6. ¾khy±takaº¹a
Suddhakattur³pa
Atha dh±tupaccayasa½siddha½ k±la, k±raka, purisa, saªkhy±bhedad²paka½ liªgabhedarahita½ kriy±padh±nav±caka½ ty±dyantan±maka½ ±khy±tapada½ d²piyate. Tattha kriya½ dh±ret²ti dh±tu. S± pakatidh±tu, vikatidh±tu, n±madh±tuvasena tividh±. Tattha bh³, h³, gamu, paca icc±di pakatidh±tu n±ma sabh±vena siddhatt±. Titikkha, tikiccha, bubhukkha, jighaccha-icc±di vikatidh±tu n±ma saªkhatavasena siddhatt±. Putt²ya, pabbat±ya icc±di n±madh±tu n±ma n±mabh³tassa sato kriyav±c²paccayayogena dh±tuµµh±ne µhitatt±. Pakatidh±tu ca sakammik±’kammikavasena duvidh±. Tatthay± dh±tu kamm±pekkha½ kriya½ vadati, s± sakammik± n±ma. G±ma½ gacchati, odana½ pacati icc±di. Y± kammanirapekkha½ kriya½ vadati, s± akammik± n±ma. Bhavati, hoti, tiµµhati, seti icc±di. Sakammik± ca ekakammika, dvikammikavasena duvidh±. Tattha y± ekakamm±pekkha½ kriya½ vadati, s± ekakammik± n±ma. G±ma½ gacchati, odana½ pacati icc±di. Y± padh±n±’padh±navasena kammadvay±pekkha½ kriya½ vadati, s± dvikammik± n±ma. S± ca ny±di, duh±divasena duvidh±. Tattha y± dh±tu p±panatth± hoti, s± ny±di n±ma. Aja½ g±ma½ neti, bh±ra½ g±ma½ vahati, s±kha½ g±ma½ ±ka¹¹hati. Ses± dvikammik± duh±di n±ma. G±vi½ kh²ra½ duhati, br±hmaºa½ kambala½ y±cati, d±yaka½ bhikkha½ bhikkhati, goºa½ vaja½ rundhati, bhagavanta½ pañha½ pucchati, sissa½ dhamma½ anus±sati, bhagav± bhikkh³ eta½ [vacana½] avoca, r±j± amacca½ vacana½ brav²ti icc±di. Tattha yad± kammasmi½ r³pa½ sijjhati, tad± vibhatti, paccay± ny±dimhi padh±nakamma½ vadanti, duh±dimhi apadh±nakamma½, sabbadh±t³su k±ritayoge k±ritakammanti, sabbañceta½ dh±t³na½ pakati-atthavasena vutta½, anekatthatt± pana dh±t³na½ atthantaravacane v± n±nupasaggayoge v± akammik±pi sakammik± honti, sakammik±pi akammik± honti. Atthantaravacane t±va– Vida– satt±ya½, dhammo vijjati, sa½vijjati. Vida– ñ±ºe, dhamma½ vidati. Vida– l±bhe, dhana½ vindati. Vida– anubhavane, sukha½ vedeti, vip±ka½ paµisa½vedeti [ma. ni. 3.303]. Vida– ±rocane, veday±maha½ bhante vedayat²ti ma½ dh±retu [c³¼ava. aµµha. 102], k±raºa½ nivedeti, dhamma½ paµivedeti icc±di. N±nupasaggayoge– Pada-gatiya½, magga½ pajjati, paµipajjati, maggo uppajjati, nipajjati, sampajjati, bhogo bhavati, sambhavati, bhoga½ anubhavati, taºha½ abhibhavati, paribhavati, adhibhavati, arañña½ abhisambhavati, ajjhog±hat²ti attho. Gacchanta½ magge abhisambhavati, samp±puº±t²ti attho icc±di. Pad±na½ byañjanasampattiy± v± atthasampattiy± v± upak±rak± vibhatti, paccay± paccay± n±ma. Tattha vibhattiyo ty±di, tv±di-icc±din± aµµhavidh± bhavanti, sar³pato channavutividh±. Tattha pubbachakkabh³t±ni aµµhacatt±l²sar³p±ni parassapad±ni n±ma. Parachakkabh³t±ni aµµhacatt±l²sar³p±ni attanopad±ni n±ma. Tattha parahitapaµisa½yuttesu µh±nesu pavattibahul±ni pad±ni parassapad±ni n±ma. Attahitapaµisa½yuttesu pavattibahul±ni attanopad±ni n±m±ti eke. Paro vuccati