N±n±desar±si
378. Uttarapade [ka. 333-334; r³. 344-345; n². 717-718]. Uttarapade pare pubbapade vidhi hot²ti attho. Adhik±rasuttamida½. “Abr±hmaºo, anariyo, abhikkhuko, ananto”icc±d²su sam±se uttarapade pare na-k±rassa a, ana honti. 379. Nakh±dayo [ka. 328; r³. 352; n². 708; ca½. 5.2.95; p±. 6.3.75]. Nakh±dayo sadd± napakatik± sijjhanti. N±’ssa khamatth²ti nakho, ‘khan’ti sukha½, dukkhañca, n±’ssa kulamatth²ti nakulo, eva½n±mako br±hmaºo, pumassa saka½ pu½saka½ natthi pu½saka½ etasminti napu½sako, khañjana½ vekallagamana½ khatta½, natthi khatta½ etass±ti nakkhatta½, ka½ vuccati sukha½, tabbiruddhatt± aka½ vuccati dukkha½, natthi aka½ etasminti n±ko, saggo, na muñcat²ti namuci, m±ro. Na galati na cavat²ti nagara½, gehe vattabbe ‘ag±ran’ti sijjhati. 380. Nago v± p±ºini [ka. 333-334; r³. 344-345; n². 717-718; ca½. 5.2.96; p±. 6.3.77; ‘nago v±pp±ºini’ (bah³su)]. Ap±ºimhi nagoti sijjhati v±. Na gacchant²ti nag±, rukkh±. Nag±, pabbat±. Ag±, rukkh±, ag±, pabbat±. Ap±ºin²ti ki½? Ago vasalo ki½ tena. Ettha ‘ago’ti duggatajano, ‘vasalo’ti l±mako, ‘ki½ ten±’ti nind±vacana½, “s²ten±”tipi p±µho. Eva½ neke, aneke, nek±ni, anek±ni icc±di.
Iti na-r±si.
381. Sahassa soññatthe [ka. 404; r³. 370; n². 859; ca½. 5.2.97; p±. 6.3.82]. Aññapadatthe sam±se uttarapade pare sahassa so hoti v±. Puttena saha yo vattat²ti saputto, sahaputto. Aññattheti ki½? Saha katv±, saha yujjhitv±. 382. Saññ±ya½ [ka. 404; r³. 370; n². 859; ca½. 5.2.98; p±. 6.3.78]. Saññ±ya½ uttarapade pare sahassa so hoti. Saha ±yatta½ s±yatta½, saha pal±sa½ sapal±sa½, agaruk±rasseta½ n±ma½. 383. Apaccakkhe [ka. 404; r³. 307; n². 859; ca½. 5.2.99; p±. 6.3.80]. Apaccakkhe gamyam±ne uttarapade pare sahassa so hoti. O¹¹iyati et±y±ti o¹¹i, p±so. O¹¹iy± saha yo vattat²ti so¹¹i, kapoto. Idha ‘o¹¹i’ apaccakkh±. “S±ggi kapoto”tipi p±µho, picun± saha vattat²ti sapicuk±, v±tamaº¹alik±, s± ca apaccakkh±, uggantv± ±k±se paribbhamanta½ picusaªgh±µa½ disv± ñ±tabb±. “Sapis±c± v±tamaº¹alik±”tipi p±µho. Eva½ saraj±, v±t±, sarakkhas², ratti. 384. Ak±le sakatthassa [ka. 404; r³. 370; n². 859; ca½. 5.2.110; p±. 6.3.81]. Sakatthappadh±nassa sahasaddassa so hoti ak±le uttarapade pare. Sabrahma½, sacakka½. Ak±leti ki½? Saha pubbaºha½, saha paraºha½, sunakkhattena saha pavatta½ pubbaºha½, paraºhanti attho. 385. Ganthant±dhikye [ka. 404; r³. 370; n². 859; ca½. 5.2.101; p±. 6.3.79]. Ganthassa anto ganthanto. Yath± ta½ kacc±yanaganthassa anto uº±dikappo, adhikabh±vo ±dhikya½, ganthante ca ±dhikye ca vattam±nassa sahasaddassa so hoti uttarapade pare. Saha uº±din±’ ya½ adhiyateti ta½ soº±di, sakala½ kacc±yana½ adh²tetyattho. Saha muhuttena sakala½ joti½ adh²te samuhutta½, jot²ti nakkhattasattha½. ¾dhikye– sadoº±, kh±r², sakah±paºa½, nikkha½, sam±saka½, kah±paºa½. Niccatthamida½ sutta½. 386. Sam±nassa pakkh±d²su v± [ka. 404; r³. 370; n². 859; ca½. 5.2.103-4; p±. 