Dut²yag±th±-paramatthad²pan²
11. Eva½ ±dig±th±yata½ta½ payojana sahite pañca atthe dassetv± id±ni te abhidhammatthe uddesato dassento dut²yag±tham±ha. Tattha tatth±ti bh±sissa½ abhidhammattha saªgahanti vutte tasmi½ abhidhammatthasaªgahapade may± vutt± abhidhammatth± sabbath±paramatthato catudh± hont²ti yojan±. Etthaca - [12] ݲk±ya½ t±va Tattha tasmi½ abhidhammatthasaªgahapakaraºetiv± abhidhammattha padetiv± abhidhammetiv± tasaddattho niddiµµho. Vibh±vaniya½ pana tasmi½ abhidhammeti. Sabba½ nasundara½. Na hi abhidhammattha saªgahapakaraºe may± vutt± abhidhammatth±ti yujjati. Pakaraºa½pi hi upari vuccam±nameva hoti. Natu vutta½. Kuto abhidhammatth±ti. Na ca sa½vaººan±pakaraºesu ±dimhiyeva t±va tasaddo appadh±napad±ni pacc±masat²ti atthi. Tasm± aµµhas±liniya½ ±dimhi tattha kena µµhena abhidhammoti v±kyeviya idha tasaddattho veditabboti. Evañhi sati– [13] ݲk±su Sabbath± vutt±ti yojan±pi paµikkhitt± hoti. S± hi vakkham±nehi sabbay±pi dv±dasa, sabbath±pi aµµh±ras±ti-±d²hi nasamet²ti. Tatta sabbath±ti dhammasaªgaºiya½ vuttena kusal±din± sabbappak±renapi catudh±va honti, vibhaªge vibhatte na khandh±din± sabbappak±renapi catudh±va hont²ti attho. Dh±tu kath±ya½ vutten±ti-±din±pi vattabba½. 12. Paramatthatoti paramattha saccato. Dve hi sacc±ni sammutisacca½, paramatthasaccanti, tattha satta puggala atta j²v±dik± paññatti-atth± sabh±vato avijjam±n±yeva honti. Dhammavavatth±naññ±ºarahit±na½pana mah±jan±na½ citte mahantamahant±pi hutv± vijjam±n±viya paññ±yanti, teca mah±jan± samagg± hutv± tesa½ ekantena atthibh±va½ gahetv± tath± tath± voharanti ceva sampaµicchantica. Tasm± te mah±janehi samaggehi sammatatt±tatoyevaca vac²saccaviratisacc±na½ vatthubh³tatt±sammuti saccanti vuccanti. Tasmi½ sammutisacce µhatv± samm± paµipajjant± sabba lokiyasampattiyoca sabbabodhisambh±ra dhammeca ±r±dhenti. Micch±paµipajjant± ap±yap³rak± honti. Eva½ mahantañhi sammuti saccanti. Paramatthasacca½ pana patv± ta½ saccameva nahoti. Tañhi saya½ avijjam±na½yeva sam±na½ mah±jane vijjam±nantveva gaºh±peti. Sakk±yadiµµhi dv±saµµhidiµµhi tividhamicch±diµµh²na½ vatthu hutv± b±lajan±na½ vaµµadukkhato niyy±tu½ nadeti. Eva½ vipar²tañhi sammutisacca½. Eva½ mah±s±vajjañc±ti. Paramatthasacca½pana duvidha½ sabh±vasacca½ ariyasaccanti. Tattha dhammasaªgaºi-±d²su sattasu pakaraºesu vibhatt± kusal±dayo dhamm± sabh±vasacca½n±ma. Te hi saya½ sabh±vato vijjam±natt± kusal±n±ma dhamm± atthi sukh±n±ma vedan± atth²ti gaºhantena visa½v±dent²ti. Ta½ pana ariyasacca½ patv± kiñci asacca½pi hotiyeva. Tath±hi anubhavanabhedamatta½ up±d±yeva vedan± sukh± dukkh± adukkhamasukh±ti vutt±. Na sabb±k±rato sukhabh³tatt±. Sabbehi pana aniccat± saªkhatat±d²hi anekasatehi ±k±rehi sabb±pi vedan± dukkh±-eva. Tath± anavajjasukhavip±kaµµhena kusalabh±vopi akusala½ up±d±yeva vutto. Sabbepi hi tebh³mak± kusalasammat± dhamm± s±savat± sa½kilesikat± oghaniya yoganiya up±d±niyat± saªkh±tehi vajjehi s±vajj±-eva honti. Dukkhasaccabh³t±nañca