katt± sabbakriy±s±dh±raºatt±, att± vuccati kamma½ sakasakakriy±s±dh±raºatt±, parassa abhidh±yak±ni pad±ni parassapad±ni, attano abhidh±yak±ni pad±ni attanopad±n²ti aññe. Att± vuccati padatth±na½ sar²rabh³t± kriy±, kattun± pana s±dhyaµµhena kriyar³p±ni bh±va, kamm±nipi att±ti vuccanti. S±dhakaµµhena tehi parabh³to katt± paro n±m±ti apare. Att± vuccati amhattho, paro vuccati tumha, n±mattho, pubbachakk±ni parabahulatt± parassapad±ni n±ma, parachakk±ni pana r³¼h²vasena attanopad±ni n±m±tipi vadanti. Ida½ na yujjati parachakkesu tabbahulamattass±pi asiddhatt±. P±¼ibh±sa½ pana patv± dvinna½ chakk±na½ attahita, parahitesu v± t²su k±rakesu v± pavattin±n±tta½ na dissatiyeva, tasm± imasmi½ ganthe ta½ n±madvaya½ na gahitanti daµµhabba½. Paccay± pana catubbidh± vikaraºa, kicca, k±rita, dh±tupaccayavasena. Tattha ye dh±tusiddh±ni ty±dipad±ni tabb±dipad±ni ca gaºavibh±gavasena aññamañña½ visadisar³p±ni karonti, te vikaraºapaccay± n±ma, la, ya, ºo-icc±dayo. Bh±va, kammavisayo kyo kiccapaccayo n±ma. Paresa½ ±º±panasaªkh±te payojakaby±p±re pavatt± ºi, º±pipaccay± k±ritapaccay± n±ma. Visu½ ta½ta½kriyav±c²bh±vena dh±tur³p± kha, cha, sa-icc±dik± paccay± dh±tupaccay± n±ma. “K±la, k±raka, purisa, saªkhy±bhedad²pakan”ti ettha at²ta, paccuppann±n’±gata, k±lavimuttavasena k±labhedo catubbidho. Tattha hiyyattan², ajjattan² [ajjatan² (bah³su)], parokkh±ti im± tisso vibhattiyo at²te k±le vattanti. Vattam±n±, pañcam²ti dve paccuppanne. Ek± bhavissant² an±gate. Sattam², k±l±tipatt²ti dve k±lavimutte vattanti, aya½ kira por±ºiko vibhatt²na½ kamo, so ca p±¼iy± sametiyeva. “Sabbe saddhammagaruno, viha½su viharanti ca. Athopi viharissanti, es± buddh±na dhammat±”ti [a. ni. 4.21] ca– “Abbhat²t± ca ye buddh±, vattam±n± an±gat±”ti ca [apa. thera 1.1.588] p±¼². Imasmi½ kame pañcam², sattam²ti n±madvayampi anvatthavasena siddha½ bhavati. Pacch± pana garuno vatticch±vasena vibhatt²na½ n±n±kama½ karonti. Kattu, kamma, bh±v± pana k±rakabhedo n±ma. Tattha bh±vo duvidho s±dhya, s±dhanavasena visesana, visesyavasena ca. Tattha dh±tvatthakriy± s±dhyabh±vo n±ma. Paccayatthakriy± s±dhanabh±vo n±ma. Tesu s±dhyabh±vo n±n±dh±t³na½ vasena n±n±vidho hoti. S±dhanabh±vo n±n±dh±tvatth±na½ pavatt±k±rasaªkh±tena ekaµµhena ekova hoti. So pana yath± j±ti n±ma anuppannapakkhe µhite saªkhatadhamme upp±dent² viya kh±yati, tath± voh±ravisayamatte µhite sabbadh±tvatthe p±tubhonte karonto viya kh±yati, tasm± so s±dhananti ca k±rakanti ca vuccati. Yath± ca j±tivasena uppann± saªkhatadhamm± “cintana½ j±ta½, phusana½ j±ta” micc±din± ekantameva j±ti½ visesenti, tath± paccayatthavasena p±tubhont± n±n±dh±tvatth±pi “bhuyyate, gamyate, paccate, bhavana½, gamana½, pacana” micc±din± ekantameva paccayattha½ visesenti. Vatticch±vasena pana bh±vas±dhanapadesu dh±tvattha, paccayatth±na½ abhedopi vattu½ yujjatiyeva. Idha pana dv²su bh±vesu s±dhanabh±vo adhippetoti. Paµhama, majjhimu’ttamapuris± purisabhedo. ‘Puriso’ti ca “ya½kiñc±ya½ purisapuggalo paµisa½vedeti sukha½ v± dukkha½ v± adukkhamasukha½ v±”ti [ma. ni. 3.1] ettha att± eva vuccati, so ca att± “so karoti, so paµisa½vedet²”ti [a. ni. 6.43; visuddhi. 