Eva½ ±dimajjhapariyos±nesu paºidh±n±rambhapariniµµh±nesu tesa½ vibh±goti apare. Dos³pasamakaruº±pakatik±na½ bhavasukhavimuttisukhaparamasukhappatt±na½ puññ³pacayabhedato tabbibh±goti aññe. Lajj±satim±n±passay±na½ lokuttaradhamm±dhipat²na½ s²lasam±dhipaññ±garuk±na½ t±ritataritat±rayit³na½ anubuddhapaccekabuddhasamm±sambuddh±na½ p±ram², upap±ram², paramatthap±ram²ti bodhisattassuppattito yath±vuttavibh±goti keci. Cittapaºidhito y±va vac²paºidhi, t±va pavatt± sambh±r± p±ramiyo, vac²paºidhito y±va k±yapaºidhi, t±va pavatt± upap±ramiyo, k±yapaºidhito pabhuti paramatthap±ramiyoti apare. Aññe pana “parapuññ±numodanavasena pavatt± sambh±r± p±ramiyo, paresa½ k±r±panavasena pavatt± upap±ramiyo, saya½karaºavasena pavatt± paramatthap±ramiyo”ti vadanti.
Tath± bhavasukh±vaho puññañ±ºasambh±ro p±ram², attano nibb±nasukh±vaho upap±ram², paresa½ tadubhayasukh±vaho paramatthap±ram²ti eke. Puttad±radhan±di-upakaraºaparicc±go pana d±nap±ram², aªgaparicc±go d±na-upap±ram², attano j²vitaparicc±go d±naparamatthap±ram²ti. Tath± puttad±r±dikassa tividhass±pi hetu av²tikkamanavasena tisso s²lap±ramiyo, tesu eva tividhesu vatth³su ±laya½ upacchinditv± nikkhamanavasena tisso nekkhammap±ramiyo, upakaraºaªgaj²vitataºha½ sam³hanitv± satt±na½ hit±hitavinicchayakaraºavasena tisso paññ±p±ramiyo. Yath±vuttabhed±na½ paricc±g±d²na½ v±yamanavasena tisso v²riyap±ramiyo, upakaraºaªgaj²vitantar±yakar±na½ khamanavasena tisso khantip±ramiyo, upakaraºaªgaj²vitahetu sacc±paricc±gavasena tisso saccap±ramiyo, d±n±dip±ramiyo akupp±dhiµµh±navaseneva samijjhant²ti, upakaraº±divin±sepi acal±dhiµµh±navasena tisso adhiµµh±nap±ramiyo, upakaraº±di-upagh±takesupi sattesu mett±ya avijahanavasena tisso mett±p±ramiyo, yath±vuttavatthuttayassa upak±r±pak±resu sattasaªkh±resu majjhattat±paµil±bhavasena tisso upekkh±p±ramiyoti evam±din± et±sa½ vibh±go veditabb±ti.
Ko saªgahoti? Ettha pana yath± et± vibh±gato ti½savidh±pi d±nap±rami-±dibh±vato dasavidh±, eva½ d±nas²lakhantiv²riyajh±napaññ±sabh±vena chabbidh±. Et±su hi nekkhammap±ram² s²lap±ramiy± saªgahit±, tass± pabbajj±bh±ve, n²varaºavivekabh±ve pana jh±nap±ramiy± kusaladhammabh±ve chahipi saªgahit±. Saccap±ram² s²lap±ramiy± ekadeso eva vac²viratisaccapakkhe, ñ±ºasaccapakkhe pana paññ±p±ramiy± saªgahit±. Mett±p±rami jh±nap±ramiy± eva. Upekkh±p±ram² jh±napaññ±p±ram²hi. Adhiµµh±nap±ram² sabb±hipi saªgahit±ti.