vip±k±na½ jananaµµhena ekantena dukkhavip±k±-eva honti. Ajjhattattikañca sabbalokiyasammata½ up±d±ya vutta½. Sabbepi hi catubbh³ makadhamm± ekantena att±pin±ma natthi. Kuto ajjhatt±n±ma. Bahiddh±-eva honti. Saªkh±re parato pass±ti hi vuttanti. Aya½ nayo sesattika dukadhammesupi yath±raha½ netabbo. Ariya sacca½n±ma sabbesa½ tebh³makadhamm±na½ ekanta dukkhabh±vo taºh±ya ekanta dukkhasamudaya bh±vo nibb±nasseva dukkhanirodha bh±vo aµµhaªgikassa maggasseva dukkhanirodhamaggabh±voc±ti. Idhameva hi parisuddhabuddh²na½ ariy±na½ ñ±ºe acalam±na½ sabb±k±raparipuººa½ nippariy±yasacca½ hot²ti. Tesu idha sammutisacca½ nivattento paramatthatoti ida m±ha. Tena vutta½ paramatthatoti paramatthasaccatoti. Tattha attho duvidho sabh±vasiddhoca parikappasiddhoca. Tattha yo vin± aññ±padesena kevala½ visu½ visu½ attano lakkhaºena vijjam±no hutv± siddho. So citt±diko attho sabh±vasiddhon±ma. Yopana attano lakkhaºena vijjam±noyeva nahoti. Vijjam±nassapana atthassa n±n± pavatti-±k±re up±d±ya cittena parikappetv± saviggaha½ katv± gahito cittamayo cittanimmito hutv± citte-eva upalabbham±no hoti. So sattapuggal±diko attho parikappasiddho n±ma. Tesu sabh±vasiddhoyeva paramatthon±ma. So hi santi bhavanti buddhisadd± etth±ti attho. Ekantavijjam±naµµhena itarato paramo ukka½sagato atthoti paramattho. Api ca, ye aya½ atthi aya½ upalabbhat²ti gahetv± tassa abhiññeyyassa abhiññatth±ya, pariññeyyassa pariññatth±ya, pah±tabbassa pah±natth±ya, sacchik±tabbassa sacchikaraºatth±ya, bh±vetabbassa bh±vanatth±ya paµipajjanti. Tesa½ tadatthas±dhane avisa½v±dakaµµhena paramo uttamo atthoti paramattho. Itaropana avijjam±natt± tassa abhiññ±di-atth±ya paµipajjant±na½ tadatthas±dhane visa½v±dakoyeva bhavissati. Napana tadattha½ s±dhessa t²ti paramatthoti vattu½ n±rahat²ti. [14] Vibh±vaniya½ pana
“Paramassav± uttamassa ñ±ºassa attho gocaroti paramattho”tipi vutta½. Ta½ na sundara½.
Na hi paramasaddoñ±ºe vattam±no dissati. Naca atthasaddo gocareti. Yañca anuµ²k±ya½ saccameva saccika½. So eva attho avipar²tassa ñ±ºassa visayabh±vaµµhen±ti saccikaµµhoti vutta½. Ta½pi avipar²tena ñ±ºena araº²yato upagantabba to atthoti imamattha½ dasseti. Naparamasaddassa atthanti. [Paramatthapada½] 13. Cittanti ettha cintet²ti citta½. Etthaca cintanakriy± n±ma nicca½ ±rammaº±pekkh± hoti. Na hi s± ±rammaºena vin± labbhat²ti. Tasm± ±rammaºaggahaºa ±rammaºupaladdhiyeva idha cintan±ti daµµhabb±ti. Evañhi sati bhavaªgasamaya visaññisamayesu citta½ ±rammaºena vin±pi pavattat²ti eva½ v±d²na½ v±do paµikkhitto hoti. Santesupica nissaya samanantar±d²su tassa paccayesu tehi n±ma½ alabhitv± ±rammaºapaccayavasenevassa n±ma½ siddhanti daµµhabba½. Cintenti sampayuttak± dhamm± eten±ti citta½. Tañhi ±rammaºaggahaºakicce pubbaªgamabh³tanti ta½ sampayuttadhamm±pi ±rammaºa½ gaºhant± tassa vaseneva gaºhant²ti. Cintanamatta½v± citta½. Sabbepi hi dhamm± ta½ta½ kriy±matt±va honti. Na tesu dabba½v± saºµh±na½ v± viggahov± upalabbhati. Paccay±yatta