Atha v± sabbattat±y±ti sabbena cittabh±vena, ²sakampi bahi avikkhipam±noti vutta½ hoti. Sabb±vantanti sabbasattavanta½, sabbasattayuttanti attho. Lokanti sattaloka½. Vipulen±ti evam±dipariy±yadassanato panettha puna “mett±sahagaten±”ti vutta½. Yasm± v± ettha odhiso pharaºe viya puna tath±-saddo iti-saddo v± na vutto, tasm± puna “mett±sahagatena cetas±”ti vutta½. Nigamanavasena v± eta½ vutta½. Vipulen±ti ettha ca pharaºavasena vipulat± daµµhabb±. Bh³mivasena pana ta½ mahaggata½. Paguºavasena appam±ºasatt±rammaºavasena ca appam±ºa½. By±p±dapaccatthikappah±nena avera½. Domanassappah±nena aby±pajja½. Niddukkhanti vutta½ hoti (visuddhi. 1.254). Karuº± heµµh± vuttatth±yeva. Modanti t±ya ta½samaªgino, saya½ v± modati, modanamattameva v± s±ti mudit±. “Aver± hont³”ti-±diby±p±dappah±nena majjhattabh±v³pagamanena ca upekkhat²ti upekkh±. Lakkhaº±dito panettha hit±k±rappavattilakkhaº± mett±, hit³pasa½h±raras± ±gh±tavinayapaccupaµµh±n±, satt±na½ man±pabh±vadassanapadaµµh±n±. By±p±d³pasamo etiss± sampatti, sinehasambhavo vipatti. Dukkh±panayan±k±rappavattilakkhaº± karuº±, paradukkh±sahanaras±, avihi½s±paccupaµµh±n±, dukkh±bhibh³t±na½ an±thabh±vadassanapadaµµh±n±. Vihi½s³pasamo tass± sampatti, sokasambhavo vipatti. Pamodalakkhaº± mudit±, aniss±yanaras±, arativigh±tapaccupaµµh±n±, satt±na½ sampattidassanapadaµµh±n±. Arativ³pasamo tass± sampatti, pah±nasambhavo vipatti. Sattesu majjhatt±k±rappavattilakkhaº± upekkh±, sattesu samabh±vadassanaras±, paµigh±nunayav³pasamapaccupaµµh±n± “kammassak± satt±, te kassa ruciy± sukhit± v± bhavissanti, dukkhato v± muccissanti, pattasampattito v± na parih±yissant²”ti eva½ pavattakammassakat±dassanapadaµµh±n±. Paµigh±nunayav³pasamo tass± sampatti, gehassit±ya aññ±ºupekkh±ya sambhavo vipatti. Tattha santuµµho hot²ti paccayasantosavasena santuµµho hoti. Itar²tarena c²varen±ti na th³lasukhumal³khapaº²tathirajiºº±na½ yena kenaci c²varena, atha kho yath±laddh±na½ itar²tarena yena kenaci santuµµho hot²ti attho. C²varasmiñhi tayo santos±– yath±l±bhasantoso, yath±balasantoso, yath±s±ruppasantosoti. Piº¹ap±t±d²supi eseva nayo. Iti ime tayo santose sandh±ya “santuµµho hoti itar²tarena c²varena. Yath±laddh±d²su yena kenaci c²varena santuµµho hot²”ti vutta½. Ettha ca c²vara½ j±nitabba½, c²varakhetta½ j±nitabba½, pa½suk³la½ j±nitabba½, c²varasantoso j±nitabbo, c²varapaµisa½yutt±ni dhutaªg±ni j±nitabb±ni. Tattha c²vara½ j±nitabbanti khom±d²ni cha c²var±ni duk³l±d²ni cha anulomac²var±nipi j±nitabb±ni. Im±ni dv±dasa kappiyac²var±ni. Kusac²ra½ v±kac²ra½ phalakac²ra½ kesakambala½ v±¼akambala½ potthako camma½ ul³kapakkha½ rukkhadussa½ lat±dussa½ erakadussa½ kadalidussa½ ve¼udussanti evam±d²ni pana akappiyac²var±ni. C²varakhettanti “saªghato v± gaºato v± ñ±tito v± mittato v± attano v± dhanena pa½suk³la½ v±”ti eva½ uppajjanato cha khett±ni, aµµhannañca m±tik±na½ vasena aµµha khett±ni j±nitabb±ni. Pa½suk³lanti sos±nika½ p±paºika½ rathiya½ saªk±rak³µa½ sotthiya½ sin±na½ tittha½ gatapacc±gata½ aggi¹a¹¹ha½ gokh±yita½ upacik±kh±yita½ und³rakh±yita½ antacchinna½ dasacchinna½ dhaj±haµa½ th³pa½ samaºac²vara½ s±muddiya½ ±bhisekiya½ panthika½ v±t±haµa½ iddhimaya½ devadattiyanti tev²sati pa½suk³l±ni veditabb±ni. Ettha