Tayidanti ya-k±ro padasandhikaroti ±ha “ta½ idan”ti. Diµµhigatanti yath± vutta½ “saññ² att±”ti eva½ vutta½ diµµhi½. Diµµhiyeva hi diµµhigata½ “muttagata½ (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11), saªkh±ragatan”ti-±d²su (mah±ni. 41) viya. Gantabb±bh±vato v± diµµhiy± gatamatta½ diµµhigata½, diµµhiy± gahaºamattanti attho. Diµµhipak±ro v± diµµhigata½. Lokiy± hi vidhayuttagatapak±rasadde sam±natthe icchanti. Diµµhipaccayo diµµhik±raºa½, avijj±di diµµhiµµh±nanti attho. Tattha avijj±pi hi diµµhiµµh±na½ upanissay±dibh±vato. Yath±ha– “assutav±, bhikkhave, puthujjano ariy±na½ adass±v² ariyadhammassa akovido”ti-±di (dha. sa. 1007). Phassopi diµµhiµµh±na½. Yath±ha “tadapi phassapaccay±”ti (d². ni. 1.118-124). Saññ±pi diµµhiµµh±na½. Yath±ha “saññ±nid±n± hi papañcasaªkh±”ti (su. ni. 880; mah±ni. 109). Vitakkopi diµµhiµµh±na½. Yath±ha– “takkañca diµµh²su pakappayitv±, sacca½ mus±ti dvayadhammam±h³”ti (su. ni. 892; mah±ni. 121). Ayonisomanasik±ropi diµµhiµµh±na½. Yath±ha– “tasseva½ manasikaroto channa½ diµµh²na½ aññatar± diµµhi uppajjati, atthi me att±ti tassa saccato thetato diµµhi uppajjat²”ti (ma. ni. 1.19). Diµµh±rammaºanti diµµhi-±rammaºabh³ta½ up±d±nakkhandhapañcaka½. Ten±ha– “r³pa½ attato samanupassat²”ti-±di (paµi. ma. 1.130). R³pavedan±divinimuttassa diµµhiy± ±rammaºassa abh±vato an±diyitv± idameva dasseti– “imin± paccayena ida½ n±ma dassana½ gahitan”ti. Imin± paccayen±ti v± ettha paccayaggahaºena ±rammaºampi gahitamev±ti daµµhabba½. Tadev±ti diµµhigatañceva diµµhipaccayañca. R³pasaññ±nanti ettha iti-saddo ±di-attho. Eva½-saddo pak±rattho, “yadi r³pasaññ±nan”ti-±din± pak±rena vuttasaññ±nanti attho. Nirupakkiles± n²varaº±di upakkilesavimuttito. Uttam± paº²tabh±vappattito, tato eva seµµh±, seµµhatt± eva uttaritar±bh±vato anuttariy±. Akkh±yat²ti upaµµh±ti. ¾kiñcaññ±yatanasaññ±ya visu½ vuccam±natt± catutth±ruppasaññ±ya ca imasmi½ saññ²v±de anotaraºato, “yadi ±ruppasaññ±nanti imin± ±k±s±nañc±yatana-viññ±ºañc±yatanasaññ±”icceva vutta½. Itarehi pana dv²h²ti, “yadi ekattasaññ±na½, yadi n±nattasaññ±nan”ti imehi dv²hi padehi. Sam±pannakav±ro ca tath± idha kathitoti adhipp±yo. Koµµh±sato aµµha saññ± catukkadvayasaªgahato. Ekattasaññ²pada½ µhapetv± atthato pana satta saññ± honti aggahitaggahaºen±ti adhipp±yo. Ten±ha– “sam±pannaka…pe… saªgahitoyev±”ti. Saññ±gatanti saññ±vasena gata½, saññ±saªgaha½ gata½ v±. Tassa pana adiµµhigatassapi upalabbham±natt±, “saddhi½ diµµhigaten±”ti vutta½. Paccayehi sam±gantv± katanti saha k±raºabh³tehi paccayehi teneva saha k±raºabh±vena sam±gantv± nibbattita½; paµiccasamuppannanti attho. Saªkhatatt± o¼±rika½ upp±davayaññathattasabbh±vato. Yassa hi upp±do paññ±yati, vayo paññ±yati, µhitassa aññathatta½ paññ±yati, ta½ khaºe khaºe bhijjanasabh±vato passantassa p±kaµabh³tavik±ra½ o¼±rika½ siy±. Na cettha maggaphaladhamm± nidassetabb± tesa½ tath± ananupassitabbato; tesampi saªkhatabh±vena itarehi sam±nayogakkhamat±ya dunniv±rayabh±vato. Tath± hi “asesavir±ganirodh±”ti (ud±. 