[129] Vibh±vaniya½ pana
Manodv±repi ±p±t±gamana½ visu½ apatv± r³p±d²na½ cakkh±disu ghaµµana½n±ma yogyades±vaµµh±na½ eva. Tamevaca bhavaªgu pacchedassapi k±raºa½ hot²ti katv± “pañcasu hi pas±desu yogyades±vaµµh±na vasena ±rammaºe ghaµµite pas±daghaµµan±nubh±vena bhavaªgasantati vocchijjam±n±ti-±di” vutta½. Ta½ tath± na daµµhabba½.
Na hi yogyades±vaµµh±nameva ghaµµananti sakk± vattu½. Yogyadesepana µhatv± nimittaghaµµanavasena vatthughaµµanavasenaca asani nip±toviya pas±desu yujjhana½ manthana½ khobhakaraºa½ ghaµµananti ca ±p±t±gamananti ca vuccat²ti daµµhabba½. Ayañca attho heµµh± vuttoyeva. Etthaca aya½pi eko dhammaniy±moyev±ti katv± n±n± µh±niyesu dv²su dv²su dv±resu saheva ±p±t±gamana½ paccetabba½. R³p±din± pas±de ghaµµite ta½ nissitasseva pañcaviññ±ºassa calana½ siy±. Katha½ pana hadayavatthunissitassa bhavaªgass±ti na codetabbanti. [130] Vibh±vaniya½ pana
Tameva codana½ samuµµh±petv± ta½ pariharanto “santati vasena ek±baddhatt±”ti-±dim±ha. Tattha santativasen±ti navattabba½. Saºµh±navasen±ti pana vattabba½. Sabbañceta½ s±rato na paccetabba½.
Kasm±, t±disassa anukkamacalanassa aµµhakath±yameva da¼ha½ paµikkhittatt±. Vuttañhi tattha ekeka½ ±rammaºa½ dv²su dv²su dv±resu ±p±tam±gacchat²ti. R³p±rammaºañhi cakkhupas±da½ ghaµµetv± taªkhaºeyeva manodv±re ±p±ta½ ±gacchati. Bhavaªgacalanassa paccayo hot²ti attho. Sadda gandha rasa phoµµhabbesupi eseva nayo. Yath± hi sakuºo ±k±sen±gantv± rukkhagge nil²yam±nova rukkhas±khañca ghaµµeti. Ch±y±cassa pathaviya½ paµihaññati. S±kh±ghaµµana ch±y±pharaº±ni apubba½ acarima½ ekakkhaºeyeva bhavanti. Eva½ paccuppannar³p±d²na½ cakkhupas±d±dighaµµanañca bhavaªgac±lana samatthat±yamanodv±re-±p±t±gamanañca-apubba½ acarima½ ekakkhaºeyeva hot²ti. Eva½ sakuºopam±ya sahataªkhaºeyev±ti ca apubba½acarima½ ekakkhaºe yev±tica vatv± da¼ha½ paµibhiddhatt± ta½ anukkamacalana½ acintetv± dhammaniy±mavasena ekappah±racalanameva paccetabbanti. Bhavaªgasota½vocchinditv±ti bhavaªgapav±ha½ sabbaso avacchinna½ katv±. ¾vajjantanti adisv±va ki½n±metanti ±vajja m±na½. Passantanti atta paccakkha½ kurum±na½. Sampaµicchantanti muñcitu½ adatv± yath±diµµha½ r³pa½ paµi gaºhanta½. Sant²rayam±nanti suµµhu t²renta½vic±renta½. Vavatthapentanti suµµhu asaªkarato thapenta½ sallakkhentanti attho. Yonisomanasik±r±divasena laddhopaccayo yen±ti laddhapaccaya½. Ya½kiñci javana½ javat²ti sambandho. Ta½ pana javana½ ±rammaºassa dubbalak±lev± mucch± maraº±sannak±lesuv± chakkhattu½ v± pañcakkhattumevav± javat²ti vutta½ yebhuyyen±ti. Javat²ti asaninip±tasadisena javena pavattati. Tattha pathamajavana½ aladdh± sevanatt± sabbadubbala½ hoti. Tato dut²ya½ balava½. Tato tat²ya½. Tato catuttha½. Ida½ pana sabbabalava½ muddhapatta½ hoti. Ito paµµh±ya anukkamena parih±yam±na½ pavattati. Sattamav±re gate parikkh²ºajava½ hot²ti veditabba½. Javan± nubandh±niti yath± paµisota½ gacchanti½ n±va½ udaka½ thoka½ anubandhati anugacchati. Eva½ javana½ anubandh±ni. Dve tad±rammaºap±k±n²ti dvikkhattu½ tad±rammaºakicc±ni vip±kacitt±ni pavattanti. Yath±rahanti ±rammaºajavana satt±nur³pa½. Bhavaªgap±toti imasmi½ atihant±rammaºe ±vajjanato pathamabhavaªgacalanatoyevav± paµµh±ya uµµhita½ samuµµhita½ cittasant±na½ y±vacatutthajavan± samuµµhahitv± pañcamajavanato paµµh±ya patitameva hoti. Eva½ santepi samuµµhitavegassa sabbaso aparikkh²ºat±ya patitanti navuccati. Dut²yatad±rammaºato para½ pana samuµµhitavegassa sabbaso parikkh²ºatt± tad± eva ta½cittasant±na½ patita½n±ma hoti. Tasm± patana½ p±to. Bhavaªgabh±venacittasant±nassa p±to bhavaªgap±to, bhavaªga½ hutv± p±toti attho daµµhabbo. Bhavaªgakicce bhavaªgaµµh±ne bhavaªg±rammaºeca p±to bhavaªgap±totiv±. Imasmi½ µh±ne dov±rikopam±, g±millopam±, ambopam±ca vattabb±. T±sabb±pi aµµhakath±ya½ gahetabb±. Ett±vat± sattarassa cittakkhaº±ni parip³rep±ti sambandho. Etthaca chachakkayojan± vattabb±. Yattha hi r³nt² rammaºa½ ghaµµeti. Ta½ cakkhuvatthu½ niss±ya tattha ghaµµita½ r³p±rammaºa½ ±rabbha cakkhuviññ±ºa½ uppajjati. Itar±ni pana ±vajjan±d²ni mano viññ±º±ni attano attano at²t±nantaracittena sahuppanna½ hadayavatthu½ niss±ya tamev±rammaºa½ ±rabbha uppajjanti. Cakkhudv±ra manodv±r±ni sabbesa½pi v²thicitt±na½ dv±rakicca½ s±dhenti. Ayañca v²thi cakkhudv±re uppannatt± cakkhudv±rav²th²ti. Cakkhuviññ±ºena upalakkhitatt± cakkhuviññ±ºav²th²tica vuccati. Ekacittakkhaºa½ atikkamma ghaµµanasamatthe atibalav± rammaºe uppannatt± atimahant±rammaºa v²th²tica vuccat²ti. Etthaca yattak±ni r³p±rammaº±ni cakkhupathe uppajjitv± µhitippatt±ni honti. T±ni tattak±ni µhitippattesu pubb±parabh³tesu ek³na paññ±saparim±ºesu cakkhupas±desu kismi½ci naghaµµent²ti navattabb±ni. Tesu pana yadeva eka½ cakkhu imiss± v²thiy± yath±raha½ vatthubh±va½ dv±rabh±vañca s±dheti. Yatthaca ghaµµita½ r³pa½ ±rabbha aya½ v²thi pavattati. Etadeva kicca s±dhana½ n±ma hoti. Ya½ majjhim±yukanti vadanti, itar±ni pana mogha vatth³nin±ma honti, y±nimand±yuk±n²ti-amand±yuk±n²tica vadanti. T±nipana yath±vutta kicca s±dhanato purim±ni pacchim±n²ti duvidh±ni honti, tadubhay±nipi cakkhuviññ±ºassa upp±dakkhaºe µhitibh±vena labbham±n±ni aµµhacatt±l²samatt±ni veditabb±n²ti. Avases±ni pana tato purimatar±ni pacchimakar±nica laddhaghaµµan±nipi vatthudv±rakiccasiddhibh±ve an±saªkitabbatt± idha nagahit±n²ti. Ettha siy± im±ya v²thiy± uppattisamaye so puggalo aha½ ida½ n±ma pass±m²ti j±n±ti, na j±n±t²ti. Naj±n±ti. Kad± pana j±n±t²ti. Sallakkhaºav²thiy± pavattam±n±ya. Tath± hi sabbapathama½ cakkhudv±rav²thi pavattati. Tato tadanuvattik± manodv±rav²thi. Tato samud±yag±hik±. Tato vaººasallakkhaº±. Tato vatthug±hit±. Tato vatthusallakkhaº± tato