vuttino ca honti. Na te attano th±menav± balenav± vasenav± sattiy±v± uppajjitu½pi sakkonti. Pageva cintetu½v± phusetu½v±ti. Khaºamattaµµh±yinoca honti, na kad±ci kassaci vase vattitu½ sakkont²ti. Tasm± tesu ida½ dabba½, aya½ satti, aya kriy±ti eva½ vibh±go nalabbhat²ti daµµhabba½. Evañca katv± sabbesu paramatthapadesu eka½ bh±vas±dhanameva padh±nato labbhati. Tadañña s±dhan±nipana pariy±yatova labbhant²ti veditabba½. Ettha ca dabb±divasena abhedassa cintanassa atthavisesañ±panattha½ vibh±ga kappan±vasena bhedakaraºa½ pariy±yakath±ti daµµhabba½. Yath± sil± puttakassasar²ranti, tath± karaºañca ta½ ta½ kriy±saªkh±ta dhammavimuttassa paraparikappitassa k±rakabh³tassa atta j²va satta puggalassa sabbaso abh±vad²panattha½. Sati hi att±dimhi ki½ abhedassa bhedakappan±y±ti. Vibh±vaniya½ pana
Sasavis±ºa½ viya abh³tassa bh³ta kappan± vutt± viya dissati. Ayamass±dhipp±yo-dhammesu katt±v± k±re t±v± koci natthi. Lokepana attappadh±no kriy± nipph±dako katt±n±ma siddho. Tasm± cintanakicce attappadh±nat± d²panattha½ ta½ kattubh±va½ citte ±ropetv± cintet²ti cittanti vutta½.
Cittassaca balena ta½sampayutt±na½pi tasmi½ kicce tadanuk³lappavattid²panattha½ punakaraºabh±va½ citte kattubh±vañca tesu ±ropetv± cintenti sampayuttak± dhamm± eten±ti cittanti vuttanti. Api cettha cittasaddo vicitratthav±cako daµµhabbo. Vuttañhe ta½ sa½yuttake–
Diµµha½ vo bhikkhave caraºa½n±ma cittanti. Eva½ bhante. Tampi kho bhikkhave caraºa½ citta½ citteneva cintitanti. Ten±pi kho bhikkhave caraºena cittena cittaññeva cittataranti, n± ha½ bhikkhave añña½ ekanik±ya½pi samanupass±mi ya½ eva½ citta½. Yathayida½ bhikkhave tiracch±nagat± p±º±. Tepi kho bhikkhave tiracch±nagat± p±º± citteneva cittikat±. Tehipi kho bhikkhave tiracch±na gatehi p±ºehi cittaññeva cittataranti.
Tattha caraºa½n±ma cittanti yatthavicitr±ni dibbavim±n±d²ni cittakamm±ni katv± idañcidañca puñña½ karont± idhacidhaca nibbatt±ti dassento vicaranti Tassa paµakoµµhakasseta½ n±ma½. Citten±ti nissakke karaºavacana½. Yathayidanti yath± ime. Cittikat±ti vicitr± kat±. Etthaca cittavicittak±ya saññ±vicitt±. Saññ±vicittat±ya taºh±vicitt±. Taºh±vicittat±ya kamm±ni vicitt±ni. Kammavicitta t±ya yoniyo vicitt±. Yonivicittat±ya tesa½ tiracch± nagat±na½ vicittat± veditabb±. [Vacanattho]
Ta½ ta½ sabh±vo lakkhaºa½, kiccasampattiyo raso;
gayh±k±ro phala½v±pi, paccupaµµh±na saññita½;
±sannak±raºa½ ya½ ta½, padaµµh±nanti ta½ mata½;
dhamm±na½ vavatth±n±ya, ala½ ete vibuddhino;
±rammaºavij±nanalakkhaºa½ citta½, pubbaªgamarasa½, sandh±napaccupaµµh±na½, n±mar³papadaµµh±na½; [citta½] 14. cetasikanti ettha cetasi bhava½ tad±yattavuttit±y±ti cetasika½; phass±di dhammaj±ta½; etthaca tad±yattavuttit± n±ma ekupp±dat±d²hi lakkhaºehi cittena saha ek² bh³tassa viya pavatti; etena y± cittassa j±ti; s±-eva phass±d²na½; y± cittassa jar±, ya½ cittassa maraºa½, ya½ cittassa ±rammaºa½, ya½ cittassa vatthu, tadeva phass±d²nanti eva½ ekapuppha