6.3.84-86]. Pakkh±d²su uttarapadesu sam±nassa so hoti v±. Sam±no pakkho sah±yo sapakkho, sam±no pakkho yass±ti v± sapakkho, sam±napakkho v±. Eva½ saj±ti, sam±naj±ti, sajanapado, saratti. Sam±no pati yass± s± sapati. Eva½ san±bhi, sabandhu, sabrahmac±r², san±mo. Avhaya½ vuccati n±ma½, candena sam±na½ avhaya½ yassa so candasavhayo, sagotto, indena sam±na½ gotta½ yassa so indasagotto, sar³pa½, saµµh±na½. Hari vuccati suvaººa½, harin± sam±no vaººo yassa so harissavaººo, sassa dvitta½. Eva½ siªg²nikkhasavaººo, savayo, sadhano, sadhammo, saj±tiyo. Pakkh±d²s³ti ki½? Sam±nas²lo. 387. Udare iye [ka. 404; r³. 370; n². 859; ca½. 5.2.105; p±. 6.3.88]. Iyayutte udare pare sam±nassa so hoti v±. Sam±ne udare j±to sodariyo, sam±nodariyo. Iyeti ki½? Sam±nodarat±. Aññesupi sam±nassa so hoti, candena sam±n± sir² yassa ta½ candassasir²ka½, mukha½. Eva½ padumassasir²ka½, vadana½. Mah±vuttin± sant±d²nañca so hoti, sa½vijjati loma½ ass±ti salomako. Eva½ sapakkhako, sa½vijjanti ±sav± etesanti s±sav±, sa½vijjanti paccay± etesanti sappaccay±, sa½vijjanti attano uttaritar± dhamm± etesanti sa-uttar±, santo puriso sappuriso. Tath± sajjano, saddhammo, santassa bh±vo sabbh±vo icc±di.
Iti sa-r±si.
388. Imassida½ [ka. 129; r³. 222; n². 305]. Uttarapade pare imassa ida½ hoti. Aya½ attho etass±ti idamatth², sam±sante ², idamatthino bh±vo idamatthit±. Aya½ paccayo etesanti idappaccay±, idappaccay±na½ bh±vo idappaccayat±. “Imesa½ paccay± idappaccay±, idappaccay± eva idappaccayat±”tipi yojenti. ‘Idan’ti nip±tapadampi atthi, “r³pañca hida½ bhikkhave att± abhaviss±, vedan± ca hida½. Saññ± ca hida½. Saªkh±r± ca hida½ bhikkhave att± abhavissa½su” icc±di [mah±va. 20]. 389. Pu½ pumassa v± [ka. 82; r³. 149]. Uttarapade pare pumassa pu½ hoti v±. Pumassa liªga½ pulliªga½, pumassa bh±vo pumbh±vo, pum± ca so kokilo c±ti puªkokilo, pum± ca so go c±ti puªgavo, ‘go tvacatthe…’ti apaccayo, napu½sako. 390. Ýa ntant³na½ [ka. 126; r³. 101; n². 301]. Uttarapade pare nta, nt³na½ µa hoti v± kvaci. Bhava½ patiµµho yesa½ te bhava½patiµµh±, bind±gamo. Bhagav± m³la½ yesa½ te bhagava½m³lak±, dhamm±. Eva½ bhagava½paµisaraº±, dhamm±. Bahul±dhik±r± tar±d²su ca paresu, mahant²na½ atisayena mah±ti mahattar², rattaññ³na½ mahantassa bh±vo rattaññumahatta½. Eva½ j±timahatta½, guºamahatta½, puññamahatta½, arahantassa bh±vo arahatta½. 391. A [ka. 642; r³. 589; n². 1269; ca½. 5.2.106; p±. 6.3.89]. Uttarapade pare nta, nt³na½ a hoti. Bhavantapatiµµh±, maya½, guºavantapatiµµh±, maya½. 392. R²rikkhakesu [ka. 642; r³. 589; n². 1269; ca½. 5.2.107; p±. 6.3.89-90]. R², rikkha, kapaccayantesu paresu sam±nassa so hoti. Niccasam±satt± aññapadena viggaho, sa½vijjat²ti sam±no, paccakkhe viya citte upalabbhat²ti attho. Sam±no viya so dissat²ti sad², sadikkho, sadiso, sam±n± viya te dissant²ti sadis±. 