Cariy±vaººan±
43. Id±ni attano cariy±nuk³lanti ettha cariy±ti cha cariy± r±gacariy±, dosacariy±, mohacariy±, saddh±cariy±, buddhicariy±, vitakkacariy±ti. Keci pana r±g±d²na½ sa½saggasannip±tavasena apar±pi catasso, tath± saddh±d²nanti im±hi aµµhahi saddhi½ cuddasa icchanti. Eva½ pana bhede vuccam±ne r±g±d²na½ saddh±d²hipi sa½sagga½ katv± anek± cariy± honti, tasm± saªkhepena cha¼eva cariy± veditabb±. Cariy±, pakati, ussannat±ti atthato eka½. T±sa½ vasena cha¼eva puggal± honti r±gacarito, dosacarito, mohacarito, saddh±carito, buddhicarito, vitakkacaritoti. Tattha yasm± r±gacaritassa kusalappavattisamaye saddh± balavat² hoti, r±gassa ±sannaguºatt±. Yath± hi akusalapakkhe r±go siniddho n±til³kho, eva½ kusalapakkhe saddh±. Yath± r±go vatthuk±me pariyesati, eva½ saddh± s²l±diguºe. Yath± r±go ahita½ na pariccajati, eva½ saddh± hita½ na pariccajati, tasm± r±gacaritassa saddh±carito sabh±go. Yasm± pana dosacaritassa kusalappavattisamaye paññ± balavat² hoti, dosassa ±sannaguºatt±. Yath± hi akusalapakkhe doso nissineho na ±rammaºa½ all²yati, eva½ kusalapakkhe paññ±. Yath± ca doso abh³tampi dosameva pariyesati, eva½ paññ± bh³ta½ dosameva. Yath± doso sattaparivajjan±k±rena pavattati, eva½ paññ± saªkh±raparivajjan±k±rena, tasm± dosacaritassa buddhicarito sabh±go. Yasm± pana mohacaritassa anuppann±na½ kusal±na½ dhamm±na½ upp±d±ya v±yamam±nassa yebhuyyena antar±yakar± vitakk± uppajjanti, mohassa ±sannalakkhaºatt±. Yath± hi moho pariby±kulat±ya anavaµµhito, eva½ vitakko n±nappak±ravitakkanat±ya. Yath± ca moho apariyog±haºat±ya cañcalo. Tath± vitakko lahuparikappanat±ya, tasm± mohacaritassa vitakkacarito sabh±goti. Apare taºh±m±nadiµµhivasena apar±pi tisso cariy± vadanti. Tattha taºh± r±goyeva, m±no ca ta½sampayuttoti tadubhaya½ r±gacariya½ n±tivattati Mohanid±natt± ca diµµhiy± diµµhicariy± mohacariyameva anupatati. 44. T± panet± cariy± kinnid±n±? Kathañca j±nitabba½ “aya½ puggalo r±gacarito, aya½ puggalo dos±d²su aññataracarito”ti? Ki½ caritassa puggalassa ki½ sapp±yanti? Tatra purim± t±va tisso cariy± pubb±ciººanid±n±, dh±tudosanid±n± c±ti ekacce vadanti. Pubbe kira iµµhappayogasubhakammabahulo r±gacarito hoti, sagg± v± cavitv± idh³papanno. Pubbe chedanavadhabandhanaverakammabahulo dosacarito hoti, nirayan±gayon²hi v± cavitv± idh³papanno. Pubbe majjap±nabahulo sutaparipucch±vih²no ca mohacarito hoti, tiracch±nayoniy± v± cavitv± idh³papannoti eva½ pubb±ciººanid±n±ti vadanti. Dvinna½ pana dh±t³na½ ussannatt± puggalo mohacarito hoti pathav²dh±tuy± ca ±podh±tuy± ca. Itar±sa½ dvinna½ ussannatt± dosacarito. Sabb±sa½ samatt± pana r±gacaritoti. Dosesu ca semh±dhiko r±gacarito hoti. V±t±dhiko mohacarito. Semh±dhiko v± mohacarito. V±t±dhiko r±gacaritoti eva½ dh±tudosanid±n±ti vadanti. Tattha yasm± pubbe iµµhappayogasubhakammabahul±pi sagg± cavitv± idh³papann±pi ca na sabbe r±gacarit±yeva honti, na itare v± dosamohacarit±. Eva½ dh±t³nañca yath±vutteneva nayena ussadaniyamo n±ma natthi. Dosaniyame ca r±gamohadvayameva vutta½, tampi ca pubb±paraviruddhameva. Saddh±cariy±d²su ca ekiss±pi nid±na½ na vuttameva. Tasm± sabbameta½ aparicchinnavacana½. Aya½ panettha aµµhakath±cariy±na½ mat±nus±rena vinicchayo, vuttañheta½ ussadakittane (dha. sa. aµµha. 