3) vacanato maggassapi nissaraºabh±vena “atthi kho pana saªkh±r±na½ nirodho”ti nibb±namevettha paµiyogabh±vena uddhaµa½ “nirujjhanti etth±”ti katv±. Nirodhasaªkh±ta½ nibb±na½ n±ma atth²ti ettha,– “atthi, bhikkhave, aj±ta½ abh³ta½ asaªkhatan”ti suttapada½ (ud±. 73) ±netv± vattabba½. Nibb±nadass²ti sacchikiriy±bhisamayavasena nibb±nadass², tato eva itar±bhisamayatthasiddhiy± ta½ saªkhata½ atikkanto. 23. Aµµhasu asaññ²v±des³ti ida½ brahmaj±le (d². ni. 1.78-80) ±gatanayena vuttameva hi sandh±ya heµµh±, “saññ²ti imin± aµµha asaññ²v±d± kathit±”ti vutta½. Idha pana catt±ro v±d± eva uddhaµ±. Ten±ha “asaññ²”ti-±di. Esa nayo parato “aµµhasu nevasaññ²n±saññ²v±des³”ti etth±pi. Saññ±ya sati t±ya vedan±g±hasabbh±vato “±b±dhanaµµhena saññ± rogo”ti vutta½. Dukkhat±s³layogato kiles±sucipaggharaºato upp±dajar±bhaªgehi uddhum±tapakkapabhijjanato ca saññ± gaº¹o; sv±yamattho dosaduµµhat±ya eva hot²ti ±ha– “sadosaµµhena gaº¹o”ti. P²¼±jananato antotudanato duruddharaºato ca saññ± salla½; sv±yamattho attabh±va½ anupavisitv± avaµµh±nen±ti ±ha “anupaviµµhaµµhena sallan”ti. Paµisandhiggahaºe viññ±ºa½ kutoci ±gata½ viya hot²ti vutta½ “paµisandhivasena ±gatin”ti. Gatinti pavatti½. S± pana t±su t±su gat²su vutti hot²ti vutta½– “cutivasena gatin”ti; va¹¹hanavasena ghanapabandhavasen±ti attho. Ten±ha “apar±paran”ti. Apar±parañhi pabandhavasena pavattam±na½ viññ±ºa½ nand³pasecana½; itara½ khandhattaya½ v± niss±ya abhivuddhi½ patiµµha½ mahantañca p±puº±t²ti. Pava¹¹havasena v± gati½, nikkhepavasena cuti½, tato apar±parañca r³papavattanavasena upapatti½, indriyaparip±kavasena vu¹¹hi½ tassa tassa kammassa kat³pacitabh±vena viru¼hi½; tassa kammassa phalanibbattiy± vepullanti yojetabba½. K±mañc±ti-±din± “aññatra r³p±”ti-±dik± codan± lakkhaºavasena vutt±ti dassetv± ayañca nayo codan±ya avisiµµhavisayat±ya siy±; visiµµhavisay± pan±ya½ codan±ti dassetu½, “aya½ pana pañho”ti-±di vutta½. Ettake khandheti yath±vutte r³pavedan±dike catt±ro khandhe. Aññatra r³p±ti imin± yattha katthaci r³pena vin± viññ±ºassa pavatti natth²ti d²pita½ hoti. Bhavavisesacodan±ya sabh±vato eva viññ±ºena vin± r³passapi pavatti natth²ti d²pita½ hot²ti ±ha– “ar³pabhavepi r³pa½, asaññ±bhave ca viññ±ºa½ atth²”ti. Nirodhasam±pannass±ti saññ±vedayitanirodha½ sam±pannassapi viññ±ºa½ atthi. Byañjanacch±y±ya ce attha½ paµib±has²ti yadi saddatthameva gahetv± adhipp±ya½ na gaºhasi neyyattha½ suttanti. Ettha ca asaññabhave nibbattasattavasena paµhamav±do; sañña½ attato samanupassat²ti ettha vuttanayena sañña½yeva att±ti gahetv± tassa kiñcanabh±vena µhit±ya