(18) 3. Sañcetaniyavaggo

1. Cetan±suttavaººan±

171. Tatiyassa paµhame k±yeti k±yadv±re, k±yaviññattiy± sat²ti attho. K±yasañcetan±het³ti-±d²su k±yasañcetan± n±ma k±yadv±re cetan± pakappan±. S± aµµha k±m±vacarakusalavasena aµµhavidh±, akusalavasena dv±dasavidh±ti v²satividh±. Tath± vac²sañcetan±, tath± manosañcetan±. Apicettha nava mahaggatacetan±pi labbhanti. K±yasañcetan±het³ti k±yasañcetan±paccay±. Uppajjati ajjhatta½ sukhadukkhanti aµµhakusalakammapaccay± niyakajjhatte sukha½ uppajjati, dv±dasa-akusalakammapaccay± dukkha½. Sesadv±resupi eseva nayo. Avijj±paccay±v±ti avijj±k±raºeneva. Sace hi avijj± ch±dayam±n± paccayo hoti, eva½ sante t²su dv±resu sukhadukkh±na½ paccayabh³t± cetan± uppajjati. Iti m³labh³t±ya avijj±ya vaseneta½ vutta½.
S±ma½ v±ti-±d²su parehi an±ºatto sayameva abhisaªkharonto s±ma½ k±yasaªkh±ra½ abhisaªkharoti n±ma. Ya½ pana pare sam±dapetv± ±º±petv± k±renti, tassa ta½ k±yasaªkh±ra½ pare abhisaªkharonti n±ma. Yo pana kusala½ kusalanti akusala½ akusalanti kusalavip±ka½ kusalavip±koti akusalavip±ka½ akusalavip±koti j±nanto k±yadv±re v²satividha½ k±yasaªkh±ra½ abhisaªkharoti, aya½ sampaj±no abhisaªkharoti n±ma. Yo eva½ aj±nanto abhisaªkharoti, aya½ asampaj±no abhisaªkharoti n±ma. Sesadv±resupi eseva nayo.
Tattha asampaj±nakamma½ eva½ veditabba½– daharad±rak± “m±t±pit³hi kata½ karom±”ti cetiya½ vandanti, pupphap³ja½ karonti, bhikkhusaªgha½ vandanti, tesa½ kusalanti aj±nant±nampi ta½ kusalameva hoti. Tath± migapakkhi-±dayo tiracch±n± dhamma½ suºanti, saªgha½ vandanti, cetiya½ vandanti, tesa½ j±nant±nampi aj±nant±nampi ta½ kusalameva hoti. Daharad±rak± pana m±t±pitaro hatthap±dehi paharanti, bhikkh³na½ talasattika½ uggiranti, daº¹a½ khipanti, akkosanti G±viyo bhikkhusaªgha½ anubandhanti, sunakh± anubandhanti, ¹a½santi, s²habyaggh±dayo anubandhanti, j²vit± voropenti. Tesa½ j±nant±nampi aj±nant±nampi akusalakamma½ hot²ti veditabba½.
Id±ni t²supi dv±resu ±y³hanacetan± samodh±netabb±. Seyyathida½– k±yadv±re saya½katam³lik± v²sati cetan±, ±ºattim³lik± v²sati, sampaj±nam³lik± v²sati, asampaj±nam³lik± v²sat²ti as²ti cetan± honti, tath± vac²dv±re. Manodv±re pana ekekasmimpi vikappe ek³nati½sa katv± satañca so¼asa ca honti. Iti sabb±pi t²su dv±resu dve sat±ni chasattati ca cetan±. T± sabb±pi saªkh±rakkhandhoteva saªkha½ gacchanti, ta½sampayutto vedayit±k±ro vedan±kkhandho, sañj±nan±k±ro saññ±kkhandho, citta½ viññ±ºakkhandho, k±yo up±d±r³pa½, tassa paccay± catasso dh±tuyo catt±ri bh³t±n²ti ime pañcakkhandh± dukkhasacca½ n±ma.
Imesu, bhikkhave, dhammesu avijj± anupatit±ti imesu vuttappabhedesu cetan±dhammesu avijj± sahaj±tavasena ca upanissayavasena ca anupatit±. Eva½ vaµµañceva vaµµam³lik± ca avijj± dassit± hoti.