393. Ntakimim±na½ µ±k²µ² [ka. 126; r³. 101; n². 301]. Tesu paresu ntapaccayantassa ca ki½, imasadd±nañca kamena µ±, k², µ² honti. Bhava½ viya so dissat²ti bhav±d², bhav±dikkho, bhav±diso, ko viya so dissat²ti k²d², k²dikkho, k²diso, aya½ viya so dissat²ti ²d², ²dikkho, ²diso. 394. Sabb±d²nam± [ka. 642; r³. 589; n². 1269; ca½. 5.2.108; p±. 6.3.91]. Tesu paresu sabb±din±mak±na½ ya, ta, eta, añña, amha, tumhasadd±na½ anto ± hoti. Y±d², y±dikkho, y±diso, t±d², t±dikkho, t±diso, et±d², et±dikkho, et±diso. 395. Vetasseµa [ka. 642; r³. 589; n². 1269]. Tesu paresu etassa eµa hoti v±. Ed², edikkho, ediso, aññ±d², aññ±dikkho, aññ±diso, amh±d², amh±dikkho, amh±diso, tumh±d², tumh±dikkho, tumh±diso. 396. Tumhamh±na½ t±mekasmi½ [ka. 642; r³. 589; n². 1269]. Tesu paresu ekavacane pavatt±na½ tumha’ mhasadd±na½ t±, m± honti v±. Aha½ viya so dissat²ti m±d², m±dikkho, m±diso, tva½ viya so dissat²ti t±d², t±dikkho, t±diso. Ekasminti ki½? Amhe viya te dissant²ti amh±dino, amh±dikkh±, amh±dis±, tumhe viya te dissant²ti tumh±dino, tumh±dikkh±, tumh±dis±. Ettha ca upam±natthasseva ekatta½ icch²yati, tasm± aha½ viya te dissant²ti m±dis± tva½ viya te dissant²ti t±dino, t±dis±tipi yujjanti. “M±dis± ve jin± honti, ye patt± ±savakkhayan”ti [mah±va. 11] p±¼i, im±ni pad±ni upari kitakaº¹epi ±gamissanti. 397. Ta½mamaññatra [ka. 143; r³. 235; n². 322]. R², rikkha, kapaccayehi aññasmi½ uttarapade pare tumha’mh±na½ ta½, ma½±des± honti kvaci. Tva½ leºa½ yesa½ te ta½leº±, aha½ leºa½ yesa½ te ma½leº± [sa½. ni. 4.359]. Eva½ ta½d²p±, ma½d²p± [sa½. ni. 4.359], ta½paµisaraº±, ma½paµisaraº±. 398. Man±dy±p±d²namo maye ca [ka. 183; r³. 386; n². 375]. Uttarapade mayapaccaye ca pare man±d²na½ ±p±d²nañca o hoti. Manoseµµh±, manomay±, rajojalla½, rajomaya½, sabbo manogaºo idha vattabbo, ±podh±tu, ±pomaya½. Anuyanti disodisa½ [d². ni. 3.281], j²va tva½ saradosata½ [j±. 1.2.9]. 399. Parassa saªkhy±su [ka. 36; r³. 47; n². 130]. Saªkhy±su par±su parassa o hoti. Parosata½, parosahassa½, paropaºº±sa dhamm±, idha parasaddo “indriyaparopariyattan”ti ettha viya adhikatthav±cisaddantara½, na sabban±ma½. 400. Jane puthassu [ka. 49; r³. 44; n². 129]. Jane pare puthassa u hoti. Ariyehi puthagev±ya½ janoti puthujjano. Api ca p±¼inaye puthusaddoyeva bahula½ dissati, puthu kilese janent²ti puthujjan±, puthu n±n±satth±r±na½ mukha½ ullokent²ti puthujjan±, puthu n±n±-oghehi vuyhant²ti puthujjan± [mah±ni. 51, 94], saññ±n±n±ttaputhuttapabheda½ paµicca taºh±n±n±ttaputhuttapabhedo hoti [dha. sa. aµµha. 1], iªgha aññepi pucchassu, puth³ samaºabr±hmaºe [sa½. ni. 1.246]. G±m± g±ma½ vicarissa½, s±vake vinaya½ puth³, ±yat±ni puth³ni ca, puthun± vijjuvaººin± [j±. 2.22.968], puthuk±y± puthubh³t± icc±di. Tasm± “puthageva, puthakkaraºe” icc±d²su thussa uk±rassa ak±ro [ak±roti?] Yujjati. 401. So chass±h±yatanesu v± [ka. 374; r³. 408; n². 804]. Ahe ca ±yatane ca pare chassa so hoti v±. Cha ah±ni s±ha½. Atthi s±hassa j²vita½ [j±. 2.22.314], ‘s±hass±’ti s±ha½+ass±ti chedo. Sa¼±yatana½. V±ti ki½? Ch±happaµicchann± ±patti [c³¼ava. 