Sesak± anipphann±ti sutv± paro aniµµha½ ±p±dento ±ha “yadi hont²”ti-±di. “Tesamev±”ti-±din± pana ta½ paµikkhipati. K±yavik±ro k±yaviññatti n±ma, vac²vik±ro vac²viññatti n±ma, chidda½ vivara½ ±k±sadh±tu n±ma, lahubh±vo lahut± n±ma, mudubh±vo mudut± n±ma kammaññabh±vo kammaññat± n±ma, nibbatti upacayo n±ma, pavatti santati n±ma, j²raº±k±ro jarat± n±ma, hutv± abh±v±k±ro aniccat± n±m±ti eva½ tesa½yeva aµµh±rasanna½ nipphannar³p±na½ vik±rabh³tatt± nipphann± ceva saªkhat± ca, tesa½yeva ca r³p±na½ vik±ratt± te asaªkhat± n±ma katha½ bhaveyyu½, nipphann± ceva saªkhat±ti sambandha½ katv± yadi anipphannar³p±na½ nissayabh³t± nipphannar³p± saªkhat±, tesa½ pana vik±rabh³t± katha½ asaªkhat± n±ma hont²ti attha½ vaººenti. Tesa½ adhipp±yena nipphann± cev±ti va-k±ro ±gamasiddhoti daµµhabba½. 726-7. Itthibh±vo…pe… vaººit±ti phalaµhapana½. “Eva½ sante”ti-±di codan±. “Añña½ pan±”ti-±di parih±ro. Tattha cakkhuk±yapas±d±na½, ekatta½ upapajjat²ti cakkhupas±de k±yapas±dabh±vassa, k±yapas±de cakkhupas±dabh±vassa sabbh±vato purimassa phoµµhabb±vabh±sana½, itarassa ca r³p±vabh±sana½ hot²ti cakkhuk±yapas±d±na½ ek²bh±vo bhaveyy±ti attho. Nidassanamattañceta½. Sotak±yapas±d±d²nampi hi vuttanayena ekatta½yev±ti. 728-30. Añña½ pana aññasmi½ na catth²ti µhapetv± aññamaññ±vinibbhogavasena pavatti½ añña½ r³pa½ aññasmi½ r³pe paramatthato nevatthi bhinnanissayabh±vena kal±pantaragatatt±. Cakkhupas±do hi daµµhuk±mat±nid±nakammasamuµµhitabh³tanissito, k±yapas±do phusituk±mat±nid±nakammajabh³tanissito. Asaªkaranti asa½kiººa½. Yadi eva½, na sabbattha k±y±yatan±dikanti? Tampi natthi paramatthato. Vinibbhujitv± hi nesa½ n±n±karaºa½ paññ±petu½ na sakk±, ta½ dassetu½ “aññamaññ±vinibbhogavasen±”ti-±di vutta½. Aññamaññ±…pe… pavattitoti aññamañña½ sant±nato avinibbhujjanavasena avisa½saµµhavasena pavattanato. Avinibbhogar³pavasen±ti pana attho na hoti. Na hi cakkhuk±yapas±d±na½ ekakal±pagata-avinibbhogar³p± µh±nantara½ vattu½ sakk±ti Yath± r³paras±d²na½ vivecetu½ asakkuºeyyat±ya aññamaññaby±pit± vuccati, na ca paramatthato r³pe raso atthi. Yadi siy±, r³paggahaºeneva rasaggahaºa½ gaccheyya. Eva½ k±y±yatan±d²nampi paramatthato na sabbattha atthit±, “ida½ ettha, ida½ etth±”ti µh±nantara½ pana samayaññun± kenaci na sakk± vattunti. Atthi k±yapas±dot²ti itisaddo “tasm±”ti imassa atthe. Ten±ha “tasm±”ti. Evamud²ritanti sabbaµµh±nikanti evamud²rita½. 