Na hi lokiyajjh±n±nin±ma adhik±rena vin± nuppajjant²ti atthi. Kevala½pana pubbe samathakammesu kat±dhik±rassa sukhappaµipadajjh±na½ uppajjati. Akat±dhik±rassapana dukkhappaµipadajjh±nanti evameva aµµhakath±su ±gata½. Vuttañhi tattha yoca samathe akat±dhik±ro. Tassa dukkh± paµipad± hoti. Kat±dhik±rassasukh±ti. Apica, purimabhave siddha½ adhik±ra½ gahetv± idha saªkh±rabhedavic±raº±pi nayutt±-eva. Kusalakriyajjh±nesu hi sanni hitapaccayavaseneva tabbic±raº± yutt±ti.
[49] Ett±vat±
Athav±ti-±diko pacchima vikappopi paµikkhitto eva hot²ti.
52. Ettha jh±na½ anuyuñjantassa nimittupp±dato pubba½ paµipad±ya khetta½, pacch± abhiññ±ya khetta½. Tattha pubbe viruddhapaccay±na½ sannihitena kilamantassa sato paµipajjantassa bh±van± paµipad± dukkh±n±ma hoti. Akilamantassa sukh±. Pacch±ca dandha½ appana½ pattassa bh±van±bhiññ± dandh±bhiññ±n±ma hoti. Khippa½ pattassa khipp±bhiññ±n±ma. Tattha pubbe dukkh± paµipad± pacch± dandha½v± khippa½v± uppanna½ jh±na½ dukkhappaµipada½n±ma karoti. Sukh±pana sukhappaµipada½n±ma karot²ti. Dut²yajjh±n±d²supana purimajjh±ne nikanti vikkhambhanassa dukkhasukhat±vasena paµipad±bhedo veditabbo. Yopana etarahi gahaµµhov± pabbajitov± pubbabhave akat±dhik±ropi antar±yikadhammamutto kaly±ºapaµipattiya½ µhito chinnapalibodho pahitatto jh±na½ bh±veti. Tassa jh±nabh±van± nasampajjat²ti natth²ti niµµhamettha gantabbanti. [Kusalajjh±na½]
53. Vip±kajjh±ne k±makusala½ appana½ apatta½ mudubh³ta½ dubbala½ hoti. Parittesu n±n±kiccaµµh±nesuca h²nesupi attabh±vesuca vipaccati. Tasm± ta½ attan± asadisa½pi vip±ka½ janeti. Mahaggatakusala½pana appan±patta½ tikkha½ balava½ hoti. U¼±re brahmattabh±ve bhavaªgaµµh±nesuyeva vipaccati. Tasm± ta½ sad±pi attan± sadisameva vip±ka½ janeti. Teneva vitakkavic±rap²ti sukhekaggat± sahitanti-±din± vip±ka½pi sabbaso kusala sadisameva dasseti.
[50] Anantarabhaveyeva phalad±natt± ta½ attan± sadisameva vip±ka½ janet²tica vadanti, ta½ na sundara½.
Evañhi sati k±makusala½pi sattamajavana½ attan± sadisavip±ka meva janeyy±ti. Yasm±ca kusalameva niranusayasant±ne pavatta½ kriyajjh±na½ n±ma hoti. Tasm± kriyacitta½pi kusala sadisameva dasseti.
54. Pañcadh±ti-±disaªgahag±th±. Tattha jh±nabheden±ti pathamajjh±n±d²hi pañcahi jh±nehi sampayogabhedena. R³p±vacaram±nasa½ jh±nabhedena pañcadh± hoti. Pathamajjh±nika½, dut²yajjh±nika½, tat²yajjh±nika½, catutthajjh±nika½, pañcamajjh±nikanti eva½ pañcavidha½ hot²ti attho. Tameva puññap±kakriy±bhedena pañcadasadh± bhaveti yojan±.
[51] Vibh±vaniya½ pana
Jh±nabheden±ti jh±naªgehi sampayogabheden±ti vutta½. Ta½ na sundara½.
