Tatrime pañca sandhayo uggaho, paripucch±, upaµµh±na½, appan±, lakkhaºanti. Tattha uggaho n±ma kammaµµh±nassa uggaºhana½. Paripucch± n±ma kammaµµh±nassa paripucchan±. Upaµµh±na½ n±ma kammaµµh±nassa upaµµh±na½. Appan± n±ma kammaµµh±nassa appan±. Lakkhaºa½ n±ma kammaµµh±nassa lakkhaºa½. “Eva½lakkhaºamida½ kammaµµh±nan”ti kammaµµh±nasabh±v³padh±raºanti vutta½ hoti.
Eva½ pañcasandhika½ kammaµµh±na½ uggaºhanto attan±pi na kilamati, ±cariyampi na viheseti. Tasm± thoka½ uddis±petv± bahuk±la½ sajjh±yitv± eva½ pañcasandhika½ kammaµµh±na½ uggahetv± ±cariyassa santike v± aññatra v± pubbe vuttappak±re sen±sane vasantena upacchinnakhuddakapalibodhena katabhattakiccena bhattasammada½ paµivinodetv± sukhanisinnena ratanattayaguº±nussaraºena citta½ sampaha½setv± ±cariyuggahato ekapadampi asammuyhantena ida½ ±n±p±nassatikammaµµh±na½ manasi k±tabba½. Tatr±ya½ manasik±ravidhi–
223. Gaºan± anubandhan±, phusan± µhapan± sallakkhaº±;
vivaµµan± p±risuddhi, tesañca paµipassan±ti.
Tattha gaºan±ti gaºan±yeva. Anubandhan±ti anuvahan±. Phusan±ti phuµµhaµµh±na½. Ýhapan±ti appan±. Sallakkhaº±ti vipassan±. Vivaµµan±ti maggo. P±risuddh²ti phala½. Tesañca paµipassan±ti paccavekkhaº±.
Tattha imin± ±dikammikena kulaputtena paµhama½ gaºan±ya ida½ kammaµµh±na½ manasi k±tabba½ Gaºentena ca pañcanna½ heµµh± na µhapetabba½. Dasanna½ upari na netabba½. Antar± khaº¹a½ na dassetabba½. Pañcanna½ heµµh± µhapentassa hi samb±dhe ok±se cittupp±do vipphandati samb±dhe vaje sanniruddhagogaºo viya. Dasannampi upari nentassa gaºananissitako cittupp±do hoti. Antar± khaº¹a½ dassentassa “sikh±ppatta½ nu kho me kammaµµh±na½, no”ti citta½ vikampati. Tasm± ete dose vajjetv± gaºetabba½.
Gaºentena ca paµhama½ dandhagaºan±ya dhaññam±pakagaºan±ya gaºetabba½. Dhaññam±pako hi n±¼i½ p³retv± “ekan”ti vatv± okirati. Puna p³rento kiñci kacavara½ disv± ta½ cha¹¹ento “eka½ ekan”ti vadati. Esa nayo dve dveti-±d²su. Evameva imin±pi ass±sapass±sesu yo upaµµh±ti, ta½ gahetv± “eka½ ekan”ti ±di½ katv± y±va “dasa das±”ti pavattam±na½ pavattam±na½ upalakkhetv±va gaºetabba½. Tassa eva½ gaºayato nikkhamant± ca pavisant± ca ass±sapass±s± p±kaµ± honti.