mañjariya½ ekavaºµupanibbandh±ni pupph±ni viya cittena saha ekaj±tiy±di upanibbandh± phass±dayo dhamm± idha cetasika½n±m±ti siddh± honti; evañca sati citta½pi tehi phass±d²hi saha tatheva ±yatta½ pavattat²ti ta½pi phassika½ vedanikanti-±din± vattabbanti ce; na; cittasseva jeµµhakatt±; manopubbaªgam± dhamm±, manoseµµh± manomay±ti hi vutta½; etthaca manomay±ti manas±-eva pakat± nimmit± cittakriy± bh³t±ti attho; etena te phass±dayo dhamm± cittena vin± nupalabbhant²ti dasseti; citta½pana tehi kehici vin±pi pavattatiyeva; pañcaviññ±ºa cittañhitehi kehici vitakk±d²hi vin± uppajjat²ti; tasm± tesaññeva tad±yatta vuttit± vattabb± na cittass±ti; [15] vibh±vaniya½ pana
ek±lambaºat± mattena tesa½ tad±yattavuttita½ cetasi kattañca vibh±veti; ta½ na sundara½;
na hi ek±lambaºat±mattena cetasika½n±ma j±tanti; ettha ca loke n±n±vaººadh±tuyo udake gha½sitv± vatthumhi n±n± cittakamm±ni karonti, tattha vatthumhi pharaºa½ bandhanañca udakasseva kicca½, na vaººadh±t³na½; n±n±r³pa dassana½ vaººadh±t³nameva kicca½, na udakassa; tattha vatthuviya ±rammaºa½ daµµhabba½; udaka½viya citta½; n±n± vaººadh±tuyoviya cetasikadhamm±ti; [cetasika½] 15. r³panti ettha ruppat²ti r³pa½; s²tuºh±d²hi virodhi paccayehi visama pavatti vasena vik±ra½ ±pajjati, tehi v± vik±ra½ ±p±d²yat²ti attho; yath±ha–
ruppat²ti kho bhikkhave tasm± r³panti vuccati; kena ruppati; sitenapi ruppati; uºhenapi ruppati; jighacch±yapi ruppati; vip±s±yapi ruppati; ¹a½sa makasa v±t±tapa sari½ sapa sapphassehipi ruppat²ti; ruppat²tica ruppati, kuppati, ghaµµ²yati, pi¼² yati, bhijjat²ti;
mah±niddese vutta½; ayamettha piº¹attho, ye dhamm± ciraµµhitik±ca honti sappaµighasabh±v±ca; tesaññeva µhitikkhaºesu virodhipaccayehi sam±gamon±ma hoti; napanaññesa½ parittakkhaº±na½ appaµighasabh±v±nanti; tesañhi appaµighasabh±v±na½ sukhuma r³p±na½pi bahiddh± s²t±d²hi sam±gamon±ma natthi; kuto parittakkhaº±na½ appaµighasabh±v±nañca ar³padhamm±nanti; yadi-eva½ sukhumar³p±na½ ar³pat±patti siy±ti; nasiy±; o¼±rikar³pehi sam±nagati katt±; t±nihi o¼±rikesu ruppam±nesu ruppantiyev±ti; sam±gamoca n±ma idha thapetv± ±p±tagamana½ ±rammaºakaraºañca aññamaññaviruddh±na½ µhitipatt±na½ o¼±rikar³p±na½ mah±bh³t±namevav± aññamaññ±bhighaµµana½ vuccati, ruppati ghaµµ²yati p²¼²yat²ti hi vutta½; ruppanañcan±ma parasen±yuddhena raµµhakhobhoviya kal±pantaragatadh±t³na½ kuppana½ bhijjana½ca vuccati; kuppati bhijjat²ti hi vutta½; etthaca kuppat²ti khobhati cañcalati, bhijjat²ti vik±ra½ ±pajjati; yasmi½ khaºe virodhipaccayasam±gama½ labhanti; tato paµµh±ya saya½pi vik±rapatt± honti; omatt±dhimattar³pasantat²na½ uppattiy± paccayabh±va½ patt± hont²ti attho; apicettha ruppana½ duvidha½ va¹¹hana½, h±yanañca; tadubhaya½pi kappavuµµh±ne kappasaºµh±ne n±n±-±yukappa sa½vacchara utu m±sa ratti div±d²na½ parivattaneca p±kaµa½ hot²ti; kasm± pana r³panti n±ma½ ghaµµanavasena ruppanadhamm±nameva siddhanti; tesameva saviggahatt±; r³padhamm± hi sam³hasaºµh±n±di bh±vapattiy± saviggah± honti; tasm± tesameva ruppana½ paccakkhatopi lokassa p±kaµanti tesveva r³panti n±ma½ siddhanti daµµhabba½; ar³padhamm± pana aviggah±ti na tesa½ vik±ro paccakkhato lokassa p±kaµo hoti; ta½ ta½ r³pavik±ra½ disv±v± sutv± v± pucchitv±yeva v± so lokena j±nitabbo aññatra paracittavid³hi; tasm± tesa½ r³pat±patti natth²ti; [16] vibh±vaniya½ pana