498) “ime satt± pubbahetuniy±mena lobhussad± dosussad± mohussad± alobhussad± adosussad± amohussad± ca honti. Yassa hi kamm±y³hanakkhaºe lobho balav± hoti alobho mando, ados±moh± balavanto dosamoh± mand±, tassa mando alobho lobha½ pariy±d±tu½ na sakkoti. Ados±moh± pana balavanto dosamohe pariy±d±tu½ sakkoti. Tasm± so tena kammena dinnapaµisandhivasena nibbatto luddho hoti sukhas²lo akkodhano paññav± vajir³pamañ±ºo. Yassa pana kamm±y³hanakkhaºe lobhados± balavanto honti alobh±dos± mand±, amoho balav± moho mando, so purimanayeneva luddho ceva hoti duµµho ca. Paññav± pana hoti vajir³pamañ±ºo datt±bhayatthero viya. Yassa kamm±y³hanakkhaºe lobh±dosamoh± balavanto honti itare mand±, so purimanayeneva luddho ceva hoti dandho ca, s²lako pana hoti akkodhano (b±kulatthero viya). Tath± yassa kamm±y³hanakkhaºe tayopi lobhadosamoh± balavanto honti alobh±dayo mand±, so purimanayeneva luddho ceva hoti duµµho ca m³¼ho ca. Yassa pana kamm±y³hanakkhaºe alobhadosamoh± balavanto honti itare mand±, so purimanayeneva aluddho appakileso hoti dibb±rammaºampi disv± niccalo, duµµho pana hoti dandhapañño ca. Yassa pana kamm±y³hanakkhaºe alobh±dosamoh± balavanto honti itare mand±, so purimanayeneva aluddho ceva hoti aduµµho s²lako ca, dandho pana hoti. Tath± yassa kamm±y³hanakkhaºe alobhados±moh± balavanto honti itare mand±, so purimanayeneva aluddho ceva hoti paññav± ca, duµµho ca pana hoti kodhano. Yassa pana kamm±y³hanakkhaºe tayopi alobh±dos±moh± balavanto honti lobh±dayo mand±, so purimanayeneva mah±saªgharakkhitatthero viya aluddho aduµµho paññav± ca hot²”ti. Ettha ca yo luddhoti vutto, aya½ r±gacarito. Duµµhadandh± dosamohacarit±. Paññav± buddhicarito. Aluddha-aduµµh± pasannapakatit±ya saddh±carit±. Yath± v± amohapariv±rena kammun± nibbatto buddhicarito, eva½ balavasaddh±pariv±rena kammun± nibbatto saddh±carito. K±mavitakk±dipariv±rena kammun± nibbatto vitakkacarito. Lobh±din± vomissapariv±rena kammun± nibbatto vomissacaritoti. Eva½ lobh±d²su aññataraññatarapariv±ra½ paµisandhijanaka½ kamma½ cariy±na½ nid±nanti veditabba½. 45. Ya½ pana vutta½ kathañca j±nitabba½ aya½ puggalo r±gacaritoti-±di. Tatr±ya½ nayo.
Iriy±pathato kicc±, bhojan± dassan±dito;
dhammappavattito ceva, cariy±yo vibh±vayeti.
Tattha iriy±pathatoti r±gacarito hi pakatigamanena gacchanto c±turiyena gacchati, saºika½ p±da½ nikkhipati, sama½ nikkhipati, sama½ uddharati, ukkuµikañcassa pada½ hoti. Dosacarito p±daggehi khaºanto viya gacchati, sahas± p±da½ nikkhipati, sahas± uddharati, anuka¹¹hitañcassa pada½ hoti. Mohacarito pariby±kul±ya gatiy± gacchati, chambhito viya pada½ nikkhipati, chambhito viya uddharati, sahas±nup²¼itañcassa pada½ hoti. Vuttampi ceta½ m±gaº¹iyasuttuppattiya½–
“Rattassa hi ukkuµika½ pada½ bhave,
duµµhassa hoti anuka¹¹hita½ pada½;
m³¼hassa hoti sahas±nup²¼ita½,
vivaµµacchadassa idam²disa½ padan”ti.
