2. Vimokkhaniddesavaººan±

210. Katamoti-±dike uddesassa niddese iti paµisañcikkhat²ti eva½ upaparikkhati. Suññamidanti ida½ khandhapañcaka½ suñña½. Kena suñña½? Attena v± attaniyena v±. Tattha attena v±ti b±lajanaparikappitassa attano abh±v± tena attan± ca suñña½. Attaniyena v±ti tassa parikappitassa attano santakena ca suñña½. Attano abh±veneva attaniy±bh±vo. Attaniyañca n±ma nicca½ v± siy± sukha½ v±, tadubhayampi natthi. Tena niccapaµikkhepena anicc±nupassan±, sukhapaµikkhepena dukkh±nupassan± ca vutt± hoti. Suññamida½ attena v±ti anatt±nupassan±yeva vutt±. Soti so eva½ t²hi anupassan±hi vipassam±no bhikkhu. Abhinivesa½ na karot²ti anatt±nupassan±vasena att±bhinivesa½ na karoti.
Nimitta½ na karot²ti anicc±nupassan±vasena niccanimitta½ na karoti. Paºidhi½ na karot²ti dukkh±nupassan±vasena paºidhi½ na karoti. Ime tayo vimokkh± pariy±yena vipassan±kkhaºe tadaªgavasen±pi labbhanti, nippariy±yena pana samucchedavasena maggakkhaºeyeva. Catt±ri jh±n±ni ajjhatta½ n²varaº±d²hi vuµµh±nato ajjhattavuµµh±no vimokkho. Catasso ar³pasam±pattiyo ±rammaºehi vuµµh±nato bahiddh±vuµµh±no vimokkho. ¾rammaºampi hi b±hir±yatan±ni viya idha “bahiddh±”ti vutta½. Ime dve vikkhambhanavimokkh±, dubhato vuµµh±no pana samucchedavimokkho.
N²varaºehi vuµµh±t²ti-±d²hi ajjhattavuµµh±na½ sar³pato vutta½. R³pasaññ±y±ti-±d²hi kasiº±di-±rammaºasamatikkamassa p±kaµatt± ta½ avatv± suttantesu vuttar³pasaññ±disamatikkamo vutto. Sakk±yadiµµhivicikicch±s²labbatapar±m±s±ti sam±sapada½, sakk±yadiµµhiy± vicikicch±ya s²labbatapar±m±s±ti vicchedo. Ayameva v± p±µho.
211. Vitakko c±ti-±d²hi jh±n±na½ sam±patt²nañca upac±rabh³miyo vutt±. Anicc±nupassan±ti-±d²hi catunna½ magg±na½ pubbabh±gavipassan± vutt±. Paµil±bho ti pañcavidhavasippattiy± by±pito patthaµo l±bhoti paµil±bho. Vasippattiy± hi sabbo jh±napayogo ca sam±pattipayogo ca paµippassaddho hoti, tasm± paµil±bho “paµippassaddhivimokkho”ti vutto. Vip±ko pana jh±nassa sam±pattiy± ca paµippassaddhi hot²ti ujukameva. Keci pana “upac±rapayogassa paµippassaddhatt± jh±nassa sam±pattiy± ca paµil±bho hoti, tasm± jh±nasam±pattipaµil±bho ‘paµippassaddhivimokkho’ti vuccat²”ti vadanti.
212. Ajjhattanti att±na½ adhikicca pavatta½. Paccattanti att±na½ paµicca pavatta½. Ubhayen±pi niyakajjhattameva d²peti n²lanimittanti n²lameva. N²lasañña½ paµilabhat²ti tasmi½ n²lanimitte n²lamitisañña½ paµilabhati. Suggahita½ karot²ti parikammabh³miya½ suµµhu uggahita½ karoti. S³padh±rita½ upadh±ret²ti upac±rabh³miya½ suµµhu upadh±rita½ katv± upadh±reti. Sv±vatthita½ avatth±pet²ti appan±bh³miya½ suµµhu nicchita½ nicchin±ti. Vavatth±pet²tipi p±µho. Ajjhattañhi n²laparikamma½ karonto kese v± pitte v± akkhit±rak±ya½ v± karoti. Bahiddh± n²lanimitteti n²lapupphan²lavatthan²ladh±t³na½ aññatare n²lakasiºe. Citta½ upasa½harat²ti citta½ upaneti. P²t±d²supi eseva nayo. ¾sevat²ti tameva sañña½ ±dito sevati. Bh±vet²ti va¹¹heti. Bahul²karot²ti punappuna½ karoti. R³panti n²lanimitta½ r³pa½. R³pasaññ²ti tasmi½ r³pe saññ± r³pasaññ±, s± assa atth²ti r³pasaññ². Ajjhatta½ p²tanimitt±d²su p²taparikamma½ karonto mede v± chaviy± v± akkh²na½ p²taµµh±ne v± karoti. Lohitaparikamma½ karonto ma½se v± lohite v± jivh±ya v± hatthatalap±datalesu v± akkh²na½ rattaµµh±ne v± karoti. Od±taparikamma½ karonto aµµhimhi v± dante v± nakhe v± akkh²na½ setaµµh±ne v± karoti. Ajjhatta½ ar³panti ajjhatta½ r³panimitta½ natth²ti attho.