2.580] ettha k±rakoti vuccati. Iti ‘puriso’ti k±rako eva. So ca tividho n±mattho, tumhattho, amhattho c±ti. Tattha attano ajjhattasant±nabh³tatt± amhattho uttamapuriso n±ma, ses± pana kamena paµhamapuriso, majjhimapurisoti vuccanti. Vibhattiyo pana tadd²pakatt± paµhamapuris±din±ma½ labhanti. Idañca n±ma½ k±rakabhede antogadhamev±ti katv± imasmi½ ganthe na gahitanti. Saªkhy±bhedo duvidho ekatta, bahuttavasena. ‘Liªgabhedarahitan’ti “puriso gacchati, itth² gacchati, kula½ gacchati” icc±d²su ‘puriso’icc±d²na½ abhidheyyapad±na½ liªg±nugato r³pabhedo ±khy±tapade natthi. ‘Kriy±padh±nav±cakan’ti ettha kriya½ eva padh±nato abhidh±ti, na n±mapada½ viya dabba½ padh±nato abhidh±t²ti adhipp±yo. Tattha kriy± n±ma dh±tvatthabh±vo vuccati, s± ca k±lavasena at²takriy±, paccuppannakriy±, an±gatakriy±, k±lavimuttakriy±ti catubbidh± hoti. ¾ºattikriy±, ±siµµhakriy±, anumatikriy±, parikappakriy±, araha, sakka, vidhi, nimantan±’mantan±dikriy±ti bahuvidho kriy±bhedoti. Bh³-satt±ya½, santassa bh±vo satt±, tassa½ satt±ya½, bh³dh±tu satt±yamatthe vattate, sabbapadatth±na½ sadda, buddhivisayabh±vena vijjam±nabh±ve vattatetyattho. 561. Kriyatth± [ka. 432, 455; r³. 362, 530; n². 905, 936; p±. 3.1.91]. Adhik±rasuttamida½, kriyatth± para½ vibhatti, paccay± bhavant²ti attho. Kriy± attho yass±ti kriyattho. Pakatidh±tu, vikatidh±tu, n±madh±tuvasena tividho dh±tu, k±ritapaccayantar³pampi vikatidh±tumhi saªgayhati. 562. Vattam±neti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe [ka. 414; r³. 428; n². 872; ca½. 1.2.82; p±. 3.2.123]. ¾rabhitv± niµµha½ anupagato bh±vo vattam±no n±ma, ta½sambandh²k±lopi tad³pac±rena vattam±noti vuccati. Vattam±ne k±le kriyatth± para½ ty±divibhattiyo bhavanti. Ayañca vibhatti ty±d²ti ca vattam±nak±lavisayatt± vattam±n±ti ca sijjhati. 563. Pubb±parachakk±namek±nekesu tumhamhasesesu dve dve majjhimuttamapaµham± [ka. 408; r³. 431; n². 867]. Tumhan±ma½, amhan±ma½, tadubhayato sesan±manti t²su n±mesu payujjam±nesu v± gamyam±nesu v± ekasmi½ v± anekesu v± atthesu pubbachakka, parachakk±na½ dve dve majjhima, uttama, paµham± vibhattiyo bhavanti. “Uttamanti uttara½ antiman”ti c³¼amoggall±ne vutta½. Ettha ca vibhattividh±namukhena ta½ta½saññ±vidh±nampi siddha½ hoti. Katha½?Ti, anti, si, tha, mi, ma iti pubbachakka½ n±ma. Te, ante, se, vhe, e, mhe iti parachakka½ n±ma. Pubbachakke ca-ti, antidvaya½ paµhamaduka½ n±ma, si, thadvaya½ majjhimaduka½ n±ma, mi, madvaya½ uttamaduka½ n±ma. Eva½ parachakke. Tattha tuly±dhikaraºabh³te sesan±me payujjam±ne v± gamyam±ne v± paµhamaduka½ bhavati. Tath± tumhan±me majjhimaduka½, amhan±me uttamaduka½. Dukesu ca ekasmi½ atthe