Ath±nena ta½ dandhagaºana½ dhaññam±pakagaºana½ pah±ya s²ghagaºan±ya gop±lakagaºan±ya gaºetabba½. Cheko hi gop±lako sakkhar±dayo ucchaªgena gahetv± rajjudaº¹ahattho p±tova vaja½ gantv± g±vo piµµhiya½ paharitv± palighatthambhamatthake nisinno dv±rappatta½ dv±rappatta½yeva g±vi½ ek± dveti sakkhara½ khipitv± gaºeti. Tiy±maratti½ samb±dhe ok±se dukkha½ vutthagogaºo nikkhamanto nikkhamanto aññamañña½ upanigha½santo vegena vegena puñjapuñjo hutv± nikkhamati. So vegena vegena “t²ºi catt±ri pañca das±”ti gaºetiyeva, evamimass±pi purimanayena gaºayato ass±sapass±s± p±kaµ± hutv± s²gha½ s²gha½ punappuna½ sañcaranti. Tatonena “punappuna½ sañcarant²”ti ñatv± anto ca bahi ca agahetv± dv±rappatta½ dv±rappatta½yeva gahetv± “eko dve t²ºi catt±ri pañca cha. Eko dve t²ºi catt±ri pañca cha satta…pe… aµµha, nava, das±”ti s²gha½ s²ya½ gaºetabbameva. Gaºanapaµibaddhe hi kammaµµh±ne gaºanabaleneva citta½ ekagga½ hoti, arittupatthambhanavasena caº¹asote n±v±µµhapanamiva.
Tasseva½ s²gha½ s²gha½ gaºayato kammaµµh±na½ nirantara½ pavatta½ viya hutv± upaµµh±ti. Atha nirantara½ pavattat²ti ñatv± anto ca bahi ca v±ta½ apariggahetv± purimanayeneva vegena vegena gaºetabba½. Anto pavisanav±tena hi saddhi½ citta½ pavesayato abbhantara½ v±tabbh±hata½ medap³rita½ viya hoti. Bahi nikkhamanav±tena saddhi½ citta½ n²harato bahiddh± puthutt±rammaºe citta½ vikkhipati. Phuµµhaphuµµhok±se pana sati½ µhapetv± bh±ventasseva bh±van± sampajjati. Tena vutta½ “anto ca bahi ca v±ta½ apariggahetv± purimanayeneva vegena vegena gaºetabban”ti.
K²vacira½ paneta½ gaºetabbanti? Y±va vin± gaºan±ya ass±sapass±s±rammaºe sati santiµµhati. Bahivisaµavitakkaviccheda½ katv± ass±sapass±s±rammaºe satisaºµh±panattha½yeva hi gaºan±ti.
224. Eva½ gaºan±ya manasi katv± anubandhan±ya manasi k±tabba½. Anubandhan± n±ma gaºana½ paµisa½haritv± satiy± nirantara½ ass±sapass±s±na½ anugamana½. Tañca kho na ±dimajjhapariyos±n±nugamanavasena. Bahinikkhamanav±tassa hi n±bhi ±di, hadaya½ majjha½, n±sikagga½ pariyos±na½. Abbhantara½ pavisanav±tassa n±sikagga½ ±di, hadaya½ majjha½ n±bhi pariyos±na½. Tañcassa anugacchato vikkhepagata½ citta½ s±raddh±ya ceva hoti iñjan±ya ca. Yath±ha–
“Ass±s±dimajjhapariyos±na½ satiy± anugacchato ajjhatta½ vikkhepagatena cittena k±yopi cittampi s±raddh± ca honti iñjit± ca phandit± ca. Pass±s±dimajjhapariyos±na½ satiy± anugacchato bahiddh± vikkhepagatena cittena k±yopi cittampi s±raddh± ca honti iñjit± ca phandit± c±”ti (paµi. ma. 1.157).
Tasm± anubandhan±ya manasikarontena ±dimajjhapariyos±navasena na manasi k±tabba½. Apica kho phusan±vasena ca µhapan±vasena ca manasi k±tabba½. Gaºan±nubandhan±vasena viya hi phusan±µhapan±vasena visu½ manasik±ro natthi. Phuµµhaphuµµhaµµh±neyeva pana gaºento gaºan±ya ca phusan±ya ca manasi karoti. Tattheva gaºana½ paµisa½haritv± te satiy± anubandhanto, appan±vasena ca citta½ µhapento anubandhan±ya ca phusan±ya ca µhapan±ya ca manasi karot²ti vuccati. Sv±yamattho aµµhakath±su vuttapaªgu¼adov±rik³pam±hi paµisambhid±ya½ vuttakakac³pam±ya ca veditabbo.