n±mag±hik±. Tato n±masallakkhaº±ti. Tattha vaººasallakkhaº±ya pavattam±n±ya aha½ n²lavaººa½ pass±m²ti-±din± vaººa½ sallakkheti. Vatthusallakkhaº±ya saºµh±na½ sallakkheti. N±ma sallakkhaº±ya n±ma½ sallakkhet²ti. Iti ta½ta½ sallakkhaºav²thi y± pavattam±n±ya-eva ta½ta½pass±m²ti j±n±t²ti. Etthaca al±tacakkassa g±hik±viya purim±hi dv²hi v²th²hi punappuna½ gahit±na½ r³p±na½ samud±yato g±hik± tat²y± manodv±rav²thi samud±ya g±hik±n±ma, na hi samud±yagahaºena vin± paribyattavaººagahaºa½ sambhavat²ti. Y±va tad±rammaºupp±d± pana appahont±t²takanti dvikkhattu½ y±va tad±rammaºupp±d± pavattitu½ appahonta½ hutv± at²tadvatticittakkhaºika½. Yassa hi dvev± t²ºiv± cittakkhaº±ni at²t±ni honti. Ta½ y±va tad±rammaºupp±d± pavattitu½ nappahoti na sakkoti. Eva½ appahonta½ hutv± at²takanti attho. Ap±tam±gatanti cakkhudv±re manodv±reca ±p±ta½ ±gata½. Natthi tad±rammaºupp±doti ettha yassa t²ºi cittakkhaº±ni at²t±ni honti. Tassa cuddasa cittakkhaº±yuk±vase sassa ±rammaºassa sattamajavanena saheva niruddhatt± tasmi½ natthi tad±rammaºupp±doti yuttameta½. Na hi ek±vajjanav²thiya½ citt±ni dhammavasena viya k±lavasen±pi n±n±rammaº±ni icchanti aµµhakath±cariy±ti. Yassa pana dve cittakkhaº±ni at²t±ni. Tasmi½ sattamajavanato para½ ekacittakkhaº±yuk±vasese ±rammaºe ekena tad±rammaºena uppajjitabbanti ce.Na. Na hi t±disa½ nirodh± sanna½ ±rammaºa½ ekav±ra½pi tad±rammaºuppattiy± paccayo bhavitu½ sakkot²ti. Tath± hi mah±-aµµhakath±ya½ vip±kuddh±re cittappavattigaºan±ya½ tad±rammaº±ni dveti dve-eva tad±rammaºa v±r± ±gat±ti. Ya½ pana vibh±vaniya½
“Dvikkhattumeva hi tad±rammaºuppatti p±¼iya½ niyamit±”ti vutta½. Tattha p±¼iyanti aµµhakath±tanti½ sandh±ya vuttanti gahetabba½. Na hi s± n±ma p±¼i atthi, yattha dvikkhattu½ tad± rammaºuppatti niyamit±ti.
Majjhimabh±ºak±pana tad±rammaºa½ eka½pi icchanti. Saªgahak±rena pana ta½ paµisiddhanti idhapi ta½ therena paµikkhittanti daµµhabba½. Yadi eva½ kasm± paramatthavinicchaye saki½dvev± tad±lambanti therena vuttanti. Majjhimabh±ºak±na½ matena vuttanti daµµhabbanti. ¾cariy±nandatthero pana eka½pi icchatiyeva. Yath± hi ±gantukabhavaªga½ eka½ pavattati. Tath± tad±rammaºa½pi eka½ napavattat²ti nasakk± vattu½. Yañca cittappavattigaºan±ya½ tad±rammaº±ni dveti vutta½. Ta½pi ukkaµµhaparicchedavasena vuttanti, na nasakk± vattunti. Y±va javanupp±d±pi pavattitu½ appahont±t²takanti sambandho. Yassa hi ±rammaºassa catt±ri pañca cha satta aµµhanava v± cittakkhaº±ni at²t±ni honti. Ta½ y±va javanupp±d± pavattitu½ nappahoti. Eva½ appahonta½ hutv± at²takanti attho. Javana½pi anuppajjitv±ti javanassapi anuppajjanato. Ayañhi tv±paccayo bh±vatthe-eva daµµhabbo. Na kattu-atthe. Kasm±. Attano padh±nakriy±ya sam±nakattukat±ya abh±vatoti. [131] Vibh±vaniya½ pana
“Hetumhic±ya½ tv±paccayo”ti vutta½. Ta½ na sundara½.