ca sotthiyanti gabbhamalaharaºa½. Gatapacc±gatanti matakasar²ra½ p±rupitv± sus±na½ netv± ±n²tac²vara½. Dhaj±haµanti dhaja½ uss±petv± tato ±n²ta½. Th³panti vammike p³jitac²vara½. S±muddiyanti samuddav²c²hi thala½ p±pita½. Panthikanti pantha½ gacchantehi corabhayena p±s±ºehi koµµetv± p±rutac²vara½. Iddhimayanti ehibhikkhuc²vara½. Sesa½ p±kaµameva. C²varasantosoti v²sati c²varasantos±– c²vare vitakkasantoso gamanasantoso pariyesanasantoso paµil±bhasantoso mattapaµiggahaºasantoso loluppavivajjanasantoso yath±l±bhasantoso yath±balasantoso yath±s±ruppasantoso udakasantoso dhovanasantoso karaºasantoso parim±ºasantoso suttasantoso sibbanasantoso rajanasantoso kappasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso vissajjanasantosoti. Tattha s±dakabhikkhuno tem±sa½ nibaddhav±sa½ vasitv± ekam±samatta½ vitakkitu½ vaµµati. So hi pav±retv± c²varam±se c²vara½ karoti. Pa½suk³liko addham±seneva karoti. Ida½ m±saddham±samatta½ vitakkana½ vitakkasantoso. C²varatth±ya gacchantassa pana “kattha labhiss±m²”ti acintetv± kammaµµh±nas²seneva gamana½ gamanasantoso n±ma. Pariyesantassa pana yena v± tena v± saddhi½ apariyesitv± lajji½ pesalabhikkhu½ gahetv± pariyesana½ pariyesanasantoso n±ma. Eva½ pariyesantassa ±hariyam±na½ c²vara½ d³ratova disv± “eta½ man±pa½ bhavissati, eta½ aman±pan”ti eva½ avitakketv± th³lasukhum±d²su yath±laddheneva santussana½ paµil±bhasantoso n±ma. Eva½ laddha½ gaºhantass±pi “ettaka½ dupaµµassa bhavissati, ettaka½ ekapaµµass±”ti attano pahonakamatteneva santussana½ mattapaµiggahaºasantoso n±ma. C²vara½ pariyesantassa pana “asukassa gharadv±re man±pa½ labhiss±m²”ti acintetv± dv±rapaµip±µiy± caraºa½ loluppavivajjanasantoso n±ma. L³khapaº²tesu yena kenaci y±petu½ sakkontassa yath±laddheneva y±pana½ yath±l±bhasantoso n±ma. Attano th±ma½ j±nitv± yena y±petu½ sakkoti, tena y±pana½ yath±balasantoso n±ma. Man±pa½ aññassa datv± attan± yena kenaci y±pana½ yath±s±ruppasantoso n±ma. “Kattha udaka½ man±pa½, kattha aman±pan”ti avic±retv± yena kenaci dhovanupagena udakena dhovana½ udakasantoso n±ma. Tath± paº¹umattikagerukap³tipaººarasakiliµµh±ni pana udak±ni vajjetu½ vaµµati. Dhovantassa pana muggar±d²hi apaharitv± hatthehi madditv± dhovana½ dhovanasantoso n±ma. Tath± asujjhanta½ paºº±ni pakkhipitv± t±pita-udaken±pi dhovitu½ vaµµati. Eva½ dhovitv± karontassa “ida½ th³la½, ida½ sukhuman”ti akopetv± pahonakan²h±reneva karaºa½ karaºasantoso n±ma. Timaº¹alapaµicch±danamattasseva karaºa½ parim±ºasantoso n±ma. C²varakaraºatth±ya pana “man±pa½ sutta½ pariyesiss±m²”ti avic±retv± rathik±d²su v± devaµµh±ne v± ±haritv± p±dam³le v± µhapita½ ya½ kiñcideva sutta½ gahetv± karaºa½ suttasantoso n±ma. Kusibandhanak±le pana aªgulimatte sattav±re na vijjhitabba½. Eva½ karontassa hi yo bhikkhu sah±yo na hoti, tassa vattabhedopi natthi. Tivaªgulamatte pana sattav±re vijjhitabba½. Eva½ karontassa maggapaµipannen±pi sah±yena bhavitabba½. Yo na hoti, tassa vattabhedo. Aya½ sibbanasantoso n±ma. Rajantena pana k±¼akacchak±d²ni pariyesantena na rajitabba½, somavakkal±d²su ya½ labhati, tena rajitabba½. Alabhantena pana manussehi araññe v±ka½ gahetv± cha¹¹itarajana½ v± bhikkh³hi pacitv± cha¹¹itakasaµa½ v± gahetv± rajitabba½. Aya½ rajanasantoso