225. Tatr±ya½ paªgu¼opam±– seyyath±pi paªgu¼o dol±ya k²¼ata½ m±t±putt±na½ dola½ khipitv± tattheva dol±thambham³le nisinno kamena ±gacchantassa ca gacchantassa ca dol±phalakassa ubho koµiyo majjhañca passati, na ca ubhokoµimajjh±na½ dassanattha½ by±vaµo hoti, evamev±ya½ bhikkhu sativasena upanibandhanathambham³le µhatv± ass±sapass±sadola½ khipitv± tattheva nimitte satiy± nis²danto kamena ±gacchant±nañca gacchant±nañca phuµµhaµµh±ne ass±sapass±s±na½ ±dimajjhapariyos±na½ satiy± anugacchanto tattha ca citta½ µhapento passati, na ca tesa½ dassanattha½ by±vaµo hoti, aya½ paªgu¼opam±.
226. Aya½ pana dov±rik³pam±– seyyath±pi dov±riko nagarassa anto ca bahi ca purise “ko tva½, kuto v± ±gato, kuhi½ v± gacchasi, ki½ v± te hatthe”ti na v²ma½sati. Na hi tassa te bh±r±, dv±rappatta½ dv±rappatta½yeva pana v²ma½sati, evameva imassa bhikkhuno antopaviµµhav±t± ca bahinikkhantav±t± ca na bh±r± honti, dv±rappatt± dv±rappatt±yeva bh±r±ti aya½ dov±rik³pam±.
227. Kakac³pam± pana ±dito paµµh±ya eva½ veditabb±. Vuttañheta½–
“Nimitta½ ass±sapass±s±, an±rammaºamekacittassa;
aj±nato ca tayo dhamme, bh±van± nupalabbhati.
“Nimitta½ ass±sapass±s±, an±rammaºamekacittassa;
j±nato ca tayo dhamme, bh±van± upalabbhat²”ti. (Paµi. ma. 1.159).
“Katha½ ime tayo dhamm± ekacittassa ±rammaº± na honti, na cime tayo dhamm± avidit± honti, na ca citta½ vikkhepa½ gacchati, padh±nañca paññ±yati, payogañca s±dheti, visesamadhi gacchati? Seyyath±pi rukkho same bh³mibh±ge nikkhitto, tamena½ puriso kakacena chindeyya. Rukkhe phuµµhakakacadant±na½ vasena purisassa sati upaµµhit± hoti, na ±gate v± gate v± kakacadante manasi karoti, na ±gat± v± gat± v± kakacadant± avidit± honti, padh±nañca paññ±yati, payogañca s±dheti, visesamadhigacchati.
“Yath± rukkho same bh³mibh±ge nikkhitto, eva½ upanibandhan±nimitta½. Yath± kakacadant±, eva½ ass±sapass±s±. Yath± rukkhe phuµµhakakacadant±na½ vasena purisassa sati upaµµhit± hoti, na ±gate v± gate v± kakacadante manasi karoti, na ±gat± v± gat± v± kakacadant± avidit± honti, padh±nañca paññ±yati, payogañca s±dheti, visesamadhigacchati, evameva bhikkhu n±sikagge v± mukhanimitte v± sati½ upaµµhapetv± nisinno hoti, na ±gate v± gate v± ass±sapass±se manasi karoti, na ca ±gat± v± gat± v± ass±sapass±s± avidit± honti, padh±nañca paññ±yati, payogañca s±dheti, visesamadhigacchati.