Ýh±nampi r±gacaritassa p±s±dika½ hoti madhur±k±ra½, dosacaritassa thaddh±k±ra½, mohacaritassa ±kul±k±ra½. Nisajj±yapi eseva nayo. R±gacarito ca ataram±no sama½ seyya½ paññapetv± saºika½ nipajjitv± aªgapaccaªg±ni samodh±ya p±s±dikena ±k±rena sayati, vuµµh±piyam±no ca s²gha½ avuµµh±ya saªkito viya saºika½ paµivacana½ deti. Dosacarito taram±no yath± v± tath± v± seyya½ paññapetv± pakkhittak±yo bh±kuµi½ katv± sayati, vuµµh±piyam±no ca s²gha½ vuµµh±ya kupito viya paµivacana½ deti. Mohacarito dussaºµh±na½ seyya½ paññapetv± vikkhittak±yo bahula½ adhomukho sayati, vuµµh±piyam±no ca huªk±ra½ karonto dandha½ vuµµh±ti. Saddh±carit±dayo pana yasm± r±gacarit±d²na½ sabh±g±, tasm± tesampi t±disova iriy±patho hot²ti. Eva½ t±va iriy±pathato cariy±yo vibh±vaye. Kicc±ti sammajjan±d²su ca kiccesu r±gacarito s±dhuka½ sammajjani½ gahetv± ataram±no v±lika½ avippakiranto sinduv±rakusumasantharamiva santharanto suddha½ sama½ sammajjati. Dosacarito g±¼ha½ sammajjani½ gahetv± taram±nar³po ubhato v±lika½ uss±rento kharena saddena asuddha½ visama½ sammajjati. Mohacarito sithila½ sammajjani½ gahetv± samparivattaka½ ±¼olayam±no asuddha½ visama½ sammajjati. Yath± sammajjane, eva½ c²varadhovanarajan±d²supi sabbakiccesu nipuºamadhurasamasakkaccak±r² r±gacarito. G±¼hathaddhavisamak±r² dosacarito. Anipuºaby±kulavisam±paricchinnak±r² mohacarito. C²varadh±raºampi ca r±gacaritassa n±tig±¼ha½ n±tisithila½ hoti p±s±dika½ parimaº¹ala½. Dosacaritassa atig±¼ha½ aparimaº¹ala½. Mohacaritassa sithila½ pariby±kula½. Saddh±carit±dayo tesa½yev±nus±rena veditabb±, ta½ sabh±gatt±ti. Eva½ kiccato cariy±yo vibh±vaye. Bhojan±ti r±gacarito siniddhamadhurabhojanappiyo hoti, bhuñjam±no ca n±timahanta½ parimaº¹ala½ ±lopa½ katv± rasapaµisa½ved² ataram±no bhuñjati, kiñcideva ca s±du½ labhitv± somanassa½ ±pajjati Dosacarito l³kha-ambilabhojanappiyo hoti, bhuñjam±no ca mukhap³raka½ ±lopa½ katv± arasapaµisa½ved² taram±no bhuñjati, kiñcideva ca as±du½ labhitv± domanassa½ ±pajjati. Mohacarito aniyataruciko hoti, bhuñjam±no ca aparimaº¹ala½ paritta½ ±lopa½ katv± bh±jane cha¹¹ento mukha½ makkhento vikkhittacitto ta½ ta½ vitakkento bhuñjati. Saddh±carit±dayopi tesa½yev±nus±rena veditabb±, ta½sabh±gatt±ti. Eva½ bhojanato cariy±yo vibh±vaye. Dassan±ditoti r±gacarito ²sakampi manorama½ r³pa½ disv± vimhayaj±to viya cira½ oloketi, parittepi guºe sajjati, bh³tampi dosa½ na gaºh±ti, pakkamantopi amuñcituk±mova hutv± s±pekkho pakkamati. Dosacarito ²sakampi amanorama½ r³pa½ disv± kilantar³po viya na cira½ oloketi, parittepi dose paµihaññati, bh³tampi guºa½ na gaºh±ti, pakkamantopi muñcituk±mova hutv± anapekkho pakkamati. Mohacarito ya½kiñci r³pa½ disv± parapaccayiko hoti, para½ nindanta½ sutv± nindati, pasa½santa½ sutv± pasa½sati, saya½ pana aññ±ºupekkh±ya upekkhakova hoti. Esa nayo saddasavan±d²supi. Saddh±carit±dayo pana tesa½yev±nus±rena veditabb±, ta½sabh±gatt±ti. Eva½ dassan±dito cariy±yo vibh±vaye. Dhammappavattito cev±ti