aññ±ya saññ±ya abh±vato asaññ²ti pavatto dutiyav±do; tath± saññ±ya saha r³padhamme sabbe eva v± r³p±r³padhamme att±ti gahetv± pavatto tatiyav±do; takkagg±havaseneva pavatto catutthav±do. Tesu ya½ vattabba½, ta½ heµµh± vuttanayeneva veditabba½. Nevasaññ²n±saññ²v±depi asaññabhave nibbattassa sattassa cutipaµisandh²su; sabbattha v± paµusaññ±kicca½ k±tu½ asamatth±ya sukhum±ya saññ±ya atthibh±vapaµij±nanavasena paµhamav±do; asaññ²v±de vuttanayena sukhum±ya saññ±ya vasena sañj±nanasabh±vat±paµij±nanavasena ca dutiyav±d±dayo pavatt±ti. Evamettha etesa½ v±d±na½ sabbh±vo veditabbo. Sesa½ vuttanayameva. 24. Yattha na saññ±, tattha ñ±ºassa sambhavo eva natth²ti ±ha– “asaññ± sammoho”ti, asaññabh±vo n±ma sammohappavatt²ti attho. Yath± niyyant²ti niyy±niy±ti bahula½ vacanato kattus±dhano niyy±niyasaddo, eva½ idha viññ±tabbasaddoti ±ha– “vij±n±t²ti viññ±tabban”ti, vij±nana½ viññ±ºanti attho. Tena diµµhasutamutaviññ±tabbamatten±ti diµµhasutamutaviññ±ºappam±ºen±ti attho daµµhabbo. Ten±ha– “pañcadv±rikasaññ±pavattimatten±”ti, nibbikappabh±vato pañcadv±rikasaññ±pavattisamena bh±van±bhin²h±ren±ti attho. O¼±rikasaªkh±rappavattimatten±ti o¼±rik±na½ saªkh±r±na½ pavattiy±. O¼±rikasaªkh±r±ti cettha ±kiñcaññ±yatanapariyos±n± sam±pattidhamm± adhippet±. Upasampadanti ye saññ±ya, asaññibh±ve ca dosa½ disv± nevasaññ±n±saññ±yatana½ vaººent±pi r³pajjh±napaµil±bhamattena tassa samp±dana½ paµil±bha½ adhigama½ paññapenti, tesa½ tassa byasana½ akkh±yati anup±yabh±vato. Ten±ha “vin±so”ti-±di. Vuµµh±nanti sadisasam±pajjanapubbaka½ parivuµµh±na½. Sam±patti eva tesa½ natthi anadhigatatt±. O¼±rikasaªkh±rappavattiy± antamaso ±kiñcaññ±yatanasaªkh±rappavattiy±pi pattabbanti na akkh±yati tepi samatikkamitv± pattabbato. Saªkh±r±nanti niddh±raºe s±mivacana½. Avases±ti ito para½ sukhumabh±vo n±ma natth²ti sukhumabh±v±pattiy± avases±. Ten±ha– “bh±van±vasena sabbasukhumabh±va½ patt± saªkh±r±”ti. Etanti nevasaññ±n±saññ±yatana½, pattabba½ n±ma hoti t±disasaªkh±rappattiya½ tabboh±rato. Saªkhata½ samecca sambhuyya paccayehi katatt±. 25. “Ye te samaºabr±hmaº± sato sattassa uccheda½ vin±sa½ vibhava½ paññapent²”ti (ma. ni. 3.25) vakkham±natt± sabuddhiya½ viparivattam±ne ekajjha½ gahetv±, “tatr±”ti bhagavat± vuttanti ±ha– “tatr±ti sattasu ucchedav±desu bhumman”ti. Uddha½ saranti uddha½ gata½ sarant±ti ta½ dassento ±ha “uddha½ vuccat²”ti-±di. Sarant±ti yattha patthenti na labhanti, ta½ j±nant±. ¾sattinti ±s²sana½. Pecc±ti paraloke. V±ºij³pam± viy±ti bhavapariy±pannaphalavises±pekkh±ya paµipajjanato. Sakk±yassa bhay±ti santo k±yoti sakk±yo, paramatthato vijjam±no dhammasam³hoti katv± up±d±nakkhandhapañcaka½, tato bh±yanena. M± kh²yi m± parikkhaya½ agam±si. M± os²di m± heµµh± bhassi. Abbhanti ±k±sa½ m± undriyi m± bhijjitv± pati. Gaddulena baddho