“Padh±nanti katama½ padh±na½? ¾raddhav²riyassa k±yopi cittampi kammaniya½ hoti, ida½ padh±na½. Katamo payogo? ¾raddhav²riyassa upakkiles± pah²yanti, vitakk± v³pasamanti, aya½ payogo. Katamo viseso? ¾raddhav²riyassa sa½yojan± pah²yanti, anusay± byant² honti, aya½ viseso. Eva½ ime tayo dhamm± ekacittassa ±rammaº± na honti, na cime tayo dhamm± avidit± honti, na ca citta½ vikkhepa½ gacchati, padh±nañca paññ±yati, payogañca s±dheti, visesamadhigacchati (paµi. ma. 1.159).
“¾n±p±nassati yassa, paripuºº± subh±vit±;
anupubba½ paricit±, yath± buddhena desit±;
so ima½ loka½ pabh±seti, abbh± muttova candim±”ti. (Paµi. ma. 1.160).
Aya½ kakac³pam±. Idha panassa ±gat±gatavasena amanasik±ramattameva payojananti veditabba½.
228. Ida½ kammaµµh±na½ manasikaroto kassaci na cireneva nimittañca uppajjati, avasesajh±naªgapaµimaº¹it± appan±saªkh±t± µhapan± ca sampajjati. Kassaci pana gaºan±vaseneva manasik±rak±lato pabhuti anukkamato o¼±rika-ass±sapass±sanirodhavasena k±yadarathe v³pasante k±yopi cittampi lahuka½ hoti, sar²ra½ ±k±se laªghan±k±rappatta½ viya hoti. Yath± s±raddhak±yassa mañce v± p²µhe v± nis²dato mañcap²µha½ onamati, vik³jati, paccattharaºa½ vali½ gaºh±ti. As±raddhak±yassa pana nis²dato neva mañcap²µha½ onamati, na vik³jati, na paccattharaºa½ vali½ gaºh±ti, t³lapicup³rita½ viya mañcap²µha½ hoti. Kasm±? Yasm± as±raddho k±yo lahuko hoti. Evameva gaºan±vasena manasik±rak±lato pabhuti anukkamato o¼±rika-ass±sapass±sanirodhavasena k±yadarathe v³pasante k±yopi cittampi lahuka½ hoti, sar²ra½ ±k±se laªghan±k±rappatta½ viya hoti.
Tassa o¼±rike ass±sapass±se niruddhe sukhumass±sapass±sanimitt±rammaºa½ citta½ pavattati. Tasmimpi niruddhe apar±para½ tato sukhumatara½ sukhumatara½ nimitt±rammaºa½ pavattatiyeva. Katha½? Yath± puriso mahatiy± lohasal±k±ya ka½sath±la½ ±koµeyya, ekappah±rena mah±saddo uppajjeyya, tassa o¼±rikasadd±rammaºa½ citta½ pavatteyya. Niruddhe o¼±rike sadde atha pacch± sukhumasaddanimitt±rammaºa½, tasmimpi niruddhe apar±para½ tato sukhumatara½ sukhumatara½ saddanimitt±rammaºa½ pavattateva, evanti veditabba½. Vuttampiceta½– “seyyath±pi ka½se ±koµite”ti (paµi. ma. 1.171) vitth±ro.
229. Yath± hi aññ±ni kammaµµh±n±ni upar³pari vibh³t±ni honti, na tath± ida½. Ida½ pana upar³pari bh±ventassa sukhumatta½ gacchati, upaµµh±nampi na upagacchati, eva½ anupaµµhahante pana tasmi½ tena bhikkhun± uµµh±y±san± cammakhaº¹a½ papphoµetv± na gantabba½. Ki½ k±tabba½? “¾cariya½ pucchiss±m²”ti v±, “naµµha½ d±ni me kammaµµh±nan”ti v± na vuµµh±tabba½. Iriy±patha½ vikopetv± gacchato hi kammaµµh±na½ navanavameva hoti. Tasm± yath±nisinneneva desato ±haritabba½.