Añño hi jh±nabhedo. Añño jh±naªgabhedo. Tattha pathama½ jh±na½ dut²ya½ jh±nanti-±dijh±nabhedo. Pathamajjh±ne pañca aªg±ni. Dut²yajjh±ne catt±r²ti-±di jh±naªgabhedo. Tesu idha jh±nabhedova adhippeto. Na jh±naªgabhedo. Cittañhi jh±nabhede neva pañcavidha½ hoti. Najh±naªgabhedena. Jh±nameva pana jh±naªgabhedena pañcavidhanti.
[52] Yañca tattha
“Pañcadh±ti pañcaªgika½ caturaªgika½ tivaªgika½ duvaªgika½ puna duvaªgikanti pañcavidha½ hot²”ti vutta½. Ta½pi na sundara½.
Jh±nameva hi pañcaªgik±di hoti. Na cittanti.

R³p±vacara cittassa paramatthadh²pan±.

55. Id±ni yath±nuppatta½ ar³pacitta½ niddisanto ±k±s±nañc± yatanakusalacittanti-±di m±ha. Tattha bhuso k±sati dibbat²ti ±k±so. So hi saya½ sar³pato anupalabbham±nopi candas³riyobh±s±d²na½ vasena ativijjotam±noviya kh±yat²ti. Nakassati chedana bhedana vasena na vilekh²yat²ti ak±so. Ak±so-eva ±k±so tipi vadanti. So pana ajaµ±k±so paricchinn±k±so kasiºuggh±µim±k±so r³pakal±paparicched±k±soti catubbidho hoti. Tattha idha kasiºuggh±µim±k±so adhippeto. So hi anantena ajaµ±k±sena saha ek²bh³toviya hoti. Yogin±ca anantabh±vena phar²yati. Tasm± ananto ±k±soti ±k±s±nanto. N±ssa upp±dantov± vayantov± paññ±yat²ti anantotipi vutta½. Soyeva ±k±s±nañca½. Sakatthe yak±rena saha siddhatt±. Yath± pana dev±na½ adhiµµh±navatthu dev±yatananti vuccati. Tath± idhapi tasmi½ appan±pattassa sasampayuttassa jh±nassa adhiµµh±naµµhena tadeva ±yatanantipi vuccati. Iti ±k±s±nañca½ ±yatanamass±ti ±k±s±nañc±yatana½. Cittacetasikar±si.
¾k±s±nañc± yatananti ±k±s±nañc± yatana½ sam±pannassav± upapannassav± diµµhadhammasukhavih±rissav± citta ceta sik±dhamm±ti hi vibhaªge vutta½.
¾k±s±nañc±yatane pavatta½ kusalacittanti ±k±s±nañc±yatanakusalacitta½. Viññ±ºañc±yatananti ettha viññ±ºa½n±ma ±k±s±nañc±yatanacittameva. Ta½pana saya½ upp±d±di antavanta½pi anantasaññite ±k±se pavattanato anantanti vuccati. Koµµh±satthov± antasaddo. Attano upp±d±d²su koµµh±sesu ekadese aµµhatv± sakalassa pharaºavasena tad±rammaº±ya bh±van±ya pavattanato anantanti vuccati. Anantasaññitev± ±k±se pavattanato anantanti eva½ tad±rammaº±ya bh±van±ya pavattatt± anantanti vuccati. Anantasaññitev± ±k±se attano pharaº±k±ra vasenapi anantanti vattu½ yujjatiyeva. Ananta½ viññ±ºanti viññ±º±nanta½. Tameva viññ±ºañca½ niruttinayena, viññ±ºañca½ ±yatana½ ass±ti viññ±ºañc±yatana½. Viññ±ºañc±yatana saªkh±te cittacetasikar±simhi pavatta½ kusalacittantisam±so.
Viññ±ºañc±yatananti viññ±ºañc±yatana½ sam±pannassav± upapannassav±diµµhadhammasukhavih±rissav±cittacetasik±dhamm±tihi vibhaªge vutta½.
[53] Vibh±vaniya½ pana mah±µ²k±yañca
“Dut²y± ruppa viññ±ºena añcitabba½ p±puºitabbanti viññ±ºañcan”tipi vutta½. Ta½ p±¼iy± na sameti.