gaddulabaddho. Da¼hathambho viya kh²lo viya ca sakk±yo dummocan²yato. S± viya diµµhigatiko tassa anuparivattanato. Daº¹ako viya diµµhi chedanakaraº±ya asamatthabh±vakaraºato. Rajju viya taºh± bandhanato ca, ±rammaºakaraºavasena samann±gamanavasena ca sambaddhabh±vato. Tena vutta½– “diµµhidaº¹ake pavesit±ya taºh±rajjuy±”ti. 26. Bhagav± attano desan±vil±sena veneyyajjh±sayavasena (catucatt±r²sa aparantakappikav±d± tattha tattha antogadh±ti) uddesavasena pañceva saªgahetv± yathuddesa½ nigamento, “im±neva pañc±yatan±n²”ti ±ha. Tattha dukkhassa nimittabh±vato diµµhigat±na½ k±raºaµµhena ±yatanatthoti vutta½– “im±neva pañca k±raº±n²”ti. Saññ²-±divasena t²ºi ucchedav±doti catt±ri bh±jit±ni. Itara½ pana diµµhadhammanibb±na½ kuhi½ paviµµha½? Sar³pato abh±jitatt± yath±bh±jitesu v±desu kattha antogadhanti pucchati. Uddese pana sar³pato gahitameva, “diµµhadhammanibb±na½ v± paneke abhivadant²”ti. Itaro ekattasaññ²v±de n±nattasaññ²v±de antogadhanti dassento “ekatta…pe… veditabban”ti ±ha yath±sukhañceta½ vutta½. Paµhamo hi diµµhadhammanibb±nav±do n±nattasaññ²v±de antogadho, itare catt±ro ekattasaññ²v±de. 27. At²takoµµh±sasaªkh±tanti at²ta½ khandhakoµµh±sasaªkh±ta½ pubbanta½. Pubbe nivutthadhammavisay± kappan± idh±dhippet±, tasm± at²tak±lav±cako idha pubbasaddo, r³p±dikhandhavinimuttañca kappan±vatthu natthi, antasaddo ca koµµh±sav±cako. Tena vutta½ “at²takoµµh±sasaªkh±ta½ pubbanta½ kappetv±”ti. “Kappetv±”ti ca tasmi½ pubbante taºh±yan±bhinivis±na½ samatthana½ pariniµµh±pana½ vadati. Sesamp²ti “pubbant±nudiµµh²”ti evam±dika½. Pubbe vuttappak±ranti “aparant±nudiµµhino”ti-±d²su vuttappak±ra½. Ekekasmiñca att±ti ±hito aha½m±no etth±ti katv±, lokoti lokiyanti ettha puññap±p±ni tabbip±k± c±ti katv±, ta½ ta½ gahaºavisesa½ up±d±ya paññ±pana½ hot²ti ±ha– “r³p±d²su aññatara½ att±ti ca lokoti ca gahetv±”ti. Sabbad±bh±vena sassato. Amaro nicco dhuvoti tasseva vevacan±ni. Maraº±bh±vena amaro, upp±d±bh±vena sabbak±la½ vattanato nicco, thiraµµhena vik±r±bh±vena dhuvo, yath±h±ti-±din± yath±vuttamattha½ niddesapaµisambhid±p±¼²hi vibh±veti. Ayañca attho “r³pa½ attato samanupassati, vedana½… sañña½… saªkh±re… viññ±ºa½ attato samanupassat²”ti (paµi. ma. 1.130-131) imiss± pañcavidh±ya sakk±yadiµµhiy± vasena vutto. “R³pavantan”ti-±dik±ya (paµi. ma. 1.130-131) pana pañcadasavidh±ya sakk±yadiµµhiy± vasena catt±ro catt±ro khandhe, “att±”ti gahetv± tadañña½– “loko”ti paññapent²ti ayampi attho labbhati, tath± eka½ khandha½, “att±”ti gahetv± tadaññe “loko”ti paññapent²ti evamettha attho daµµhabbo. Eseva nayoti imin± yath± “r³p±d²su aññatara½ att±ti ca lokoti ca gahetv± sassato…pe… dhuvo”ti attho vutto; eva½ asassato anicco adhuvo ucchijjati vinassati na hoti para½ maraº±; nicco ca anicco ca nevanicco n±niccoti evam±dimattha½ atidisati.