vattabbe ekavacana½, bahumhi vattabbe bahuvacana½. Ettha ca n±m±na½ atthanissit± katvattha, kammatth± idha n±matth±ti vuccanti. Kattu, kammasaªkh±te yasmi½ n±matthe ty±divibhattiyo bhavanti, so n±mattho ty±div±cak±na½ eva v±ccabh³to vuttattho n±ma hoti, na sy±divibhatt²na½. Vuttakattu, kamm±dhiµµh±nassa ca liªgatthassa v±caka½ n±mapada½ abhidheyyapada½ n±ma, etadeva tuly±dhikaraºapadanti ca vuccati. Am±dayo ca atthav±cakavibhattiyo etasmi½ ok±sa½ na labhanti, liªgatthamattajotik± paµham±vibhatti eva ok±sa½ labhati. Evar³p±ni tuly±dhikaraºabh³t±ni abhidheyyapad±ni sandh±ya sutte ‘tumhamhaseses³’ti vutta½. Idañca sutta½ suddhehi tumha’mha, sesan±mehi yuttav±kye ca missakehi yuttav±kye c±ti dv²su dv²su v±kyesu veditabba½. Tattha suddhehi yutte pacceka½ duk±ni vattanti. Yath±? So gacchati, te gacchanti, tva½ gacchasi, tumhe gacchatha, aha½ gacch±mi, maya½ gacch±m±ti. Tath± suddhadvandepi. Yath±? So ca so ca gacchati, gacchanti v±. Te ca te ca gacchanti, so ca te ca gacchanti, tvañca tvañca gacchasi, gacchatha v±. Tumhe ca tumhe ca gacchatha, tvañca tumhe ca gacchath±ti. Missakehi yutte dvandav±kye pana ‘vippaµisedhe’ti saªketatt± paraduk±ni eva ok±sa½ labhanti, tesu ca bahuvacan±ni eva. Yath±? So ca tvañca gacchatha, so ca ahañca gacch±ma, tvañca ahañca gacch±ma, so ca tvañca ahañca gacch±ma. Ekavacanacatukka½. Te ca tumhe ca gacchatha, te ca mayañca gacch±ma, tumhe ca mayañca gacch±ma, te ca tumhe ca mayañca gacch±ma. Bahuvacanacatukka½. So ca tumhe ca gacchatha, so ca mayañca gacch±ma, tvañca mayañca gacch±ma, so ca tvañca mayañca gacch±ma. Ekavacanam³lacatukka½. Te ca tvañca gacchatha, te ca ahañca gacch±ma, tumhe ca ahañca gacch±ma, te ca tumhe ca ahañca gacch±ma. Bahuvacanam³lacatukka½. Api ca tvañca so ca gacchatha, ahañca so ca gacch±ma, tvañca ahañca so ca gacch±ma, tumhe ca so ca gacchatha, mayañca so ca gacch±ma, tvañca te ca gacchatha, ahañca te ca gacch±ma-icc±d²nipi catukk±ni veditabb±ni. Atrim± p±¼²– tuvañca putto suºis± ca natt±, sammodam±n± gharam±vasetha [j±. 1.8.7]. Ahañca putto suºis± ca natt±, sammodam±n± gharam±vasema [j±. 1.8.7]. Ahañca d±ni ±yasm± ca s±riputto bhikkhusaªgha½ parihariss±ma [ma. ni. 2.160]. Ahañca ime ca bhikkh³ sam±dhin± nis²dimh±. Ahañca bhariy± ca d±napat² ahumh± [j±. 2.22.1593]. Ahañca s±miko ca d±napat² ahumh± [j±. 2.22.1617] icc±di. Ya½ pana “so ca gacchati, tvañca gacchas²”ti vattabbe “tumhe gacchath±”ti v± “so ca gacchati, ahañca gacch±m²”ti vattabbe “maya½ gacch±m±”ti v± vacana½, ta½ pakatibahuvacanameva, na paropurisabahuvacana½. Yañca kacc±yane– “sabbesamek±bhidh±ne paro puriso”ti [n². 216 piµµhe] sutta½, tatthapi sabbesa½ dvinna½ v± tiººa½ v± missakabh³t±na½ n±ma, tumha’mh±na½ ekato abhidh±ne missakadvandav±kye paro puriso yojetabboti attho na na sambhavat²ti. 