Ananta½ viññ±ºanti tadeva viññ±ºa½ ñ±ºena phuµµha½ manasikaroti, ananta½ pharati. Tena vuccati ananta½ viññ±ºant²tihi vutta½. Etena ca ta½viññ±ºa½ ekantena anantavisesanayutta½ hot²ti viññ±yat²ti. Tameva ±k±santipi p±µho. ¾kiñcaññ±yatananti ettha kiñci kiñcananti atthato eka½ appamattakassa n±ma½. Natthi kiñcana½ appamattaka½ antamaso bhaªgamatta½pi avasiµµha½ assa patham± ruppaviññ±ºass±ti akiñcana½. Akiñcanassa bh±vo ±kiñcañña½. Patham±ruppaviññ±º±bh±vo. So hi natthi kiñc²ti manasik±ra vasena ta½n±ma½ labhat²ti. ¾kiñcañña½ ±yatanamass±ti-±di vuttanayameva. Nevasaññ± n±saññ±yatananti ettha o¼±rika sañña½ sandh±ya nevatthi saññ± ass±ti nevasañña½. Sukhumasañña½ sandh±ya naca natthi saññ± ass±ti n±sañña½, nevasaññañca ta½ n±saññañc±ti nevasaññ± n±sañña½ majjhe d²gha½ katv±, citta cetasikar±si-eva. Tameva yogino sukhavises±na½ adhiµµh±naµµhena ±yatananti nevasaññ± n±saññ±yatana½. Tasmi½ pavatta½ kusala cittanti sam±so. Athav±. Saññ±yeva paµusaññ±kiccassa abh±vato nevasaññ±ca hoti. Saªkh±r±vasesa sukhumabh±vena vijjam±natt± asaññ±ca nahot²ti katv± nevasaññ±n± saññ±n±ma, s±yeva ±yatana½, tenaca sampayutta½ kusala cittanti sam±so. Etthaca yasm± ±dito paµµh±ya o¼±rike n²varaºadhamme vitakk±dikeca pajahitv± sesadhammeca bh±van± balena uparupari sukhumabh±va½ p±petv± anukkamena paµipajjant± sukhumaµµhena lokiyadhammesu muddhabh³ta½ ima½ sam±patti½ p±puºanti. Tasm± idha citta½pi nevacittan±cittameva hoti. Phassopi neva phassan±phasso-eva hoti, tath± vedan±dayop²ti. Tasm± idhasaññ±ggahaºa½ desan±s²samattanti daµµhabba½. Vip±kesu viññ±ºañc±yatananti ettha viññ±ºanti patham±ruppakusala viññ±ºameva. Tañca at²t±nantarabhave pavatta½ daµµhabba½. Akiñcana bh±voca tasseva natthi bh±voti. Kriyacittesu pana viññ±ºa½ n±ma kusalabh³ta½ kriyabh³tañca duvidha½ patham±ruppaviññ±ºa½ veditabba½. Akiñcanabh±voca tasseva duvidhassa viññ±ºassa abh±vo yev±ti.
56. Saªgahag±th±ya½ ±rammaºappabheden±ti ±lambi tabb±na½ kasiºuggh±µim±k±s±d²na½ catunna½ ±rammaº±na½ pabhedena. Duvidha½hi idha ±rammaºacatukka½, atimikkatabba catukka½, ±lambi tabba catukkañca. Tattha patham±ruppe r³papañcamajjh±nassa ±rammaºa bh³ta½. Kasiºanimitta½ atikkami tabba½n±ma. Ta½ uggh±µetv± laddha½ ±k±sa½ ±lambitabba½ n±ma. Dut²y±ruppe patham±ruppassa ±rammaºabh³ta½ ±k±sa½ atikkamitabba½n±ma. Patham±ruppaviññ±ºa½ ±lambi tabba½n±ma. Tat²y±ruppe ta½patham±ruppaviññ±ºa½ atikkamitabba½n±ma. Tassa natthibh±vo ±lambitabba½n±ma. Catutth±ruppe so natthi bh±vo atikkamitabba½ n±ma. Tat²y±ruppaviññ±ºa½ ±lambi tabba½ n±m±ti. Tattha kiñc±pi ima½ ±ruppam±nasa½ catunna½ atikkami tabb±na½pi bhedena catubbidha½ hoti, tath±pi ±k±s±nañc±ya tananti-±din± idha ±lambitabb±naññeva sar³pato gahitatt± tesa½ bhedena imassa bhedo p±kaµoti daµµhabba½. ¾ruppam±nasa½ ±lambaºappabhedena catudh± µhita½. Tadeva puññap±ka kriyabhedena dv±dasadh± µhitanti yojan±.