Etesañca d±n±d²na½ channa½ guº±na½ aññamaññasambandh±na½ pañcadasayugal±d²ni pañcadasayugal±dis±dhak±ni honti. Seyyathida½– d±nas²layugalena parahit±hit±na½ karaº±karaºayugalasiddhi, d±nakhantiyugalena alobh±dosayugalasiddhi, d±nav²riyayugalena c±gasutayugalasiddhi, d±najh±nayugalena k±madosappah±nayugalasiddhi. D±napaññ±yugalena ariyay±nadhurayugalasiddhi, s²lakhantidvayena payog±sayasuddhidvayasiddhi, s²lav²riyadvayena bh±van±dvayasiddhi, s²lajh±nadvayena duss²lyapariyuµµh±nappah±nadvayasiddhi, s²lapaññ±dvayena d±nadvayasiddhi, khantiv²riyayugalena kham±tejadvayasiddhi, khantijh±nayugalena virodh±nurodhappah±nayugalasiddhi, khantipaññ±yugalena suññat±khantipaµivedhadukasiddhi, v²riyajh±nadukena paggah±vikkhepadukasiddhi, v²riyapaññ±dukena saraºadukasiddhi, jh±napaññ±dukena y±nadukasiddhi d±nas²lakhantittikena lobhadosamohappah±nattikasiddhi, d±nas²lav²riyattikena bhogaj²vitak±yas±r±d±nattikasiddhi, d±nas²lajh±nattikena puññakiriyavatthuttikasiddhi, d±nas²lapaññ±tikena ±mis±bhayadhammad±nattikasiddh²ti. Eva½ itarehipi tikehi catukk±d²hi ca yath±sambhava½ tik±ni ca catukk±d²ni ca yojetabb±ni.
Eva½ chabbidh±nampi pana im±sa½ p±ram²na½ cat³hi adhiµµh±nehi saªgaho veditabbo. Sabbap±ram²na½ sam³hasaªgahato hi catt±ri adhiµµh±n±ni, seyyathida½– sacc±dhiµµh±na½, c±g±dhiµµh±na½, upasam±dhiµµh±na½, paññ±dhiµµh±nanti. Tattha adhitiµµhati etena, ettha v± adhitiµµhati, adhiµµh±namattameva v± tanti adhiµµh±na½, saccañca ta½ adhiµµh±nañca, saccassa v± adhiµµh±na½, sacca½ adhiµµh±nametass±ti v± sacc±dhiµµh±na½. Eva½ sesesupi. Tattha avisesato t±va lokuttaraguºe kat±bhin²h±rassa anukampitasabbasattassa mah±sattassa paµiññ±nur³pa½ sabbap±ramipariggahato sacc±dhiµµh±na½. T±sa½ paµipakkhaparicc±gato c±g±dhiµµh±na½ Sabbap±ramit±guºehi upasamato upasam±dhiµµh±na½. Tehi eva parahitop±yakosallato paññ±dhiµµh±na½.
Visesato pana y±cakajana½ avisa½v±detv± dass±m²ti paµij±nanato paµiñña½ avisa½v±detv± d±nato d±na½ avisa½v±detv± anumodanato macchariy±dipaµipakkhaparicc±gato deyyadhammapaµigg±hakad±nadeyyadhammakkhayesu lobhadosamohabhayav³pasamato yath±raha½ yath±k±la½ yath±vidh±nañca d±nato paññuttarato ca kusaladhamm±na½ caturadhiµµh±napadaµµh±na½ d±na½. Tath± sa½varasam±d±nassa av²tikkamanato duss²lyaparicc±gato duccaritav³pasamanato paññuttarato ca caturadhiµµh±napadaµµh±na½ s²la½. Yath±paµiñña½ khamanato, par±par±dhavikappaparicc±gato, kodhapariyuµµh±nav³pasamanato, paññuttarato, ca caturadhiµµh±napadaµµh±n± khanti. Paµiññ±nur³pa½ parahitakaraºato, visadaparicc±gato, akusalav³pasamanato, paññuttarato ca caturadhiµµh±napadaµµh±na½ v²riya½. Paµiññ±nur³pa½ lokahit±nucintanato, n²varaºaparicc±gato, cittav³pasamanato, paññuttarato ca caturadhiµµh±napadaµµh±na½ jh±na½. Yath±paµiñña½ parahit³p±yakosallato, anup±yakiriy±paricc±gato, mohajapari¼±hav³pasamanato, sabbaññut±paµil±bhato ca caturadhiµµh±napadaµµh±n± paññ±.