Ett±vat± vipassana½ va¹¹hetv± arahatta½ pattassa kh²º±savassa id±ni thuti½ karonto avijj±yatveva asesavir±ganirodh±ti-±dim±ha. Tattha asesavir±ganirodh±ti asesavir±gena ceva asesanirodhena ca. So k±yo na hot²ti kh²º±savassa k±yena karaºakamma½ paññ±yati, cetiyaªgaºasammajjana½ bodhiyaªgaºasammajjana½ abhikkamana½ paµikkamana½ vatt±nuvattakaraºanti evam±di. K±yadv±re panassa v²sati cetan± avip±kadhammata½ ±pajjanti. Tena vutta½– “so k±yo na hoti, ya½ paccay±ssa ta½ uppajjati ajjhatta½ sukhadukkhan”ti. K±yadv±rappavatt± hi cetan± idha k±yoti adhippet±. Sesadvayepi eseva nayo. Khettanti-±d²nipi kusal±kusalakammasseva n±m±ni. Tañhi vip±kassa viruhanaµµh±naµµhena khetta½, patiµµh±naµµhena vatthu, k±raºaµµhena ±yatana½, adhikaraºaµµhena adhikaraºanti vuccati.
Iti satth± ettakena µh±nena t²hi dv±rehi ±y³hitakamma½ dassetv± id±ni tassa kammassa vipaccanaµµh±na½ dassetu½ catt±rome bhikkhaveti-±dim±ha. Tattha attabh±vappaµil±bh±ti paµiladdha-attabh±v±. Attasañcetan± kamat²ti attan± pakappitacetan± vahati pavattati.
Attasañcetan±hetu tesa½ satt±na½ tamh± k±y± cuti hot²ti-±d²su khi¹¹±padosik± dev± attasañcetan±hetu cavanti. Tesañhi nandanavanacittalat±vanaph±rusakavan±d²su dibbaratisamappit±na½ k²¼ant±na½ p±nabhojane sati sammussati, te ±h±rupacchedena ±tape khittam±l± viya mil±yanti. Manopadosik± dev± parasañcetan±hetu cavanti, ete c±tumah±r±jik± dev±. Tesu kira eko devaputto “nakkhatta½ k²¼iss±m²”ti sapariv±ro rathena v²thi½ paµipajjati. Athañño nikkhamanto ta½ purato gacchanta½ disv± “ki½, bho, aya½ kapaºo adiµµhapubba½ viya eta½ disv± p²tiy± uddhum±to viya gajjam±no viya ca gacchat²”ti kujjhati. Purato gacchantopi nivattitv± ta½ kuddha½ disv± kuddh± n±ma suvij±n± hont²ti kuddhabh±vamassa ñatv± “tva½ kuddho mayha½ ki½ karissasi, aya½ sampatti may± d±nas²l±d²na½ vasena laddh±, na tuyha½ vasen±”ti paµikujjhati. Ekasmiñhi kuddhe itaro akuddho rakkhati, ubhosu pana kuddhesu ekassa kodho itarassa paccayo hoti, tassapi kodho itarassa paccayo hot²ti ubho kandant±na½yeva orodh±na½ cavanti. Manuss± attasañcetan± ca parasañcetan± ca hetu cavanti, attasañcetan±ya ca parasañcetan±ya ca hetubh³t±ya cavant²ti attho. Manuss± hi kujjhitv± attan±va att±na½ hatthehipi daº¹ehipi paharanti, rajjubandhan±d²hipi bandhanti, asin±pi s²sa½ chindanti, visampi kh±danti, pap±tepi patanti, udakampi pavisanti, aggimpi pavisanti, parepi daº¹ena v± satthane v± paharitv± m±renti. Eva½ tesu attasañcetan±pi parasañcetan±pi kamati.
Katame tena dev± daµµhabb±ti katame n±ma te dev± daµµhabb±ti attho. Tena v± attabh±vena katame dev± daµµhabb±tipi attho. Kasm± pana thero ima½ pañha½ pucchati, ki½ attan± kathetu½ nappahot²ti? Pahoti, ida½ pana pada½ attano sabh±vena buddhavisaya½ pañhanti thero na kathesi. Tena daµµhabb±ti tena attabh±vena daµµhabb±. Aya½ pana pañho heµµh± k±m±vacarepi r³p±vacarepi labbhati, bhavaggena pana paricchinditv± kathito nippadesena kathito hot²ti bhagavat± eva½ kathito.
¾gant±ro itthattanti itthabh±va½ k±m±vacarapañcakkhandhabh±vameva ±gant±ro, neva tatr³papattik± na upar³papattik± honti. An±gant±ro itthattanti ima½ khandhapañcaka½ an±gant±ro, heµµh³papattik± na honti, tatr³papattik± v± upar³papattik± v± tattheva v± parinibb±yino hont²ti attho. Ettha ca heµµhimabhave nibbatt±na½ vasena upar³papattik± veditabb±. Bhavagge paneta½ natthi. Sesa½ sabbattha utt±namev±ti.