Atha phandam±navaººaggahaº±nantara½ viññattiggahaºassa vuttatt± viññattisahit±ti sattamajavanasamuµµhit±ya eva ca visesitatt± calan±k±rasahit±yeva v±yodh±tu vik±rasahit±ti? Nayidameva½ desantaruppattihetubh±vena calayitumasakkontiyopi santhambhanasandh±raºamattakaraºena paµhamajavan±disamuµµh±nav±yodh±tuyopi viññattivik±rasahit± eva. Yena dis±bh±gena gantv± abhikkam±d²ni pavattetuk±mo tadabhimukhabh±vavik±rasambhavato. Adhipp±yasahabh±vinañhi vik±ra½ viññattim±cikkhanti. Teneva hi bhagavat± “katama½ ta½ r³pa½ k±yaviññatti? Y± kusalacittassa v±…pe… aby±katacittassa v± abhikkamantassa v±…pe… pas±rentassa v± k±yassa thambhan± santhambhan± santhambhitatta½ viññatti viññ±pan± viññ±pitatta½. Ida½ ta½ r³pa½ k±yaviññatt²”ti (dha. sa. 720) santhambhanasandh±raº±nampi paccayabh±v±k±ro k±yaviññatt²ti vutto. Evañca katv± manodv±r±vajjanass±pi viññattisamuµµh±pakat±vacana½ suµµhu upapanna½ hoti.
683-4. Cittaj±t±ya pathav²dh±tuy± up±dinnakaghaµµane paccayo yo ±k±ravik±ro, aya½ vac²viññatti viññeyy±ti sambandho. Tattha cittaj±t±y±ti vac²bhedappavattakacittasamuµµh±n±ya Up±dinnakaghaµµaneti up±dinnakakal±pasaªkh±tassa akkharuppattiµµh±nassa ghaµµanasaññite kicce ghaµµanass±ti attho. Paccayoti tassa sahak±r²k±raºabh³to. Eko ±k±ravik±roti ghaµµiyam±na-up±dinnar³pato, ghaµµanti y± pathav²dh±tuto ca vinivaµµo pathav²dh±tuy± up±dinnaghaµµanapaccayasabh±var³po eko ±k±ravik±ravisesoti attho. Pathavidh±tuy±ti s±mivacana½ “ubhayasambandh±pekkhan”ti-±di k±yaviññattiya½ vuttanayena veditabba½. Aya½ pana viseso– yath± tattha phandam±navaººaggahaº±nantara½ gayhati, evamidha suyyam±nasaddasavan±nantaranti daµµhabba½. Idañca santhambhan±d²na½ abh±vena ghaµµanena saddhi½yeva saddassa uppajjanato “labhitv± panupatthambhan”ti-±dinayo na labbhati. Ghaµµanañhi paµhamajavan±d²supi labbhateva. Ten±ha “saddavas±”ti. Atha ghaµµanacalan±na½ ko visesoti? Ghaµµana½ paccayavisesena bh³takal±p±na½ aññamañña½ ±sannatarupp±dat±, calana½ ekass±pi desantarupp±danaparamparat±ti ayametesa½ viseso. Gos²s±di-upam±pettha yath±sambhava½ yojetabb±. S±v±ti s± eva sahasadd± viññatti. Sakyakulindun±ti suparisuddhagaganatalassa sakkar±jakulassa avabh±sakaµµhena tassa nis±karabh³tena. Atha v± indati paramissariya½ karot²ti indu. Indu-saddassa uttamav±cakatt± sakkakuluttamen±ti attho.