564. Kattari lo [ka. 455; r³. 433; n². 925]. Aparokkhesu m±na, nta, ty±d²su paresu kriyatth± para½ kattari l±nubandho apaccayo hoti. L±nubandho ‘³lasse’ti sutte visesanattho. Etena yattha m±na, nta, ty±dayo kattari vattanti, tattha aya½ lapaccayoti lapaccayena tesa½ kattuv±cakabh±va½ ñ±peti, esa nayo “kyo bh±vakammesu…” icc±d²supi. Ettha ca vikaraºapaccay± n±ma byañjanap³raº± eva honti, na atthap³raº±, tasm± yasmi½ payoge tehi vin± padar³pa½ na sijjhati, tattheva te vattanti. Yattha sijjhati, tattha na vattanti, ayampi lapaccayo dh±tuto para½ vibhattisare v± ±gamasare v± asante vattati, sante pana “pac±mi, pac±ma, pac±hi, gameti, gamenti, vajjeti, vajjenti”-icc±d²su k±riyantaratth±ya vattati. Yattha ca paccay±na½ lopo vihito, tattha gaºantara, r³pantarappasaªgapaµisiddh±ya vattati, aññattha na vattati. 565. Yuvaºº±name-o paccaye [ka. 485; r³. 434; n². 975; ca½. 1.1.82; p±. 3.1.60]. Vibhatti, paccay± paccayo n±ma. I, k², khi, ci, ji icc±dayo ivaºº± n±ma. Cu, ju, bh³, h³ icc±dayo uvaºº± n±ma. Paccaye pare ekakkharadh±tvant±na½ ivaººu’vaºº±na½ kamena e, ovuddhiyo honti. ‘Paro kvac²’ti parasaralopo. Sa½pubbo-sambhoti sambhonti, sambhosi, sambhotha, sambhomi, sambhoma. Anupubbo-anubhavane, so bhoga½ anubhoti, te bhoga½ anubhonti, tva½ bhoga½ anubhosi, tumhe bhoga½ anubhotha, aha½ bhoga½ anubhomi, maya½ bhoga½ anubhoma. Tattha yath± “n²lo paµo”ti ettha n²lasaddassa attho duvidho v±ccattho, abhidheyyatthoti. Tattha guºasaªkh±to sakattho v±ccattho n±ma. Guºanissayo dabbattho abhidheyyattho n±ma. N²lasaddo pana vacc±tthameva uju½ vadati, n²lasaddamatta½ suºanto n²laguºameva uju½ j±n±ti, tasm± “paµo” iti padantarena n²lasaddassa abhidheyyattho ±cikkh²yati. Tath± “anubhot²”ti ettha tisaddassa attho duvidho v±ccattho, abhidheyyatthoti. Tattha kattusattisaªkh±to sakattho v±ccattho n±ma. Sattinissayo liªgattho abhidheyyattho n±ma. Tisaddo pana v±ccatthameva uju½ vadati, na abhidheyyattha½. “Anubhot²”ti suºantos±dhyakriy±sahita½ katt±rameva uju½ j±n±ti, na kiñci dabbanti attho. Tasm± “so” iti padantarena tisaddassa abhidheyyattho ±cikkh²yati, v±ccatthassa pana tisaddeneva uju½ vuttatt± tatiy±vibhattiy± puna ±cikkhitabbakicca½ natthi, liªgatthajotanattha½ abhidheyyapade paµham±vibhatti eva pavattat²ti. Esa nayo sabbattha. 566. E-onamayav± sare [ka. 513, 514; r³. 435, 491; n². 1027, 1028]. Sare pare e, ona½ kamena aya, av± honti. Ya, vesu a-k±ro ucc±raºattho. Bhavati, bhavanti, bhavasi, bhavatha. 567. Himimesvassa [ka. 478; r³. 438; n². 959]. Hi, mi, mesu paresu a-k±rassa d²gho hoti. Bhav±mi, bhav±ma. Parachakke– bhavate, bhavante, bhavase, bhavavhe, bhave, bhavamhe. Papubbo bh³-pavattiya½, nad² pabhavati. Adhy±’bhi, paripubbo hi½s±ya½, adhibhavati, abhibhavati, paribhavati. Vipubbo vin±se, p±kaµe, sobhaºe ca, vibhavati. Par±pubbo par±jaye, par±bhavati. Abhi, sa½pubbo pattiya½, ajjhog±he ca, abhisambhavati, tath± p±tubbhavati, ±vibhavati icc±di.
Iti suddhakattur³pa½.