sañj±tidesaµµhena k±raºaµµhena ca ±yatana½ Tath± hi loke “issar±yatana½ v±sudev±yatanan”ti-±d²su niv±saµµh±na½ “±yatanan”ti vuccati. “Suvaºº±yatana½ rajat±yatanan”ti-±d²su ±karo. S±sane pana “manorame ±yatane, sevanti na½ vihaªgam±”ti-±d²su (a. ni. 5.38) samosaraºaµµh±na½. “Dakkhiº±patho gunna½ ±yatanan”ti-±d²su sañj±tideso. “Tatra tatreva sakkhibhabbata½ p±puº±ti sati sati-±yatane”ti-±d²su (a. ni. 3.102; 5.23) k±raºa½. Cakkhu-±d²su c±pi te te cittacetasik± dhamm± nivasanti tad±yattavuttit±y±ti cakkh±dayo nesa½ niv±saµµh±na½ cakkh±d²su ca te ±kiºº± tannissayatt± tad±rammaºatt± c±ti cakkh±dayo ca nesa½ ±karo, tattha tattha vatthudv±r±rammaºavasena samosaraºato cakkh±dayo ca nesa½ samosaraºaµµh±na½, ta½nissay±rammaºabh±vena tattheva uppattito cakkh±dayo ca nesa½ sañj±tideso, cakkh±d²na½ abh±ve abh±vato cakkh±dayo ca nesa½ k±raºanti yath±vuttenatthena cakkhu ca ta½ ±yatanañc±ti cakkh±yatana½. Eva½ ses±nipi.
Cakkhudh±t±d²ni aµµh±rasa vissajjan±ni aµµh±rasadh±tuvasena niddiµµh±ni. Cakkh±d²su ekeko dhammo yath±sambhava½ vidahati, dh²yate, vidh±na½ vidh²yate, et±ya, ettha v± dh²yat²ti dh±tu. Lokiy± hi dh±tuyo k±raºabh±vena vavatthit± hutv± suvaººarajat±didh±tuyo viya suvaººarajat±di½, anekappak±ra½ sa½s±radukkha½ vidahanti. Bh±rah±rehi ca bh±ro viya sattehi dh²yante, dh±r²yant²ti attho. Dukkhavidh±namattameva cet± avasavattanato. Et±hi ca karaºabh³t±hi sa½s±radukkha½ sattehi anuvidh²yati. Tath±vihitañceta½ et±sveva dh²yati, µhap²yat²ti attho. Apica yath± titthiy±na½ att± n±ma sabh±vato natthi, na evamet±. Et± pana attano sabh±va½ dh±rent²ti dh±tuyo. Yath± ca loke vicitt± harit±lamanosil±dayo sel±vayav± dh±tuyoti vuccanti, evamet±pi dh±tuyo viy±ti dh±tuyo. Vicitt± het± ñ±ºaneyy±vayav±ti. Yath± v± sar²rasaªkh±tassa samud±yassa avayavabh³tesu rasasoºit±d²su aññamaññavisabh±galakkhaºaparicchinnesu dh±tusamaññ±, evamevetesupi pañcakkhandhasaªkh±tassa attabh±vassa avayavesu dh±tusamaññ± veditabb±. Aññamaññavisabh±galakkhaºaparicchinn± hete cakkh±dayoti. Apica dh±t³ti nijj²vamattasseta½ adhivacana½. Tath± hi bhagav± “chadh±turo aya½ bhikkhu puriso”ti-±d²su (ma. ni. 3.343-344) j²vasaññ±sam³hananattha½ dh±tudesana½ ak±s²ti. Yath±vuttenatthena cakkhu ca ta½ dh±tu c±ti cakkhudh±tu. Eva½ ses±pi. Manodh±t³ti ca tisso manodh±tuyo. Dhammadh±t³ti vedan±saññ±saªkh±rakkhandh± so¼asa sukhumar³p±ni nibb±nañca. Manoviññ±ºadh±t³ti chasattati manoviññ±ºadh±tuyo.
Cakkhundriy±d²ni b±v²sati vissajjan±ni b±v²satindriyavasena niddiµµh±ni. Cakkhumeva dassanalakkhaºe indaµµha½ k±ret²ti cakkhundriya½. Sotameva savanalakkhaºe indaµµha½ k±ret²ti sotindriya½. Gh±nameva gh±yanalakkhaºe indaµµha½ k±ret²ti gh±nindriya½. Jivh± eva s±yanalakkhaºe indaµµha½ k±ret²ti jivhindriya½. K±yo eva phusanalakkhaºe indaµµha½ k±ret²ti k±yindriya½. Manate iti mano, vij±n±t²ti attho. Aµµhakath±cariy± pan±hu– n±liy± minam±no viya mah±tul±ya dh±rayam±no viya ca ±rammaºa½ manati j±n±t²ti mano, tadeva mananalakkhaºe indaµµha½ k±ret²ti manindriya½.
J²vanti tena ta½sahaj±t± dhamm±ti j²vita½, tadeva anup±lanalakkhaºe indaµµha½ k±ret²ti j²vitindriya½. Ta½ r³paj²vitindriya½ ar³paj²vitindriyanti duvidha½. Sabbakammajar³pasahaja½ sahajar³p±nup±lana½ r³paj²vitindriya½, sabbacittasahaja½ sahaja-ar³p±nup±lana½ ar³paj²vitindriya½.
Th²yati saªgh±ta½ gacchati etiss± gabbhoti itth², itthiliªg±d²su indaµµha½ k±ret²ti indriya½, niyamato itthiy± eva indriya½ itthindriya½.
Pu½-vuccati nirayo, pu½ saªkh±te niraye ris²yati hi½s²yat²ti puriso, purisaliªg±d²su indaµµha½ k±ret²ti indriya½, niyamato purisasseva indriya½ purisindriya½. Dv²supetesu ekeka½ sabh±vakassa ekekassa kammajar³pasahaja½ hoti.
Kusalavip±kak±yaviññ±ºasampayutta½ sukha½, k±yikas±talakkhaºe indaµµha½ k±ret²ti indriya½, sukhameva indriya½ sukhindriya½.
Akusalavip±kak±yaviññ±ºasampayutta½ dukkha½, k±yika-as±talakkhaºe indaµµha½ k±ret²ti indriya½, dukkhameva indriya½ dukkhindriya½.
P²tisomanassayogato sobhana½ mano ass±ti sumano, sumanassa bh±vo somanassa½, cetasikas±talakkhaºe indaµµha½ k±ret²ti indriya½, somanassameva indriya½ somanassindriya½.
Domanassayogato duµµhu mano ass±ti, h²navedanatt± v± kucchita½ mano ass±ti dummano, dummanassa bh±vo domanassa½, cetasika-as±talakkhaºe indaµµha½ k±ret²ti indriya½, domanassameva indriya½ domanassindriya½. Sukhadukkh±k±rapavatti½ upekkhati majjhatt±k±rasaºµhitatt± ten±k±rena pavattat²ti upekkh±, majjhattalakkhaºe indaµµha½ k±ret²ti indriya½, upekkh± eva indriya½ upekkhindriya½.
Saddahanti et±ya, saya½ v± saddahati, saddahanamattameva v± es±ti saddh±, assaddhiyassa abhibhavanato adhipati-atthena indriya½, adhimokkhalakkhaºe v± indaµµha½ k±ret²ti indriya½, saddh±yeva indriya½ saddhindriya½.