Ar³pacittassa paramatthad²pan±.

57. Id±ni yath±nuppatta½ lokuttara citta½ dassento sot±pattimaggacittanti-±dim±ha. Tattha savati sandati anivattagamanavasena pavattat²ti soto, gaªg±d²su jalappav±ho. Sohi pabhavato paµµh±ya y±vamah±samudd± antar± anivatta m±no savati sandati pavattat²ti. Sotoviy±ti soto. Aµµhaªgiko ariyamaggo, yath±ha-yokho ±vuso ariyo aµµhaªgiko maggo. Seyyathida½, samm±diµµhi. La. Samm±sam±dhi. Aya½ vuccat±vuso sototi. Aya½pihi yad± uppajjati. Tato paµµh±ya ±nubh±vapharaºavasena y±va-anup±disesanibb±nadh±tuy± antar± anivattam±noyeva hutv± savati sandati pavattat²ti. Yath±ha -
Seyyath±pi bhikkhave y±k±ci mah±nadiyo. Seyyathida½. Gaªg±, yamun±, aciravat², sarabh³, mah². Sabb± t± samuddaninn± honti samuddapoº± samuddapabbh±r±. Evameva kho bhikkhave bhikkhu ariya½ aµµhaªgika½ magga½ bh±vento bahulikaronto nibb±naninno hoti nibb±napoºo nibb±na pabbh±roti.
Etthaca tena tena maggena pah²n±na½ kiles±na½ puna anupagamana vasena saddh±d²na½ indriy±na½ anukkamena parip±kagamanavasenaca anivattagamana½ daµµhabba½. Yath±ha -
Seyyath±pi bhikkhave ghaµo nikkujjo vamateva udaka½. Nopacc±vamati. Evamevakho bhikkhave ariya½ aµµhaªgika½ magga½ bh±vento bahulikaronto vamateva p±pake akusale dhamme. Nopacc±vamat²ti. Yath±c±ha-sot±patti maggaññ±ºena ye kiles± pah²n±, te kilese napuneti napacceti napacc±gacchat²ti-±di.
Yath±ca puthujjan± pah²nepi kilese puna upagacchanti. Tihe tukabh³t±pi puna dvihetuk±hetukabh±va½ gacchanti. Yato te uparibhavagge nibbatt±pi puna ap±yesu sandissanti. S²lavant±pi puna duss²l± honti. Sam±hit±pi puna ummattak±v± khittacitt±v± honti. Paññav±pi puna duppaññ± e¼am³g± honti. Natath± ariy±. Tepana tena tena maggena pah²ne kilese puna na-upagacchanti. Puthujjanabh±va½v± heµµhim±riya bh±va½v± na gacchanti. Anukkamena saddh±d²na½ indriy±na½ paripakkabh±vameva upagacchant²ti. Sabbañceta½ ariyamaggasseva ±nubh±vena siddhanti sototin±ma½ m³lappabhavabh³te tasmi½ magge-eva niru¼hanti daµµhabba½. Tassa sotassa ±dito pajjana½ p±puºana½ sot±patti. Sot±pattiy± adhigamam±no maggo sot±pattimaggo. Athav±, dhammasota sam±panno ariyoti pavuccat²ti vuttatt± sabbe ariyasant±nagat± lokiya lokuttarabh³t± bodhipakkhiyadhamm± upari sambodhipar± yanat±vasena anup±disesanibb±na par±yanat±vasenaca anivatta gatiy± pavattam±n± yath±vuttena atthena sototi vuccanti. Ta½ sota½ ±dito pajjanti p±puºanti et±ya paµipad±y±ti sot±patti. Sot±pattica s± maggoc±ti sot±pattimaggo, pathamamaggasaªkh±t±ya sot±pattiy± aªganti sot±patti yaªgantihi aµµhakath±ya½ vutta½, maggotica patho up±yo. Nibb±na½ maggeti, nibb±natthikehi magg²yati, kilese m±rento gacchat²ti maggotica vadanti.