731-2. Lakkhaº±divasen±p²ti yath±vuttalakkhaºarasapaccupaµµh±napadaµµh±navasen±pi. Dhaj±na½ …pe… gat±ti pañcavaºº±na½ n²l±dipañcavaººasuttamay±na½ ekamekassa v± ekekavaººavasena dhaj±na½ ch±y± tesa½ upamata½ upam±bh±va½ gat± sampatt±ti attho. Keci pana “ch±y± upam± etesanti ch±y±-upam±, ch±y±-upam±na½ bh±vo ch±y±-upamat±, ta½ gat± ete dhamm±”ti vadanti. Ta½ pana tehi “ch±y±-upamata½ gat±”ti ettha bahubb²hivaseneva rassattanti maññam±nehi vutta½ bhaveyya. G±th±bandhattha½ pana rassattanti daµµhabba½. “Catutthad³”ti-±d²su hi vibhattilopampi katv± dassento ±cariyo na ²disesu µh±nesu byañjane ±dara½ janeti. Ya½ pana “tesan”ti heµµh±pada½, “dhamm±nan”ti uparipada½ v± sambandhitu½ anicchantehi vuccati tattha “n±natta½ samup±gatan”ti. Ta½ ettha ak±m±pi sambandhitabbameva. Na hi n±natta½ samup±gata½ tesanti n±pekkhat²ti. Ath±pi tattha “n±natta½ samup±gat±”ti p±µha½ parikappeyyu½, hotu t±va potthakesu adissam±nampi p±µha½ parikappetv± tesa½ tuµµhi. Aya½ panettha adhipp±yo– yath± pañcavaºº±na½ dhaj±na½ ekato katv± uss±pit±na½ kiñc±pi ch±y± ek±baddh± viya hoti, aññamañña½ pana asammiss±va, evameva ime sabbaµµh±nikar³p± kiñc±pi ek±baddh± viya honti, lakkhaºato pana aññamañña½ bhinnasabh±v± asammiss±yeva. Ekakal±paµµh±pi hi lakkhaºato bhinnasabh±v±, ki½ pana n±n±kal±paµµh±ti. 733. Attano paccayehi loke niyutta½, viditanti v± lokika½, tassa bh±vo lokikatta½. Hinoti patiµµhahati sampayuttadhammar±si eten±ti hetu, m³laµµhena upak±rako lobh±diko ca alobh±diko ca, t±diso hetu na hot²ti nahetu. Attano paccayehi saªkhata½ abhisaªkhatanti saªkhata½. ¾bhavagg±, ±gotrabhu v± savant²ti ±sav±, saha ±saveh²ti s±sava½, ±savehi ±lambitabbanti attho. Paccay±yattavuttitoti attano attano paccay±dh²nappavattit±ya sappaccayatt±ti vutta½ hoti. Nidassanamattameta½. K±m±vacaratt± ahetukatt± hetuvippayuttatt± sa½yojaniyatt± ganthaniyatt± up±d±niyatt± oghaniyatt± yoganiyatt± n²varaºiyatt± sa½kilesikatt± par±maµµhatt± acetasikatt± cittavippayuttatt± na r³p±vacaratt± na ar³p±vacaratt± na apariy±pannatt± aniyy±nikatt± aniccatt±ti evam±din±pi k±raºena ekavidhamev±ti. 734-8. Eva½ ekavidhanaya½ dassetv± id±ni ±di-saddena saªgahitaduvidhat±dinaya½ dassetu½ “ajjhattikabahiddh±”ti-±din± ajjhattikaduk±dayo ±raddh±. Tattha ajjhattikaduke t±va ±hito aha½ m±no etth±ti att±, attabh±vo, ta½ att±na½ adhikicca uddissa pavattatt± ajjhatt±, indriyabaddhadhamm±, tesu bhav±ni, attani v± bhav±ni ajjhattik±ni. K±ma½ aññepi ajjhattasambh³t± atthi, ru¼h²vasena pana cakkh±d²neva “ajjhattik±n²”ti vuccanti. Atha v± “yadi maya½ na homa, tva½ kaµµhakaliªgar³pamo bhavissas²”ti vadant± viya attabh±vassa s±tisaya½ upak±rak±n²ti t±neva visesato ajjhattikan±ma½ labhanti. Indriy±nindriy±ti ±dhipaccaµµhena indriy±ni, sesa½ tadabh±vato anindriya½. Tattha cakkh±d²na½ pañcanna½ cakkhuviññ±º±d²su adhipateyya½ tesa½ paµumandabh±v±di-anuvattanato, itthindriyapurisindriyadvayassa itthiliªg±dihetubh±ve, j²vitindriyassa ca sahajar³p±nup±laneti daµµhabba½. Visayavisay²bh±vato ghaµµanavasena gahetabbatt± o¼±rika½, tabbipar²tatt± sukhuma½. Up±dinnanti kammun± gahita½. Kammanibbattañhi “mameta½ phalan”ti tena kammun± gahita½ viya hoti. Ek±dasa…pe… sappaµighanti cakkhuviññ±º±viññeyyatt± sanidassanatt±bh±vato anidassana½, aññamañña½ patanavasena pana paµighasabbh±vato sappaµigha½, ubhayapaµikkhepena anidassana-appaµigha½. Kammato j±tanti ettha ya½ ekantato kammasamuµµh±na½ aµµhindriy±ni, vatthu c±ti navavidha½ r³pa½. Yañca ek±dasavidhe catusamuµµh±ne kammasamuµµh±na½ ek±dasavidhameva r³panti eva½ v²satividhampi kammato uppajjanato kammaja½. Yañhi j±ta½, yañca j±yati, yañca j±yissati, ta½ sabbampi “kammajan”ti vuccati yath± “duddhan”ti. Kammato añña½ akamma½, akammato j±ta½ akammaja½. Aññatthe hi aya½ a-k±ro. Ten±ha “tadaññapaccay±j±tan”ti. Kammato aññapaccayato j±ta½, utucitt±h±rajanti attho. Cittajattik±d²ni vutt±nus±rena yojetu½ sakk±ti na dassit±ni. Diµµhacatukke daµµhabbanti diµµha½. Ya½ r³p±yatana½ adakkhi, yañca dakkhissati, yañca dakkhati, yañca passeyya, ta½ sabba½ diµµha½ n±ma ta½sabh±v±nativattanato yath± “iµµhan”ti. Esa nayo sut±d²supi. Diµµha½ n±ma r³p±yatana½ cakkhuviññ±ºaviññeyyatt±. Suta½ n±ma sadd±yatana½ sotaviññ±ºaviññeyyatt±. Muta½ n±ma gandharasaphoµµhabb±yatanattaya½ mutv± patv± gahetabbato pas±dena saha sambandhanato v±. Tath± heta½ sampattagg±hakavisaya½ vutta½. Viññ±ta½ n±ma avasesa½ kevala½ manoviññ±ºaviññeyyatt±. Dv±rañceva vatthu c±ti attanissit±na½ cakkhuviññ±º±d²na½, aññanissit±na½ sampaµicchan±d²nañca pavattimukhabh±vato dv±rañceva attanissit±na½ ±dh±rabh±vato vatthu ca. Dv±rameva hutv± na vatth³ti kevala½ kammadv±rabh±vato dv±rameva, tannissitassa cittupp±dassa abh±vato na vatthu. Vatthumeva hutv± na dv±ranti manodh±tumanoviññ±ºadh±t³na½ nissayabh±vato vatthumeva, cakkh±dayo viya saparanissit±na½ pavattidv±r±bh±vato na dv±ra½. Sesa½ ekav²satividha½ r³pa½ vuttavipariy±yato neva dv±ra½ na vatthu ca. Catutthacatukketi vatthucatukke. Tatiyapadanti “vatthumeva hutv± nevindriyan”ti pada½. 