Mett±sahagaten±ti paµhamadutiyatatiyajjh±navasena mett±ya samann±gatena. Cetas±ti cittena. Eka½ disanti eka½ ekiss± dis±ya paµhamapariggahita½ satta½ up±d±ya ekadis±pariy±pannasattapharaºavasena vutta½. Pharitv±ti phusitv± ±rammaºa½ katv±. Viharat²ti brahmavih±r±dhiµµhita½ iriy±pathavih±ra½ pavatteti. Tath± dutiyanti yath± puratthim±d²su ya½kiñci eka½ disa½ pharitv± viharati, tatheva tadanantara½ dutiya½ tatiya½ catuttha½ v±ti attho. Iti uddhanti eteneva nayena uparima½ disanti vutta½ hoti. Adho tiriyanti adhodisampi tiriya½ disampi evameva Tattha ca adhoti heµµh±. Tiriyanti anudis±. Eva½ sabbadis±su assamaº¹alik±ya assamiva mett±sahagata½ citta½ s±retipi pacc±s±retip²ti. Ett±vat± ekameka½ disa½ pariggahetv± odhiso mett±pharaºa½ dassita½. Sabbadh²ti-±di pana anodhiso dassanattha½ vutta½. Tattha sabbadh²ti sabbattha. Sabbattat±y±ti sabbesu h²namajjhimukkaµµhamittasapattamajjhatt±dippabhedesu attat±ya, “aya½ parasatto”ti vibh±ga½ akatv± attasamat±y±ti vutta½ hoti. Atha v± sabbattat±y±ti sabbena cittabh±vena, ²sakampi bahi avikkhipam±noti vutta½ hoti. Sabb±vantanti sabbasattavanta½, sabbasattayuttanti attho. Sabbavantantipi p±µho. Lokanti sattaloka½.
Vipulen±ti evam±dipariy±yadassanato panettha puna “mett±sahagaten±”ti vutta½. Yasm± v± ettha odhiso pharaºe viya puna tath±saddo v± iti-saddo v± na vutto, tasm± puna “mett±sahagatena cetas±”ti vutta½, nigamanavasena v± eta½ vutta½. Vipulen±ti ettha pharaºavasena vipulat± daµµhabb±. Bh³mivasena pana ta½ mahaggata½. Tañhi kilesavikkhambhanasamatthat±ya vipulaphalat±ya d²ghasant±nat±ya ca mahantabh±va½ gata½, mahantehi v± u¼±racchandav²riyacittapaññehi gata½ paµipannanti mahaggata½. Paguºavasena appam±ºasatt±rammaºavasena ca appam±ºa½. By±p±dapaccatthikappah±nena avera½. Domanassappah±nato aby±pajja½, niddukkhanti vutta½ hoti. Appaµik³l± hont²ti bhikkhuno cittassa appaµik³l± hutv± upaµµhahanti. Sesesupi vuttanayeneva karuº±mudit±-upekkh±vasena yojetabba½. Karuº±ya vihes±paccatthikappah±nena avera½, mudit±ya aratipaccatthikappah±nena.
Upekkh±sahagaten±ti catutthajjh±navasena upekkh±ya samann±gatena. R±gapaccatthikappah±nena avera½, gehasitasomanassappah±nato aby±pajja½. Sabbampi hi akusala½ kilesapari¼±hayogato saby±pajjamev±ti ayametesa½ viseso.
213. Sabbasoti sabb±k±rena, sabb±sa½ v±, anavases±nanti attho. R³pasaññ±nanti saññ±s²sena vuttar³p±vacarajjh±n±nañceva tad±rammaº±nañca. R³p±vacarajjh±nampi hi r³panti vuccati “r³p² r³p±ni passat²”ti-±d²su (paµi. ma. 1.209; dha. sa. 248), tassa ±rammaºampi bahiddh± r³p±ni passati “suvaººadubbaºº±n²”ti-±d²su (dha. sa. 223). Tasm± idha r³pe saññ± r³pasaññ±ti eva½ saññ±s²sena vuttar³p±vacarajjh±nasseta½ adhivacana½. R³pa½ saññ± ass±ti r³pasañña½, r³pamassa n±manti vutta½ hoti. Eva½ pathav²kasiº±dibhedassa tad±rammaºassa ceta½ adhivacananti veditabba½. Samatikkam±ti vir±g± nirodh± ca. Ki½ vutta½ hoti? Et±sa½ kusalavip±kakiriy±vasena pañcadasanna½ jh±nasaªkh±t±na½ r³pasaññ±na½, etesañca pathav²kasiº±divasena navanna½ ±rammaºasaªkh±t±na½ r³pasaññ±na½ sabb±k±rena, anavases±na½ v± vir±g± ca nirodh± ca vir±gahetu ceva nirodhahetu ca ±k±s±nañc±yatana½ upasampajja viharati. Na hi sakk± sabbaso anatikkantar³pasaññena eta½ upasampajja viharitunti. Yasm± pana ±rammaºasamatikkamena pattabb± et± sam±pattiyo, na ekasmi½yeva ±rammaºe paµhamajjh±n±d²ni viya. ¾rammaºe avirattassa ca saññ±samatikkamo na hoti, tasm± aya½ ±rammaºasamatikkamavasen±pi atthavaººan± kat±ti veditabb±.