134], cha ±yatan±ni. 402. Ltupit±d²nam±raªraª [ka. 200; r³. 159; n². 415; ca½. 5.2.20; p±. 6.3.32]. Sam±suttarapade pare ltupaccayant±na½ pit±d²nañca kamena ±raª, raª honti v±. Satthuno dassana½ satth±radassana½. Eva½ katt±raniddeso. M±t± ca pit± ca m±tarapitaro, m±t±pit³su sa½va¹¹ho m±t±pitarasa½va¹¹ho. V±ti ki½? Satthudassana½, kattu niddeso, m±t±pitaro. 403. Vijj±yonisambandh²nam± tatra catthe [ka. 199; r³. 158; n². 736; ca½. 5.2.21; p±. 6.3.25]. Catthasam±se vijj±sambandh²na½ yonisambandh²nañca ltupit±d²na½ ± hoti tesveva paresu. M±t±pit±, m±t±pitaro icc±di. Tatr±ti ki½? M±tuy± bh±t± m±tubh±t±. Ettha ca vijj±sipp±ni sikkh±pent± ±cariy± siss±na½ vijj±sambandh² m±t±pitaro n±ma. 404. Putte [ka. 199; r³. 158; n². 736; ca½. 5.2.22; p±. 6.3.25]. Catte putte pare vijj±yonisambandh²na½ ltupit±d²na½ ± hoti. M±t±putt± gacchanti, pit±putt± gacchanti. Mah±vuttin± tesañca i hoti, m±tipakkho, pitipakkho. M±tigho labhate dukha½ [j±. 2.19.118], pitigho labhate dukha½, m±ttika½ dhana½, pettika½ dhana½ [p±r±. 34]. Ettha ca m±tuy± santaka½ m±ttika½, pituno santaka½ pettika½, dvitta½ vuddhi ca. M±tito, pitito, bh±t± eva bh±tiko, bh±tikar±j±. 405. J±y±ya j±ya½ patimhi [ka. 339; r³. 358; n². 731; ‘…jaya½ patimhi’ (bah³su)]. Patimhi pare j±y±saddassa j±ya½ hoti. Putta½ janet²ti j±y±, j±y± ca pati ca j±yampat² [jayampat² (bah³su)]. Atha v± “j±yampat²”ti ida½ sandhividhin±va siddha½, tasm± “jampat²”tip±µho siy± yath± “devar±j± sujampat²’ [sa½. ni. 1.264]’ti, yath± ca sakkataganthesu “d±ro ca pati ca dampat²”ti. Idha pana mah±vuttin± patimhi suj±t±ya suja½ hoti, d±rassa ca da½ hoti, tath± j±y± ca pati ca jampat²ti niµµha½ gantabba½. Yañca vuttiya½ “j±nipat²ti pakatyantarena siddha½, tath± dampat²”ti vutta½. Tattha putta½ janet²ti j±n². J±n² ca pati ca j±n²pat²ti yujjati. “Tudampat²”ti p±µho. Kacc±yane ca ‘j±y±ya tu da½j±ni patimh²’ti. Tattha tusaddo padap³raºamatte yujjati. 406. Saññ±yamudodakassa [ka. 404; r³. 370; n². 257; ca½. 5.2.65; p±. 6.3.57]. Saññ±ya½ gamyam±n±ya½ uttarapade pare udakassa udo hoti. Udaka½ dh±ret²ti udadhi, mahanta½ udaka½ dh±ret²ti mahodadhi, udaka½ pivanti etth±ti udap±na½, udaka½ pivanti et±y±ti udap±ti. 407. Kumbh±d²su v± [ka. 404; r³. 370; n². 257; ca½. 5.2.69; p±. 6.3.59]. Kumbh±d²su paresu udakassa udo hoti v±. Udakassa kumbho udakumbho, udakakumbho. Eva½ udapatto, udakapatto, udabindu, udakabindu. Mah±vuttin± sy±d²supi, “n²lod± pokkharaº²”ti p±¼i. 408. Sot±d²su lopo [ka. 404; r³. 370; n². 256]. Sot±d²su paresu udakassa ussa lopo hoti. Udakassa sota½ dakasota½, udake rakkhaso dakarakkhaso, udaka½ ±sayo yesa½ te dak±say±, p±º±. Mah±vuttin± sy±d²supi, “dake dak±say± sent²”ti [sa½. ni. 3.78 (thoka½ visadisa½)] p±¼i. 409. Pubb±parajjas±yamajjheh±hassa ºho [ka. 404; r³. 370; nho (s².)]. Pubb±d²hi parassa ahassa ºho hoti. Pubbaºho, aparaºho, ajjaºho, s±yaºho [s±yanho], majjhaºho.
N±n±desar±si niµµhito.