739-40. Puna pañcavidhanti sambandho. Catujanti pak±sita½ cat³hiyeva samuµµh±nato. Cakkhuviññ±ºaviññeyya½ r³p±yatana½ tena gahetabbato, na pana cakkhuviññ±ºeneva viññeyyato. Tath± heta½ ±vajjan±d²hi ceva manodv±rikajavanehi ca viññ±yat²ti. Esa nayo sotaviññeyy±d²supi. Manoviññ±ºaviññeyya½ pana kevala½ manoviññ±ºeneva viññ±tabba½. Na hi r³p±dito aññattha cakkhuviññ±º±d²ni pavattanti. Chavatthu-avatthubhedatoti channa½ vatth³na½, avatthussa ca bhedato. Manodh±tuviññeyya½ r³p±dipañcaka½. Man±yatanassa ar³patt±, dhamm±yatanassa ca ekadesato r³patt± ±ha “±yatanabhedato ek±dasavidhan”ti. 743-5. Ar³pabhave r³puppattiy± abh±vato, asaññ²bhavassa ca r³pabhavapariy±pannatt± vutta½ “k±mar³pabhavadvaye”ti. Bhummavajjes³ti bhummadev±na½ vajjana½ yonivibh±ga½ patv± tesa½ manussasadisatt±. Purim± tissoti aº¹ajajal±bujasa½sedajayoniyo. T± hi yath±vuttappabhedesu na labbhanti, t±sañca paµikkhepena pacchim± opap±tikayoni anuññ±t±ti atthato ±pannameva hot²ti. Tattha nirayeti ussad±nampi gahaºato av²cimah±niraye k²µap±ºak±nampi sar²ra½ pacch± va¹¹hanaka½ hutv±va nibbattati, nijjh±mataºhikapet±na½ nicc±turat±ya k±massa abh±vato gabbhaggahaºa½ na hoti, tasm± aº¹ajajal±bujayoniyo tattha na santi, ±dittatt± kucchiya½ gabbha½ na patiµµh±t²ti keci. Nibbattam±n±nañca p±pakamm±nubh±vena mah±dukkhassa pattabbat±ya mahanteneva sar²rena bhavitabbanti sa½sedajayonipi tesa½ na hoti, aggij±l±ya santappam±nasar²ratt± tesa½ nibbattak±le allaµµh±ne pupph±d²su sambhav±bh±vato sa½sedajat± natthev±tipi vadanti. Tena tesa½ opap±tik±va yon²ti ±ha “nijjh±mataºhike”ti. Atha sa½sedaja-opap±tikayon²na½ ko visesoti? Sa½sedajo t±va khuddakasar²ro hutv± padumagabbh±di½ niss±ya nibbatto kamena va¹¹hati. Itaro pana yattha yattha nibbattati, tattha tattha paricchinnappam±ºasar²rova so¼asavassuddesiko viya paripuººaªgapaccaªgo p±turahosi. Sese gatittayeti µhapetv± devagati½, nirayagatiñca avasesamanussapetatiracch±nasaññite gatittaye. Manussesu hi keci aº¹aj±pi honti kuntaputtadvebh±tikatther± viya, keci sa½sedaj±pi honti padumagabbhe nibbattapokkharas±tibr±hmaº±dayo viya, keci opap±tik±pi honti ambap±ligaºik±dayo viya. Nijjh±mataºhik±vasesapet± pana sabbacatuppadapakkhij±tid²ghaj±ti-±dayo sabbepi tiracch±n± ca catuyonik±v±ti. 746-7. Gabbhe m±tukucchiya½ set²ti gabbhaseyyako, soyeva r³p±d²su sattat±ya gabbhaseyyakasatto. Tassa gabbhaseyyakasattassa. Ti½sa r³p±n²ti k±yabh±vavatthudasakavasena samati½sa kammajar³p±niyeva. Tad± hi neva cittajar³pamatthi paµisandhicittassa r³pasamuµµh±pakatt±bh±vato, n±pi utuja½ purimuppanna-utuno abh±v±. Utu hi µh±nappatta½ r³pa½ samuµµh±peti, na ca ±h±raja½ tasmi½ k±ye ajjhohaµassa abh±vato, tasm± kammasamuµµh±n±niyeva ti½sa r³p±ni paµisandhikkhaºe nibbattanti, y±n² “kalalar³pan”ti pavuccanti, paripiº¹it±ni ca t±ni j±ti-uºº±ya ekassa a½suno pasannatilatele pakkhipitv± uddhaµassa paggharitv± agge µhitabindumatt±ni acch±ni vippasann±ni pasannatelabindusam±n±ni honti. Yath±hu–