tesa½ r³pat±pattippasaªgo s²t±diggahaºa s±matthiyena nivattito; yasm± pana voh±ron±ma lokopac±rena vin± nasijjhati; lokopac±roca p±kaµanimittavase neva pavatto; tasm± idha s²t±diggahaºena vin±pi tappasaªganivatti lokatova siddh±ti daµµhabb±;
yasm± ca brahmaloke brahm±na½ k±yavik±ra vac²vik±r± ca iddhivikuppan±vasappavatt± n±n±r³pavik±r±ca dissantiyeva; teca ekena pariy±yena ruppan±k±r±-eva n±ma honti, tasm± tesa½ vasena tattha r³p±na½ r³pat±siddhi hot²ti veditabba½; r³payati v± attano sabh±vena pak±sat²ti r³pa½; ar³padhamm± hi na attano sabh±vena p±kaµ± honti; r³pasannissayeneva gahetabb± ida½ pana attano sabh±veneva p±kaµa½ pañcaviññ±ºehipi gahetabbanti; imasmi½ atthe sati brahmaloke r³p±na½pi uju katova r³pat±siddhi hot²ti; [17] vibh±vaniya½ pana
anugg±hak±na½ s²t±d²na½ vasena ta½ sabh±v± n±tivattana vasenaca tattha r³pat±siddhi vibh±vit±; yasm±pana s²te n±pi uºhen±p²ti-±divacana½ nidassanamatta½ hoti; kamma citt±h±r±na½pi vasena ruppanassa sambhavato, tath±hi saññ± viññ±º±nipi r³p±rammaºaras±rammaºehi eva p±¼iya½ niddiµµh±ni; na hi saññ± r³pa½eva sañj±n±ti; na ca viññ±ºa½ rasa meva vij±n±ti; nidassanamattena desan± hot²ti viññ±yat²ti; tasm± s²t±diggahaºa½ amuñcitv±va tattha r³pat±siddhivibh±vanena payojana natth²ti; [r³pa½]
16. nibb±nanti ettha nibb±yanti sabbe vaµµadukkhasant±p± etasminti nibb±na½; nibb±yant²ti ye kiles±v± khandh±v± abh±vitamaggassa ±yati½ uppajjan±rahapakkhe µhit± honti; teyeva bh±vitamaggassa anuppajjan±rahapakkha½ p±puºant²ti attho; na hi khaºattaya½ patv± niruddh± at²tadhamm± nibb±yanti n±ma; paccuppannesu ±yati½ avassa½ uppajjam±nesuca dhammesu vattabbameva natth²ti; vaµµadukkhasant±p±ti kilesavaµµa kammavaµµa vip±kavaµµa dukkhasant±p±; na hi tividha vaµµadukkhasant±parahit±na½ rukkh±d²na½ anupp±danirodho nibb±na½n±ma hot²ti; etasminti visaye bhumma½; yath± ±k±se sakuº± pakkhant²ti; yehi te nibb±yanti; tesa½ tabbinimutta½ añña½ nibbutiµµh±na½n±ma kiñci natth²ti; nibb±yanti v± ariyajan± etasminti nibb±na½; nibbanti dh²r± yathaya½ pad²poti hi vutta½; nibb±yant²ti ta½ ta½ kiles±na½v± khandh±na½v± puna appaµisandhikabh±va½ p±puºant²ti attho; ekasminti visaye-eva bhumma½, etasmi½ adhi gatetipi yojenti; µ²k±supana bhav±bhava½ vinanato sa½sibbana to v±na½ vuccati taºh±; tato nikkhantanti nibb±nanti vutta½; [18] vibh±vaniya½ pana
“nibb±bhiv± etena r±gaggi-±dikoti nibb±nan”tipi vutta½; ta½ na sundara½;
na hi maggeviya nibb±ne katthaci karaºas±dhana½ diµµha½, naca nibb±na½ nibb³ti kriy±s±dhane r±g±dikassa kattuno saha k±ripaccayo hot²ti; [nibb±na½]
dut²yag±th±ya paramatthad²pan± niµµhit±;