[54] Vibh±vaniya½ pana
Ariyamaggasotassa ±dito pajjana½ etass±ti sot±patti. Puggaloti vutta½. Ta½ na sundara½.
Na hi puggale pavatto sot±pattisaddo katthaci diµµhoti.
[55] Etena tassa maggo sot±pattimaggoti ida½pi paµikkhitta½ hoti.
Sot±pattimaggena sampayutta½ citta½ sot±pattimaggacitta½.
[56] ݲk±su pana
Sot±pattiy± laddha½ maggacitta½ sot±patti maggacittanti vutta½. Ta½ na sundara½.
Na hi cittasaddasambandho sot±pattisaddo katthaci p±¼iya½ diµµhoti.
58. Paµisandhivasena saki½ ima½loka½ ±gacchati s²len±ti sakad±g±m². Dut²yaphalaµµho. So hi asamucchinnak±ma r±g±nusayatt± k±malok±gamana kilesasabbh±vena ta½ sabh±v±n±ti vattanato upari bhavagge µhitopi paµisandhivasena puna ima½ k±madh±tu½ ±gamanappakatiko-eva hot²ti. Vuttañheta½ catukkanip±te -
Idha s±riputta ekaccassa puggalassa orambh±giy±ni sa½yojan±ni appah²n±ni honti, so diµµhevadhamme nevasaññ±n±saññ±yatana½ upasampajja viharati. So aparih²no k±la½ kurum±no nesaññ±n±saññ± yatanupag±na½ dev±na½ sahabyata½ upapajjati. So tato cuto ±g±m² hoti ±gantv± itthatta½. Idha pana s±riputta ekaccassa puggalassa orambh±giy±ni sa½yojan±ni pah²n±ni honti, so diµµheva.La. So tato cuto an±g±m² hoti an±gantv± itthattanti.
Aµµhakath±yañca itthattanti ima½ k±m±vacara pañcakkhandha bh±vanti vutta½. Ayañca attho kilesagativasena vutto. Na puggala gativasena. Na hi brahmabh³t± sot±panna sakad± g±mino paµipaµisandhivasena heµµhima½pi brahmaloka½ ±gacchanti. Kuto k±ma loka½. Katha½ viññ±yat²ti ce. Anusayayamake–
K±madh±tuy± cutassa r³padh±tu½ ar³padh±tu½ upapajjantassa kassaci satta-anusay± anusenti, kassaci pañca-anusay± anusenti, kassaci tayo anusay± anusent²ti vatv± r³pa dh±tuy± ar³padh±tuy± cutassa k±madh±tu½ upapajjantassa satteva anusay± anusent²ti.
Vuttatt± viññ±yati. Tattha purimav±kye puthujjanassa vasena satta. Dvinna½ sot±pannasakad±g±m²na½ vasena pañca. An±g±missa vasena kayoti vutta½, pacchimav±kyepana brahmabh³t±na½ sot± pannasakad±g±mi-an±g±m²na½ paµisandhivasena k±maloka½ gamanassa natthit±ya kevala½ puthujjanasseva vasena sattev±ti vutta½. Dhammahadaya vibhaªgaµµhakath±yañca–
“R³p±vacare nibbatt± sot±pannasakad±g±mino napuna idh± gacchanti, tattheva parinibb±yanti. Etehi jh±na-an±g±mino n±m±”ti ca. “Navasu brahmalokesu nibbatta-ariya s±vak±na½ tatrupa pattipi hoti upar³papattipi. Naheµµhu papatti. Puthujjan±na½pana tatrupapattipi hoti upar³papatti heµµhupapattip²”ti ca.