Tattha ñeyyapaµiññ±nuvidh±nehi sacc±dhiµµh±na½. Vatthuk±makilesak±maparicc±gehi c±g±dhiµµh±na½. Dosadukkhav³pasamehi upasam±dhiµµh±na½. Anubodhapaµivedhehi paññ±dhiµµh±na½. Tividhasaccapariggahita½ dosattayavirodhi sacc±dhiµµh±na½. Tividhac±gapariggahita½ dosattayavirodhi c±g±dhiµµh±na½. Tividhav³pasamapariggahita½ dosattayavirodhi upasam±dhiµµh±na½. Tividhañ±ºapariggahita½ dosattayavirodhi paññ±dhiµµh±na½. Sacc±dhiµµh±napariggahit±ni c±g³pasamapaññ±dhiµµh±n±ni avisa½v±danato paµiññ±nuvidh±nato ca, c±g±dhiµµh±napariggahit±ni sacc³pasamapaññ±dhiµµh±n±ni paµipakkhaparicc±gato sabbaparicc±gaphalatt± ca, upasam±dhiµµh±napariggahit±ni saccac±gapaññ±dhiµµh±n±ni kilesapari¼±hav³pasamanato k±m³pasamanato k±mapari¼±hav³pasamanato ca, paññ±dhiµµh±napariggahit±ni saccac±g³pasam±dhiµµh±n±ni ñ±ºapubbaªgamato ñ±º±nuparivattanato c±ti eva½ sabb±pi p±ramiyo saccappabh±vit± c±gaparibyañjit± upasamopabr³hit± paññ±parisuddh±. Saccañhi et±sa½ janakahetu. C±go parigg±hakahetu, upasamo parivuddhihetu, paññ± p±risuddhihetu. Tath± ±dimhi sacc±dhiµµh±na½ saccapaµiññatt±, majjhe c±g±dhiµµh±na½ katapaºidh±nassa parahit±ya attaparicc±gato. Ante upasam±dhiµµh±na½ sabb³pasamapariyos±natt±. ¾dimajjhapariyos±nesu paññ±dhiµµh±na½ tasmi½ sati sambhavato asati abh±vato yath±paµiññañca bh±vato.
Tattha mah±puris± satatamattahitaparahitakarehi garupiyabh±vakarehi saccac±g±dhiµµh±nehi gihibh³t± ±misad±nena pare anuggaºhanti. Tath± attahitaparahitakarehi garupiyabh±vakarehi upasamapaññ±dhiµµh±nehi ca pabbajitabh³t± dhammad±nena pare anuggaºhanti.
Tattha antimabhave bodhisattassa caturadhiµµh±naparip³raºa½. Paripuººacaturadhiµµh±nassa hi carimakabhav³papatt²ti eke. Tatra hi gabbhokkantiµhiti-abhinikkhamanesu paññ±dhiµµh±nasamud±gamena sato sampaj±no sacc±dhiµµh±nap±rip³riy± sampatij±to uttar±bhimukho sattapadav²tih±rena gantv± sabb± dis± oloketv± sacc±nuparivattin± vacas±– “aggohamasmi lokassa, jeµµhohamasmi lokassa, seµµhohamasmi lokass±”ti (d². ni. 2.31; ma. ni. 3.207) tikkhattu½ s²han±da½ nadi.
Upasam±dhiµµh±nasamud±gamena jiºº±turamatapabbajitadass±vino catudhammapadesakovidassa yobban±rogyaj²vitasampattimad±na½ upasamo. C±g±dhiµµh±nasamud±gamena mahato ñ±tiparivaµµassa hatthagatassa ca cakkavattirajjassa anapekkhaparicc±goti.
Dutiye µh±ne abhisambodhiya½ caturadhiµµh±na½ paripuººanti keci. Tattha hi yath±paµiñña½ sacc±dhiµµh±nasamud±gamena catunna½ ariyasacc±na½ abhisamayo, tato hi sacc±dhiµµh±na½ paripuººa½. C±g±dhiµµh±nasamud±gamena sabbakiles³pakkilesaparicc±go, tato hi c±g±dhiµµh±na½ paripuººa½. Upasam±dhiµµh±nasamud±gamena param³pasamappatti, tato hi upasam±dhiµµh±na½ paripuººa½. Paññ±dhiµµh±nasamud±gamena an±varaºañ±ºapaµil±bho, tato hi paññ±dhiµµh±na½ paripuººanti. Ta½ asiddha½, abhisambodhiy±pi paramatthabh±vato.