685. Atha viññatti t±va sahasadd±va, saddo pana cittajo aviññattiko atth²ti ce? Natth²ti dassento ±ha “saddo na cittajo”ti-±di. Viññattighaµµananti viññattipaccaya½ pathav²dh±tuy± ghaµµana½. Dh±tusaªghaµµanenev±ti-±din± vuttamevattha½ samattheti. Yasm± dh±tusaªghaµµaneneva saddo j±yati, na tena vin±, tasm±ti attho. Anena ca ye vadanti “vitakkavipph±rasaddo na sotaviññeyyoti mah±-aµµhakath±ya½ vuttatt± cittasamuµµh±no vitakkavipph±rasaddo viññattiy± vin±pi uppajjati. ‘Y± t±ya v±c±ya viññatti viññ±pan±’ti (dha. sa. 636) hi vacanato asotaviññeyyena saddena saha viññatti na uppajjati, tatova cittajopi saddanavako atth²”ti, tesa½ v±da½ paµikkhipati. Mah±-aµµhakath±v±dopi hi saddova hoti, na sotaviññeyyoti viruddhametanti maññam±nehi saªgahak±rehi paµikkhittova. ¾nand±cariyo pana mah±-aµµhakath±v±da½ appaµikkhipitv±va tattha adhipp±ya½ vaººeti. Katha½? “Jivh±t±lucalan±dikaravitakkasamuµµhita½ viññattisahajameva sukhumasadda½ dibbasotena sutv± ±disat²”ti sutte, paµµh±ne ca o¼±rika½ sadda½ sandh±ya sotaviññ±ºassa ±rammaºapaccayabh±vo vuttoti imin± adhipp±yena vitakkavipph±rasaddassa asotaviññeyyat± vutt±ti.
686-7. Viññ±panatoti vac²ghosena adhipp±yaviññ±panahetutt±. Saya½ viññeyyatoti gahaº±nus±rena vac²ghosena v± hetun± saya½ viññeyyatt±. Tass±ti viññattisaddassa. Sambhavo k±rakadvayeti viññ±payat²ti viññatti, viññ±yat²ti viññatt²ti eva½ hetumhi, kammani v± tassa sambhavo nibbatti hot²ti attho. Ki½ paneta½ viññattidvaya½ cittasamuµµh±na½, ud±hu kamm±disamuµµh±nanti ±ha “na viññattidvayan”ti-±di. Aµµha r³p±ni viy±ti sakasakakal±pagata-aµµhar³p±ni viya, viññattidvayassa ekato vuccam±natt± k±yaviññattisahajakal±pe saddo na labbhat²ti vac²viññattikal±pe labbham±nampi ta½ hitv± “aµµha”icceva vutta½.
Yath±vuttavik±raggahaºamukhena “aya½ ida½ n±ma k±tuk±mo”ti ta½samaªgino adhipp±yo viññ±yat²ti ±ha “adhipp±yappak±sanaras±”ti. K±yavipphandanahetubh³t±ya v±yodh±tuy± vik±ratt± tass± k±yavipphandanassa hetubh±v±k±rena paccupaµµh±nanti vutta½ “k±ya…pe… paccupaµµh±n±”ti. V±yodh±tuy± kicc±dhikat±ya ±ha “cittasamuµµh±nav±yodh±tupadaµµh±n±”ti. Vac²ghosassa hetubh±vapaccupaµµh±n±ti vuttanayeneva vac²ghosasaªkh±tassa cittajasaddassa hetubh±vapaccupaµµh±n±.
Keci panettha “ghaµµane paccayoti vuttatt± ghaµµan±nantara½ saddassa uppatti hot²ti gahetv± cittasamuµµh±napathav²dh±tu up±dinnaghaµµanamatta½ karoti, ghaµµitakkhaºe utusamuµµh±nova saddo uppajjati, so pana cittapaccayatt± pariy±yena cittasamuµµh±noti vuccat²”ti vadanti. Tesa½ matena cittajasaddoyeva na labbhati, tasm± eva½ aggahetv± udakat±panak±le anto-udakeyeva uppajjanakasaddo viya up±dinne ghaµµetv± uppajjam±nacittasamuµµh±napathav²dh±tuy± uppattisamak±lameva tasmi½ kal±pe navama½ hutv± antoyeva bh³tikasaddo uppajjat²ti gahetabba½, tasm± cittasamuµµh±nasaddopi vac²viññattivaseneva uppajjati, acchar±paharaº±disaddo pana vac²viññattiy± abh±vato cittapaccaya-utusamuµµh±noyev±ti.