Vutta½. Tañcakho an±gamana½ maggasah±yena jh±n±nubh±veneva siddha½. Namagg±nubh±ven±ti. Etthaca ima½ lokanti padassa ima½ manussalokanti v± ima½ k±m±vacaralokantiv± dvidh±pi attho aµµhakath±su vutto. Tattha purimasmi½ atthe sati ±gacchat²ti etassa devalokato ±gacchat²ti attho. Pacchimasmi½ pana brahmalokatopi ca ±gacchat²ti. P±¼iya½pana pacchimatthova vuttoviya dissati. Vuttañheta½ puggalapaññattiya½ an±gantv± itthatta½ an±g±m² tena daµµhabbo. ¾gantv± itthatta½ sot±pannasakad± g±mino tena daµµhabb±ti. Etthaca an±gantv± itthattanti imin± ima½ k±m±vacaraloka½ na ±gacchat²ti an±g±m²ti attha½ dasseti. ¾gantv± itthattanti imin±pana dvepi sot±pannasakad±g±mino saki½ puna ima½ k±m±vacaraloka½ ±gacchant²ti sakad±g±minoti attha½ dasseti. Kasm±, nirantarav±kyesu µhit±na½ dvinna½itthatta sadd±na½ n±n±tth± sambhavato. Majjhimapaºº±seca kaººakattha sutte -
Yo so mah±r±ja brahm± saby±pajjho, so brahm± ±gant± itthatta½. Yoso brahm± aby±pajjho, so brahm± an±gant± itthattanti.
Bhagavat± vutta½. Tattha saby±pajjhoti etena puthujjanena saha sot±pannasakad±g±mibh³t± brahm±no gahit± honti. Tehi paµigh±nusayassa appah²natt± cetasikadukkhasaªkh±ta½ by±pajjha½pi apah²namev±ti saby±pajjh±n±ma. ¾gant± itthattanti ima½ k±maloka½ paµisandhivasena puna ±gamanas²lo ±gamanappakatikoti attho. Tabbipar²tena pacchimassa v±kyassa attho veditabbo. Tesupana dv²su sakad±g±m²su purimassa anaññas± dh±raºeneva sabbapathama½ ariya magga sot±dhi gamana guºena sot±panno tveva n±ma½ siddhanti daµµhabba½. Puggalagativasena panettha brahmaloke µhit±na½ sattakkhattuparamat±dibh±voviya sakad±g±mibh±vopi natthi. Pathamadut²yaphalaµµh±pihi tattha an±g±misaªkhyameva gacchanti. Tasm± sakad±g±m²ti ida½ k±maj±tik± na½eva dut²yaphalaµµh±na½ siddha½ n±manti katv± tesa½ k±maloke eva heµµhuparupapatti vasena saki½ ±gamana½ aµµhakath±su vuttanti daµµhabba½. Evañca katv± p±¼iya½pi pañcanna½ idha niµµh± sattakkhattuparamassa kola½kolassa ekab²jissa sakad±g±missa yoca diµµheva dhamme arah±ti vuttanti. Sopana chabbidho hoti. Idhapatv± idhaparinibb±y², tattha patv± tattha parinibb±y², idhapatv± tattha parinibb±y², tattha patv± idha parinibb±y², idhapatv± tatthanibbattitv± idha parinibb±y². Tatthapatv± idhanibbattitv± tatthaparinibb±y²ti. Tattha idha patv± idha parinibb±y²ti idha manussabhave sakad±g±mimagga½ patv± idhamanussa bhaveyeva arahattamagga½ labhitv± parinibb±yanadhammo. Tattha patv± tattha parinibb±y²ti tasmi½devaloke sakad±g±mimagga½ patv± tasmi½ devalokeyeva arahattamagga½ labhitv± parinibb±yanadhammo. Nibbattitv±ti paµisandhiggahaºavasena uppajjitv±. Yesa½ pana ima½ lokanti padassa ima½ manussalokanti attho. Tesa½ so pañcavidhoyeva vutto, na chaµµho puggalo.