Byañjanavuttir±si
Ýh±na½, karaºa½, payatana½ [r³. 2 (piµµhe); n² 6 (piµµhe); 23 (suttaªke)]. Cha µh±n±ni– kaºµhaµµh±na½, t±luµµh±na½, muddhaµµh±na½, dantaµµh±na½, oµµhaµµh±na½, n±sikaµµh±na½. Tesu byatta½ vadantena yattha “akkhan”ti vuccati, ta½ kaºµhaµµh±na½. Yattha “icchan”ti, ta½ t±luµµh±na½. Yattha “raµµhan”ti, ta½ muddhaµµh±na½. Yattha “satthan”ti, ta½ dantaµµh±na½. Yattha “pupphan”ti vuccati, ta½ oµµhaµµh±na½. N±sapadeso n±sikaµµh±na½. Katthaci pana uraµµh±na½, siraµµh±na½, jivh±m³laµµh±nantipi ±gata½. Tattha siraµµh±na½ n±ma muddhaµµh±nameva. Jivh±m³laµµh±na½ pana sabbavaºº±na½ s±dh±raºanti vadanti. Karaºa½ catubbidha½– jivh±m³la½, jivhopagga½, jivhagga½, sakaµµh±nanti. Payatana½ catubbidha½– sa½vuµa½, vivaµa½, phuµµha½, ²sa½phuµµhanti. Tattha karaº±na½ sakasakaµµh±nehi saddhi½ sa½varaº±diko vises±k±ro sa½vuµ±di n±ma. Tattha kaºµhapades±na½ aññamañña½ saªghaµµanena uppann± avaººa, kavagga, hak±r± kaºµhaj± n±ma. T±lumhi jivh±majjhasaªghaµµanena uppann± ivaººa, cavagga, yak±r± t±luj± n±ma. Mukhabbhantaramuddhamhi jivhopaggasaªghaµµanena uppann± µavagga, ra, ¼ak±r± muddhaj± n±ma. Upari dantapantiya½ jivhaggasaªghaµµanena uppann± tavagga, la, sak±r± dantaj± n±ma. Oµµhadvayasaªghaµµanena uppann± uvaººa, pavagg± oµµhaj± n±ma. Niggah²ta½ n±sikaja½ n±ma. Pañcavaggant± pana n±sikaµµh±nepi sakaµµh±nepi j±yanti. Ek±ro kaºµhat±lujo. Ok±ro kaºµhoµµhajo. Vak±ro dantoµµhajo. Apica ivaººuvaºº± kaºµhepi j±yantiyeva. Yad± hak±ro vaggantehi v± ya, ra, la, vehi v± yutto hoti, tad± urajoti vadanti. Pañho, tuºhi, nh±to, vimhito, gayhate, vulhate, avh±na½. Kaºµha½ sa½varitv± ucc±rito ak±ro sa½vuµo n±ma. Sakasakaµµh±na, karaº±ni vivaritv± ucc±rit± sesasar± ca sa, hak±r± ca vivaµ± n±ma. T±niyeva g±¼ha½ phus±petv± ucc±rit± pañcavagg± phuµµh± n±ma. Thoka½ phus±petv± ucc±rit± ya, ra, la, v± ²sa½phuµµh± n±ma. Tattha oµµhajesu t±va pavagga½ vadant±na½ oµµhadvayassa g±¼ha½ phusana½ icchitabba½. Kasm±? Phuµµhapayatanikatt± pavaggassa. Uvaººa½ vadant±na½ pana oµµhadvayassa vivaraºa½ icchitabba½. Kasm±? Vivaµapayatanikatt± uvaººassa. Esa nayo sesesu sabbes³ti. C³¼aniruttiya½ pana sabbe rassasar± sa½vuµ± n±ma, sabbed²ghasar± vivaµ± n±m±ti vutta½. Tath± saddas±ratthaj±liniya½, katthaci sakkaµaganthe ca. Ida½ yuttatara½. Aññaµµh±nikabyañjanehi yutt± sar± attano µh±na, karaº±ni jahant±pi payatana½ na jahanti. Tasm± n±n±vaºº±na½ sa½sagge payatan±na½ sa½saggabhedopi veditabboti. Tattha “suº±tu me”ti vadanto yadi º±-k±ra½ jivhaggena dantaµµh±ne katv± vadeyya, dantajo n±-k±ro eva bhaveyya. Tu-k±rañca jivhopaggena muddhaµµh±ne katv± vadeyya, muddhajo µu-k±ro eva bhaveyya. Evañca sati akkharavipatti n±ma siy±. Esa nayo sesesu muddhajadantajesu. Tasm± kammav±ca½ s±ventehi n±ma µh±na, karaºa, payatanesu suµµhu kusalehi bhavitabbanti.
Sithilañca hanitañca, d²gha½, rassa½, garu½, lahu½;
niggah²ta½, vimuttañca, sambandhañca, vavatthita½ [n². 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16-19, 20, 21 suttesu passitabba½].
Mudun± vac²payogena vattabb± vaggapaµhama, tatiya, pañcam± sithil± n±ma. Thaddhena vac²payogena vattabb± vaggadutiya, catutth± dhanit± n±ma. D²gha, rass± pubbe vutt±. D²gh± ceva sa½yogapubb± ca niggah²tant± ca garuk± n±ma. Ses± lahuk± n±ma. Yath± saddasahito v±to mukhachiddena bahi anikkhamma n±sasot±bhimukho hoti, tath± mukha½ avivaµa½ katv± vattabba½ byañjana½ niggah²ta½ n±ma. Tena yutt±ni sabbabyañjan±ni niggah²tant±ni n±ma. Ses± vimutt± n±ma. Padasandhivasena vattabba½ sambandha½ n±ma. Padaccheda½ katv± vattabba½ vavatthita½ n±ma.
Byañjanavuttir±si niµµhito.