688. Viggah±bh±vato na kassati, kasitu½ chinditu½ na sakkot²ti ak±so, soyeva ±k±soti ±ha “na kassat²ti ±k±so”ti, ko panesoti ±ha “r³p±na½ vivaro”ti, kaººacchidd±dir³p±na½ antaranti attho. Anena ajaµ±k±sam±ha. Yo…pe… paricchedoti pana imin± idh±dhippetam±k±sa½, so pana ru¼h²vasena ±k±soti pavuccati.
R³p±ni paricchindati, saya½ v± tehi paricchijjati, tesa½ v± paricchedamattanti r³paparicchedo, ta½ lakkhaºametass±ti r³paparicchedalakkhaºo. Ayañhi ta½ ta½ r³pakal±pa½ paricchindanto viya hoti. Ten±ha “r³papariyantappak±sanaraso”ti. “Aya½ r³p±na½ heµµhimo pariyanto, aya½ uparimo”ti eva½ vibh±vanakiccoti attho. Atthato pana yasm± r³p±na½ paricchedamatta½ hutv± gayhati, tasm± vutta½ “r³pamariy±dapaccupaµµh±no”ti. Etth±ha– ki½ panesa r³pe paricchindanto catusamuµµh±nakal±pato paricchindati, atha ekasamuµµh±nabahukal±pato, ud±hu ekekasamuµµh±na-ekekakal±pato, ekekar³pato v±ti? Ekekasamuµµh±na-ekekakal±patoti daµµhabba½.
Yadi hi catusamuµµh±nakal±pato, ekasamuµµh±nabahukal±pato v± paricchindati, eva½ sati samphuµµhabh±vapaccupaµµh±no v± paricchindeyya, ekakal±pagatar³p±na½ viya n±n±kal±pagatar³p±nampi avinibbhogavuttit± v± ±pajjeyya. Atha v± ekekar³pato paricchindati, eva½ sati ekekakal±pagatar³p±nampi n±n±kal±pagatar³p±na½ viya aññamaññavinibbhogavuttit±pasaªgo siy±, ubhayampi paneta½ aniµµha½, tasm± ekekasamuµµh±na-ekekakal±pato paricchindat²ti daµµhabba½.
Asamphuµµhabh±vachiddavivarabh±vapaccupaµµh±no v±ti asamphuµµhabh±vapaccupaµµh±no v± chiddavivarabh±vapaccupaµµh±no v±ti vutta½ hoti. Tattha yasmi½ kal±pe bh³t±na½ paricchedo, teheva asamphuµµhabh±vena paccupaµµh±nato asamphuµµhabh±vapaccupaµµh±no. Kiñc±pi hi kal±pantarabh³t± kal±pantarabh³tehi samphuµµh±va ekaghanapiº¹abh±vena pavattatt±, tath±pi dhammato aññamañña½ vivittatt± asa½kiºº± eva. Tesa½ y± vivittat± aññamañña½ asa½kiººat±, aya½ paricchedo. Bh³tantarehi viya tehi so asamphuµµhova, itarath± paricchinnat± na siy± tesa½ bh³t±na½ by±pibh±v±pattito. Aby±pibh±vo hi asamphuµµhat±. Ten±ha bhagav± imassa niddese “asamphuµµha½ cat³hi mah±bh³teh²”ti (dha. sa. 637).