Paµighasaññ±na½ atthaªgam±ti cakkh±d²na½ vatth³na½ r³p±d²na½ ±rammaº±nañca paµigh±tena uppann± saññ± paµighasaññ±, r³pasaññ±d²na½ eta½ adhivacana½. T±sa½ kusalavip±k±na½ pañcanna½, akusalavip±k±na½ pañcannanti sabbaso dasannampi paµighasaññ±na½ atthaªgam± pah±n± asamupp±d±, appavatti½ katv±ti vutta½ hoti. K±mañcet± paµhamajjh±n±d²ni sam±pannassapi na santi, na hi tasmi½ samaye pañcadv±ravasena citta½ pavattati, eva½ santepi aññattha pah²n±na½ sukhadukkh±na½ catutthajjh±ne viya sakk±yadiµµh±d²na½ tatiyamagge viya ca imasmi½ jh±ne uss±hajananattha½ imassa jh±nassa pasa½s±vasena et±sa½ ettha vacana½ veditabba½. Atha v± kiñc±pi t± r³p±vacara½ sam±pannassa na santi, atha kho na pah²natt± na santi. Na hi r³pavir±g±ya r³p±vacarabh±van± sa½vattati, r³p±yatt±yeva ca et±sa½ pavatti. Aya½ pana bh±van± r³pavir±g±ya sa½vattati, tasm± t± ettha pah²n±ti vattu½ vaµµati. Na kevalañca vattu½, eka½seneva eva½ dh±retumpi vaµµati. T±sañhi ito pubbe appah²natt±yeva “paµhamajjh±na½ sam±pannassa saddo kaºµako”ti (a. ni. 10.72) vutto bhagavat±. Idha ca pah²natt±yeva ar³pasam±patt²na½ ±neñjat± santavimokkhat± ca vutt±.
N±nattasaññ±na½ amanasik±r±ti n±natte v± gocare pavatt±na½ saññ±na½, n±natt±na½ v± saññ±na½. Yasm± het± r³pasadd±dibhede n±natte n±n±sabh±ve gocare pavattanti, yasm± cet± aµµha k±m±vacarakusalasaññ±, dv±dasa akusalasaññ±, ek±dasa k±m±vacarakusalavip±kasaññ±, dve akusalavip±kasaññ±, ek±dasa k±m±vacarakiriy±saññ±ti eva½ catucatt±l²sampi saññ± n±natt± n±n±sabh±v± aññamaññavisadis±, tasm± “n±nattasaññ±”ti vutt±. T±sa½ sabbaso n±nattasaññ±na½ amanasik±r± an±vajjan± citte ca anupp±dan±. Yasm± t± n±vajjati citte ca na upp±deti na manasikaroti na paccavekkhati, tasm±ti vutta½ hoti. Yasm± cettha purim± r³pasaññ± paµighasaññ± ca imin± jh±nena nibbatte bhavepi na vijjanti, pageva tasmi½ bhave ima½ jh±na½ upasampajja viharaºak±le, tasm± t±sa½ samatikkam± atthaªgam±ti dvedh±pi abh±voyeva vutto. N±nattasaññ±su pana yasm± aµµha k±m±vacarakusalasaññ±, nava kiriy±saññ±, das±kusalasaññ±ti im± sattav²sati saññ± imin± jh±nena nibbatte bhave vijjanti, tasm± t±sa½ amanasik±r±ti vuttanti veditabba½. Tatth±pi hi ima½ jh±na½ upasampajja viharanto t±sa½ amanasik±r±yeva upasampajja viharati. T± pana manasikaronto asam±panno hot²ti. Saªkhepato cettha “r³pasaññ±na½ samatikkam±”ti-imin± sabbar³p±vacaradhamm±na½ pah±na½ vutta½. “Paµighasaññ±na½ atthaªgam± n±nattasaññ±na½ amanasik±r±”ti-imin± sabbesa½ k±m±vacaracittacetasik±na½ pah±nañca amanasik±ro ca vuttoti veditabbo.
Ananto ±k±soti ettha paññattimattatt± n±ssa upp±danto v± vayanto v± paññ±yat²ti ananto, anantapharaºavasen±pi ananto. Na hi so yog² ekadesavasena pharati, sakalavaseneva pharati. ¾k±soti kasiºuggh±µim±k±so. ¾k±s±nañc±yatan±d²ni vuttatth±ni. Upasampajja viharat²ti ta½ patv± nipph±detv± tadanur³pena iriy±pathena viharati. Tadeva sam±pajjitabbato sam±patti.