r±gacaritassa ca m±y±, s±µheyya½, m±no, p±picchat±, mahicchat±, asantuµµhit±, siªga½, c±palyanti evam±dayo dhamm± bahula½ pavattanti. Dosacaritassa kodho, upan±ho, makkho, pa¼±so, iss±, macchariyanti evam±dayo. Mohacaritassa thina½, middha½, uddhacca½, kukkucca½, vicikicch±, ±dh±nagg±hit±, duppaµinissaggit±ti evam±dayo. Saddh±caritassa muttac±gat±, ariy±na½ dassanak±mat±, saddhamma½ sotuk±mat±, p±mojjabahulat±, asaµhat±, am±y±vit±, pas±dan²yesu µh±nesu pas±doti evam±dayo. Buddhicaritassa sovacassat±, kaly±ºamittat±, bhojanemattaññut±, satisampajañña½, j±gariy±nuyogo, sa½vejan²yesu µh±nesu sa½vego, sa½viggassa ca yoniso padh±nanti evam±dayo. Vitakkacaritassa bhassabahulat±, gaº±r±mat±, kusal±nuyoge arati, anavaµµhitakiccat±, ratti½ dh³m±yan± div± pajjalan±, hur±hura½ dh±van±ti evam±dayo dhamm± bahula½ pavattant²ti. Eva½ dhammappavattito cariy±yo vibh±vaye. Yasm± pana ida½ cariy±vibh±vanavidh±na½ sabb±k±rena neva p±¼iya½ na aµµhakath±ya½ ±gata½, kevala½ ±cariyamat±nus±rena vutta½, tasm± na s±rato paccetabba½. R±gacaritassa hi vutt±ni iriy±path±d²ni dosacarit±dayopi appam±davih±rino k±tu½ sakkonti. Sa½saµµhacaritassa ca puggalassa ekasseva bhinnalakkhaº± iriy±path±dayo na upapajjanti. Ya½ paneta½ aµµhakath±su cariy±vibh±vanavidh±na½ vutta½, tadeva s±rato paccetabba½. Vuttañheta½ “cetopariyañ±ºassa l±bh² ±cariyo cariya½ ñatv± kammaµµh±na½ kathessati, itarena antev±siko pucchitabbo”ti. Tasm± cetopariyañ±ºena v± ta½ v± puggala½ pucchitv± j±nitabba½. Aya½ puggalo r±gacarito, aya½ dos±d²su aññataracaritoti. 46. Ki½ caritassa puggalassa ki½ sapp±yanti ettha pana sen±sana½ t±va r±gacaritassa adhotavedika½ bh³maµµhaka½ akatapabbh±raka½ tiºakuµika½ paººas±l±d²na½ aññatara½ rajokiººa½ jatuk±bharita½ oluggavilugga½ ati-ucca½ v± atin²ca½ v± ujjaªgala½ s±saªka½ asucivisamamagga½, yattha mañcap²µhampi maªkuºabharita½ dur³pa½ dubbaººa½, ya½ olokentasseva jigucch± uppajjati, t±disa½ sapp±ya½. Niv±sanap±rupana½ antacchinna½ olambavilambasuttak±kiººa½ j±lap³vasadisa½ s±ºi viya kharasamphassa½ kiliµµha½ bh±rika½ kicchapariharaºa½ sapp±ya½. Pattopi dubbaººo mattik±patto v± ±ºigaºµhik±hato ayopatto v± garuko dussaºµh±no s²sakap±lamiva jeguccho vaµµati. Bhikkh±c±ramaggopi aman±po an±sannag±mo visamo vaµµati. Bhikkh±c±rag±mopi yattha manuss± apassant± viya caranti, yattha ekakulepi bhikkha½ alabhitv± nikkhamanta½ “ehi, bhante”ti ±sanas±la½ pavesetv± y±gubhatta½ datv± gacchant± g±v² viya vaje pavesetv± anapalokent± gacchanti, t±diso vaµµati Parivisakamanuss±pi d±s± v± kammakar± v± dubbaºº± duddasik± kiliµµhavasan± duggandh± jegucch±, ye acitt²k±rena y±gubhatta½ cha¹¹ent± viya parivisanti, t±dis± sapp±y±. Y±gubhattakhajjakampi l³kha½ dubbaººa½ s±m±kakudr³sakakaº±jak±dimaya½ p³titakka½ bilaªga½ jiººas±kas³peyya½ ya½kiñcideva kevala½ udarap³ramatta½ vaµµati. Iriy±pathopissa µh±na½ v± caªkamo v± vaµµati. ¾rammaºa½ n²l±d²su vaººakasiºesu ya½kiñci aparisuddhavaººanti ida½ r±gacaritassa sapp±ya½. Dosacaritassa sen±sana½ n±ti-ucca½ n±tin²ca½ ch±y³dakasampanna½ suvibhattabhittithambhasop±na½ supariniµµhitam±l±kammalat±kamman±n±vidhacittakammasamujjalasamasiniddhamudubh³mitala½ brahmavim±namiva kusumad±mavicitravaººacelavit±nasamalaªkata½ supaññattasucimanoramattharaºamañcap²µha½ tattha tattha v±satth±ya nikkhittakusumav±sagandhasugandha½ ya½ dassanamatteneva p²tip±mojja½ janayati, evar³pa½ sapp±ya½. Tassa pana sen±sanassa maggopi sabbaparissayavimutto sucisamatalo alaªkatapaµiyattova vaµµati. Sen±sanaparikkh±ropettha k²µamaªkuºad²ghaj±tim³sik±na½ nissayaparicchindanattha½ n±tibahuko, ekamañcap²µhamattameva vaµµati. Niv±sanap±rupanampissa c²napaµµasom±rapaµµakoseyyakapp±sikasukhumakhom±d²na½ ya½ ya½ paº²ta½, tena tena ekapaµµa½ v± dupaµµa½ v± sallahuka½ samaºas±ruppena suratta½ suddhavaººa½ vaµµati. Patto udakapupphu¼amiva susaºµh±no maºi viya sumaµµho nimmalo samaºas±ruppena suparisuddhavaººo ayomayo vaµµati. Bhikkh±c±ramaggo parissayavimutto samo man±po n±tid³ran±cc±sannag±mo vaµµati. Bhikkh±c±rag±mopi yattha manuss± “id±ni ayyo ±gamissat²”ti sittasammaµµhe padese ±sana½ paññ±petv± paccuggantv± patta½ ±d±ya ghara½ pavesetv± paññatt±sane nis²d±petv± sakkacca½ sahatth± parivisanti, t±diso vaµµati. Parivesak± panassa ye honti abhir³p± p±s±dik± sunh±t± suvilitt± dh³pav±sakusumagandhasurabhino n±n±vir±gasucimanuññavatth±bharaºapaµimaº¹it± sakkaccak±rino, t±dis± sapp±y±. Y±gubhattakhajjakampi vaººagandharasasampanna½ ojavanta½ manorama½ sabb±k±rapaº²ta½ y±vadattha½ vaµµati. Iriy±pathopissa seyy± v± nisajj± v± vaµµati, ±rammaºa½ n²l±d²su vaººakasiºesu ya½kiñci suparisuddhavaººanti ida½ dosacaritassa sapp±ya½. Mohacaritassa sen±sana½ dis±mukha½ asamb±dha½ vaµµati, yattha nisinnassa vivaµ± dis± kh±yanti iriy±pathesu caªkamo vaµµati. ¾rammaºa½ panassa paritta½ suppamatta½ sar±vamatta½ v± (khuddaka½) na vaµµati. Samb±dhasmiñhi ok±se citta½ bhiyyo sammoham±pajjati, tasm± vipula½ mah±kasiºa½ vaµµati. Sesa½ dosacaritassa vuttasadisamev±ti ida½ mohacaritassa sapp±ya½. Saddh±caritassa sabbampi dosacaritamhi vuttavidh±na½ sapp±ya½. ¾rammaºesu cassa anussatiµµh±nampi vaµµati. Buddhicaritassa sen±san±d²su ida½ n±ma asapp±yanti natthi. Vitakkacaritassa sen±sana½ vivaµa½ dis±mukha½ yattha nisinnassa ±r±mavanapokkharaº²r±maºeyyak±ni g±manigamajanapadapaµip±µiyo n²lobh±s± ca pabbat± paññ±yanti, ta½ na vaµµati, tañhi vitakkavidh±vanasseva paccayo hoti, tasm± gambh²re dar²mukhe vanappaµicchanne hatthikucchipabbh±ramahindaguh±sadise sen±sane vasitabba½. ¾rammaºampissa vipula½ na vaµµati. T±disañhi vitakkavasena sandh±vanassa paccayo hoti. Paritta½ pana vaµµati. Sesa½ r±gacaritassa vuttasadisamev±ti ida½ vitakkacaritassa sapp±ya½. Aya½ attano cariy±nuk³lanti ettha ±gatacariy±na½ pabhedanid±navibh±vanasapp±yaparicchedato vitth±ro. Na ca t±va cariy±nuk³la½ kammaµµh±na½ sabb±k±rena ±vikata½. Tañhi anantarassa m±tik±padassa vitth±re sayameva ±vibhavissati.