Tatiye µh±ne dhammacakkappavattane caturadhiµµh±na½ paripuººanti aññe. Tattha hi sacc±dhiµµh±nasamud±gatassa dv±dasahi ±k±rehi ariyasaccadesan±ya sacc±dhiµµh±na½ paripuººa½. C±g±dhiµµh±nasamud±gatassa saddhammamah±y±gakaraºena c±g±dhiµµh±na½ paripuººa½. Upasam±dhiµµh±nasamud±gatassa saya½ upasantassa paresa½ upasamanena upasam±dhiµµh±na½ paripuººa½. Paññ±dhiµµh±nasamud±gatassa veneyy±na½ ±say±diparij±nanena paññ±dhiµµh±na½ paripuººanti. Tadapi asiddha½, apariyositatt± buddhakiccassa.
Catutthe µh±ne parinibb±ne caturadhiµµh±na½ paripuººanti apare. Tatra hi parinibbutatt± paramatthasaccasampattiy± sacc±dhiµµh±na½ paripuººa½. Sabb³padhipaµinissaggena c±g±dhiµµh±na½ paripuººa½. Sabbasaªkh±r³pasamena upasam±dhiµµh±na½ paripuººa½. Paññ±payojanapariniµµh±nena paññ±dhiµµh±na½ paripuººanti. Tatra mah±purisassa visesena mett±khette abhij±tiya½ sacc±dhiµµh±nasamud±gatassa sacc±dhiµµh±naparip³raºamabhibyatta½, visesena karuº±khette abhisambodhiya½ paññ±dhiµµh±nasamud±gatassa paññ±dhiµµh±naparip³raºamabhibyatta½, visesena mudit±khette dhammacakkappavattane c±g±dhiµµh±nasamud±gatassa c±g±dhiµµh±naparip³raºamabhibyatta½, visesena upekkh±khette parinibb±ne upasam±dhiµµh±nasamud±gatassa upasam±dhiµµh±naparip³raºamabhibyattanti daµµhabba½.
Tatra sacc±dhiµµh±nasamud±gatassa sa½v±sena s²la½ veditabba½. C±g±dhiµµh±nasamud±gatassa sa½voh±rena soceyya½ veditabba½. Upasam±dhiµµh±nasamud±gatassa ±pad±su th±mo veditabbo. Paññ±dhiµµh±nasamud±gatassa s±kacch±ya paññ± veditabb±. Eva½ s²l±j²vacittadiµµhivisuddhiyo veditabb±. Tath± sacc±dhiµµh±nasamud±gamena dos±gati½ na gacchati avisa½v±danato. C±g±dhiµµh±nasamud±gamena lobh±gati½ na gacchati anabhisaªgato. Upasam±dhiµµh±nasamud±gamena bhay±gati½ na gacchati anapar±dhato. Paññ±dhiµµh±nasamud±gamena moh±gati½ na gacchati yath± bh³t±vabodhato.
Tath± paµhamena aduµµho adhiv±seti, dutiyena aluddho paµisevati, tatiyena abh²to parivajjeti, catutthena asamm³¼ho vinodeti. Paµhamena nekkhammasukhappatti, itarehi paviveka-upasamasambodhisukhappattiyo hont²ti daµµhabb±. Tath± vivekajap²tisukhasam±dhijap²tisukha-ap²tijak±yasukhasatip±risuddhija- upekkh±sukhappattiyo etehi cat³hi yath±kkama½ honti. Evamanekaguº±nubandhehi cat³hi adhiµµh±nehi sabbap±ramisam³hasaªgaho veditabbo. Yath± ca cat³hi adhiµµh±nehi sabbap±ramisaªgaho, eva½ karuº±paññ±hip²ti daµµhabba½. Sabbopi hi bodhisambh±ro karuº±paññ±hi saªgahito. Karuº±paññ±pariggahit± hi d±n±diguº± mah±bodhisambh±r± bhavanti buddhattasiddhipariyos±n±ti. Evamet±sa½ saªgaho veditabbo.