Atha v± kal±pantarabh³t±na½ aññamañña½ asa½kiººabh±vena paccupaµµh±nato asamphuµµhat±paccupaµµh±nabh±vo vutto, kaººacchiddamukhavivar±divasena chiddavivarabh±vassa paccupaµµh±nato chiddavivarabh±vapaccupaµµh±nat± vutt±. R³paparicchede hi sati chiddavivarabh±vo hoti. Yesa½ r³p±na½ paricchedo, tattheva tesa½ paricchedabh±vena labbhat²ti vutta½ “paricchinnar³papadaµµh±no”ti.
689-91. R³passalahut±dittayaniddeseti r³passalahut± r³passamudut± r³passakammaññat±ti imassa r³palahut±dittayassa niddese sampatte ida½ vuccat²ti adhipp±yo. Heµµh± vuttanayenev±ti ar³passa lahut±d²su “k±yalahubh±vo k±yalahut±”ti-±din± vuttanay±nus±reneva “r³passa lahubh±vo lahut±”ti-±din± r³pasambandh²bh±vena r³pavik±r±pi viññ±tabb±. R³passa lahubh±vo lahut±, s± r³passa garubh±vav³pasamalakkhaº±, garubh±vanimmaddanaras±, adandhat±paccupaµµh±n±, lahur³papadaµµh±n±. R³passa mudubh±vo mudut±, s± r³passa thaddhabh±vav³pasamalakkhaº±, thaddhabh±vanimmaddanaras±, sabbakiriy±su avirodhit±paccupaµµh±n±, mudur³papadaµµh±n±. R³passa kammaññabh±vo kammaññat±, s± r³passa akammaññabh±vav³pasamalakkhaº±, akammaññabh±vanimmaddanaras±, sar²rakiriy±su anuk³labh±vapaccupaµµh±n±, kammaññar³papadaµµh±n±ti. Attho panettha tattha tattha amhehi vutt±nus±rena veditabbo. Im± pana tisso r³p±na½ vik±rabh±vato “r³pavik±r±”ti vuccant²ti dassetu½ “tisso…pe… vibh±vin±”ti vutta½.
Yath±kkama½ panet± r³passa dandhattakaradh±tukkhobhapaµipakkhapaccayasamuµµh±n±, thaddhattakaradh±tukkhobhapaµipakkhapaccayasamuµµh±n±, r³p±na½ sar²rakiriy±su ananuk³labh±vakaradh±tukkhobhapaµipakkhapaccayasamuµµh±n±ti veditabba½. Tattha dh±tukkhobhoti v±tapittasemhapakopo, ras±didh±t³na½ v± vik±r±vatth±, dvidh± vutt±pi atthato pathav²dh±tu-±d²na½yeva vik±roti daµµhabba½. Paµipakkhapaccay± sapp±ya-utu-±h±r±vikkhittacittat±, s± ca ta½ta½vik±rassa visesapaccayabh±vato vutt±, avisesena pana sabbesa½ paccay±, tath± hi te kad±cipi aññamañña½ na vijahanti. Tath± avijahant±na½ pana dubbij±n²ya½ n±nattanti ta½pak±sanattha½ “et±san”ti-±di vutta½. Kamatova nidassananti sambandho. Lahut±ya hi arog² nidassana½, mudut±ya madditacamma½, kammaññat±ya sudhantasuvaººa½.
Nanu cettha arogino t±va nidassana½ yutta½ tassa indriyabaddhasant±natt±, suparimadditacammasudhantasuvaºº±na½ pana katha½. Na hi anindriyabaddhar³pasant±ne lahut±d²ni sambhavanti tath± dh±tukkhobhapaµipakkhapaccay±bh±vato? Sacca½, mudukammaññasadisar³panidassanamattameta½, na pana tattha idh±dhippetamudut±kammaññat±sabh±vato. Yadi eva½, katha½ t³lapicu-±d²su lahubh±v±dikanti? Na tattha paramatthato lahubh±v±dika½ atthi, garubh±v±dihet³na½ pana abh±vato tattha lahubh±v±divoh±ro.