n±ma. N²lakaddamak±¼as±mesu ya½ kiñci gahetv± hatthipiµµhe nisinnassa paññ±yam±nakappakaraºa½ kappasantoso n±ma. Hirikop²napaµicch±danamattavasena paribhuñjana½ paribhogasantoso n±ma. Dussa½ pana labhitv± sutta½ v± s³ci½ v± k±raka½ v± alabhantena µhapetu½ vaµµati, labhantena na vaµµati. Katampi ce antev±sik±d²na½ d±tuk±mo hoti, te ca asannihit±, y±va ±gaman± µhapetu½ vaµµati, ±gatamattesu tesu d±tabba½. D±tu½ asakkontena adhiµµh±tabba½. Aññasmi½ c²vare sati paccattharaºampi adhiµµh±tu½ vaµµati. Anadhiµµhitameva hi sannidhi hoti. Adhiµµhita½ na hot²ti mah±s²vatthero ±ha. Aya½ sannidhiparivajjanasantoso n±ma. Vissajjentena pana mukha½ oloketv± na d±tabba½, s±raº²yadhamme µhatv±va vissajjetabbanti aya½ vissajjanasantoso n±ma. C²varapaµisa½yutt±ni dhutaªg±ni n±ma pa½suk³likaªgañceva tec²varikaªgañca. Iti c²varasantosamah±-ariyava½sa½ p³rayam±no paccekasambuddho im±ni dve dhutaªg±ni gopeti, im±ni gopento c²varasantosamah±-ariyava½savasena santuµµho hoti. Vaººav±d²ti eko santuµµho hoti, santosassa vaººa½ na katheti. Eko na santuµµho hoti, santosassa vaººa½ katheti Eko neva santuµµho hoti, na santosassa vaººa½ katheti. Eko santuµµho ca hoti, santosassa ca vaººa½ katheti. Tath±r³po so paccekasambuddho ta½ dassetu½ “itar²tarac²varasantuµµhiy± ca vaººav±d²”ti vutta½. Anesananti d³teyyapahiºagaman±nuyogappabheda½ n±nappak±ra½ anesana½. Appatir³panti ayutta½. Aladdh± c±ti alabhitv±. Yath± ekacco “katha½ nu kho c²vara½ labhiss±m²”ti puññavantehi bhikkh³hi saddhi½ ekato hutv± kohañña½ karonto uttasati paritassati, paccekasambuddho eva½ aladdh± ca c²vara½ na paritassati. Laddh± c±ti dhammena samena labhitv±. Adhigatoti vigatalobhagiddho. Amucchitoti adhimattataºh±ya mucchana½ an±panno. Anajjh±pannoti taºh±ya anotthaµo apariyonaddho. ¾d²navadass±v²ti anesan±pattiyañca gadhitaparibhoge ca ±d²nava½ passam±no. Nissaraºapaññoti “y±vadeva s²tassa paµigh±t±y±”ti (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) vutta½ nissaraºameva paj±nanto. Itar²tarac²varasantuµµhiy±ti yena kenaci c²varena santuµµhiy±. Nevatt±nukka½set²ti yath± panidhekacco “aha½ pa½suk³liko, may± upasampadam±¼eyeva pa½suk³likaªga½ gahita½, ko may± sadiso atth²”ti attukka½sana½ karoti. Eva½ so attukka½sana½ na karoti. Na para½ vambhet²ti “ime panaññe bhikkh³ na pa½suk³lik±ti v± pa½suk³likamattampi etesa½ natth²”ti v± eva½ para½ na vambheti. Yo hi tattha dakkhoti yo tasmi½ c²varasantose vaººav±d². T±su v± dakkho cheko byatto. Analasoti s±taccakiriy±ya ±lasiyavirahito. Sampaj±no patissatoti sampaj±napaññ±ya ceva satiy± ca yutto. Ariyava½se µhitoti ariyava½se patiµµhito. Itar²tarena piº¹ap±ten±ti yena kenaci piº¹ap±tena. Etthapi piº¹ap±to j±nitabbo, piº¹ap±takhetta½ j±nitabba½, piº¹ap±tasantoso j±nitabbo, piº¹ap±tapaµisa½yutta½ dhutaªga½ j±nitabba½. Tattha piº¹ap±toti odano kumm±so sattu maccho ma½sa½ kh²ra½ dadhi sappi navan²ta½ tela½ madhu ph±ºita½ y±gu kh±dan²ya½ s±yan²ya½ lehan²yanti so¼asa piº¹ap±t±. Piº¹ap±takhettanti saªghabhatta½ uddesabhatta½ nimantana½ sal±kabhatta½ pakkhika½ uposathika½ p±µipadika½ ±gantukabhatta½ gamikabhatta½ gil±nabhatta½ gil±nupaµµh±kabhatta½ dhurabhatta½ kuµibhatta½ v±rabhatta½ vih±rabhattanti pannarasa piº¹ap±takhett±ni.