Na hi b±hiratthabh³to hetu-attho kitakapaccay±na½ visayo hot²ti. Tasm± idha bh±vatthe-eva tv±paccayo. Tatoca hetu-atthe paccattavacananti daµµhabba½. Etena y± lakkhaºe hetumhicam±nantapaccay±na½pi pavatti katthaci vutt±. S±pipaµikkhitt± hoti. Nahi b±hiratthabh³t± lakkhaºahetuyo tesa½ visay± hont²ti. Etthaca yassa ±rammaºassa navacittakkhaº±ni at²t±ni honti. Tassa avasesa aµµhacittakkhaº± yukassa dut²ya voµµhabbanena saheva niruddhatt± tasmi½ javana½pi anuppajjitv±ti yuttameta½. K±raºa½ vuttameva. Yassa pana catt±ri.La. Aµµhav± cittakkhaº±ni at²t±ni. Tasmi½ javanena uppannena bhavitabbanti ce.Na. Avasesachacittakkhaº±yuka½pi hi ±rammaºa½ javanuppattiy± paccayo bhavitu½ na sakkoti. Javanañhi uppajjam±na½ sattakkhattu½ pavattitu½ pahonake ±rammaºe eva uppajjati. Pakatiniy±mena javanassa sattakkhattu paramat±ya sambhavatoti. Ettha pana yath± visaññik±la mucch±k±la maraºak±lesu vatthussa avisadat±ya dubbalat± yaca javana½ chapañcav±repi pavattati. Tath± pakatik±lepi ±rammaºassa dubbalabh±ve sati chapañcav±repi pavattatiyev±ti. Dvattikkhattunti dvikkhattu½v± tikkhattu½v±. Tath± hi aµµhakath±ya½ voµµhabbane µhatv± eka½v± dvev± citt±ni pavattanti. Tato ±sevana½ labhitv± javanaµµh±ne µhatv± puna bhavaªga½ otarat²ti vutta½. Ettha hi tato ±sevana½ labhitv± javanaµµh±ne µhatv±ti etena tat²yassa voµµhabbanassa pavatti½ dasseti. Itarath± eka½v± dvev± citt±ni pavattanti. Tato bhavaªga½ otarat²ti vutta½ siy±ti. Eka½v±ti pana v±c± siliµµhamatta½ daµµhabba½. Yath± diratta tiratta½ti. Athav±, tatoti ekacittatov± dvicittatov±ti attho. Tattha pathamena dvikkhattu½ dut²yena tikkhattu½ voµµhabbanassa uppatti vutt± hot²ti. ¾sevana½ labhitv±ti ida½ pana upac±ravacanamatta½ daµµhabba½. Na hi voµµhabbanassa ±sevanat± paµµh±ne vutt±ti. ¾cariy±nandattherena panettha voµµhabbanato para½ catupañca cittakkhaº±vasese ±rammaºe catupañcajavanuppattiy± eva paritt±rammaºav±ro icchito. Na voµµhabbana pariyos±navasena. Paµµh±nehi bhavaªga½ ±vajjan±ya anantarapaccayena paccayo tvevavutto. Na pana vutto ±vajjan± bhavaªgassa anantarapaccayena paccayoti. Yath± ca mucch±maraºak±lesu vatthudubbalat±ya cha pañcajavanav±r± icchitabb±. Tath± idhapi ±rammaºadubbalat±y±ti na na sakk± vattunti. Ettha ca sant²raºato para½ ekacittakkhaº± vasese ±rammaºe eka½ voµµhabbana½ dvicittakkhaº±vasese dve taduttari t²º²ti yutta½ siy±. Etarahi pana dvivoµµhabbanik± chaparitt±rammaºav²thiyoti voµµhabbanik± pañc±ti yojesu½. Eva½ sante k²dise paritt±rammaºe dvivoµµhabbanik±, k²dise tivoµµhabbanik±ti vic±retabb± siyunti. Ya½ pana ±rammaºa½ dvattikkhattu½voµµhabbanuppattiy± appahonaka½ hoti. Ta½ ±vajjanappattiy±pi paccayo na hot²ti vutta½ tattha bhavaªgacalanameva hoti. Natthi v²thicittupp±doti. Tattha bhavaªgacalanamev±ti dvikkhattu½ bhavaªgassa calanamattameva hoti. Icceva½ cakkhudv±reti iti eva½ yadi ekacittakkhaº±t²taka½ r³p±rammaºa½ cakkhussa ap±tam±gacchat²ti-±din± vuttanayena cakkhudv±re catunna½ v±r±na½ vasena catudh± visayappavatti veditabb±, tath± sotadv±r±d²su c±tiyojan±. Sabbath±pi catudh± veditabb±ti sambandho. Atiparitt±rammaºa½pi ±p±t±gatamattena moghav±rassa ±rammaºa½n±ma hoti. Na ±rammaºakaraºavasena. Itar±ni pana ubhayath±pi itaresa½ v±r±na½ ±rammaº±nin±ma hont²ti vutta½ catunna½ v±r±na½ yath±kkama½ ±rammaºabh³t±ti.