Evampi yath± aphoµµhabbatt± r³padh±tuya½ tayo mah±bh³t± na paramatthato sappaµigh±, eva½ apekkhitabbabh±van±rahit± puthujjanesu pavattam±n± sakabhaŗ¹e chandar±g±dayo pana paramatthato bh±van±ya pah±tabb±ti bh±van±yapah±tabb±na½ n±nakkhaŗikakammapaccayat± na vutt±, na ca dassanenapah±tabb± bh±van±yapah±tabb±na½ kenaci paccayena paccayoti vutt±. Ye hi dassanenapah±tabbapaccay± kiles±, na te dassanato uddha½ pavattanti. Dassanenapah±tabbapaccayass±pi pana uddhaccasahagatassa sah±yavekallamattameva dassanena kata½, na tassa koci bh±vo dassanena anuppattidhammata½ ±p±ditoti tassa ekantabh±van±yapah±tabbat± vutt±, tasm± uddhaccabh±vena ekasabh±vasseva tassa sati sah±ye vip±kupp±danavacana½, asati ca vip±k±nupp±danavacana½ na virujjhati. Tayida½ sabbametesa½ ±cariy±na½ ahopurisik±ramatta½. Kasm±? Uddhaccasahagatassa ekantabh±van±yapah±tabbabh±vena vuttatt±. Evańhi vutta½ bhagavat± katame dhamm± bh±van±yapah±tabb±. Uddhaccasahagato cittupp±doti (dha. sa. 1406). Yadi ca uddhaccasahagata½ nabh±van±yapah±tabba½ abhavissa, yath± at²t±rammaŗattike niyog± an±gat±rammaŗ± natth²ti (dha. sa. 1433) vatv± vibhajja vutta½, evamidh±pi niyog± bh±van±yapah±tabb± natth²ti vatv± uddhaccasahagato siy± bh±van±yapah±tabbo siy± navattabbo dassanenapah±tabbotipi bh±van±yapah±tabbotip²ti-±di vattabba½ siy± na ca tath± vutta½. Y± ca tamattha½ paµip±dentehi yadi vucceyyunti-±din± yutti vutt±, s±pi ayutti. Kasm±? Dassanenapah±tabb±rammaŗ±na½ r±gadiµµhivicikicch±-uddhacc±na½ tena tena pah±tabbabh±vavasena icchitatt±. Yańca uddhacca½ uppajjat²ti uddhaccasahagatacittupp±do vuttoti dassetu½ adhipatipaccayaniddese uddhaccassa anuddharaŗa½ k±raŗavasena vutta½, tampi ak±raŗa½ ańńatth±pi s±vasesap±µh±na½ dassanato. Tath± hi at²to dhammo paccuppannassa dhammassa, an±gato dhammo paccuppannassa dhammassa ±rammaŗapaccayena paccayoti etesa½ vibhaŖge cetopariyań±ŗaggahaŗa½ katv± paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammass±ti imassa vibhaŖge labbham±nampi cetopariyań±ŗa½ na gahita½. Yampi bh±van±yapah±tabbassa vip±kad±namhi dassanenapah±tabbassa sah±yabh±v³pagamana½ vutta½, tampi vic±retabba½ ki½ avijj±di viya d±nas²l±d²na½ upapattiya½yeva vip±kad±nas±matthiy± µh±navasena dassanenapah±tabb± bh±van±yapah±tabb±na½ sahak±r²k±raŗa½ hoti, ud±hu kileso viya kammassa paµisandhid±namh²ti Kińcettha yadi t±va purimo nayo, sekhasant±ne bh±van±yapah±tabbassa akiriy±bh±vo ±pajjati, pah²n±vijj±m±nataŗh±nusayasmi½ sant±ne d±n±di viya sah±yavekallena avip±kasabh±vata½ ±pannatt±. Atha dutiyo, bh±van±yapah±tabbattena abhimatass±pi dassanenapah±tabbabh±vo ±pajjati, paµisandhid±ne sati ap±yagaman²yasabh±v±nativattanato, tasm± amhehi heµµh± vuttanayeneva uddhaccasahagatassa vip±kad±na½ sampaµicchitabba½, na yesa½ kesańci vacana½. Paµµh±n±nus±r²hi bhavitabbanti. 537-8. Yanti ya½ ±vajjanadvaya½. Karaŗamattatt±ti karaŗamattameva µhapetv± phalad±n±bh±vato. V±tapupphasamanti moghapupphasama½, yath± ta½ paµhamasańj±ta½ acchinnam³lepi rukkhe nibbatta½ purimehi adinnaphalatt± phalanibbattaka½ na hoti, evamida½ anupacchinnabhavam³lepi sant±ne nibbatta½ an±sevanabh±vena phalad±yaka½ na hot²ti adhipp±yo. Javanatta½ tu sampattanti aµµh±rasavidha½ kh²ŗ±sav±veŗika½ vińń±ŗam±ha. Kiccas±dhanatoti bhavataŗh±m³lassa avocchinnabh±ve sati kusal±kusalakammakiccassa s±dhanato, d±n±dita½ta½kiccas±dhanavasena v±. Ida½ vutta½ hoti yath± hi chinnam³lassa rukkhassa puppha½ pupphanamatta½ µhapetv± aphalameva hoti, evametampi ta½ta½kiccas±dhanamatta½ µhapetv± samucchinnabhavataŗh±m³le sant±ne pavattanato aphalamev±ti. 539-40. Paµicc±ti hetudhammassa paµimukha½ gantv± ta½ apaccakkh±ya. Et²ti pavattati, tiµµhati uppajjati v±ti vutta½ hoti. Et²ti hi ida½ uppattiµµhit²na½ s±dh±raŗavasena pavattiparid²paka½. Tenev±ha µhitiyuppattiy±pi v±ti. Ekacco hi paccayo µhitiy± eva upak±rako hoti yath± pacch±j±tapaccayo, ekacco uppattiy± eva yath± anantar±diko, ekacco ubhayassa yath± hetu-±dayo. Eva½ paccaya-saddassa vacanattha½ dassetv± id±ni paccayalakkhaŗa½ dassento ±ha yo dhammoti-±di. Yoti hetudhammo. Yass±ti yassa phaladhammassa. Żhitiyuppattiy±pi v±ti µhitittha½, uppattittha½ v±. Żhitiy±ti v± µhitikkhaŗe, uppattiy±ti upp±dakkhaŗe. Yassa dhammassa upak±ro, yassa dhammassa µhitiyuppattiy±ti v± sambandho. Upak±roti imin± dhammena dhammasatti-upak±raka½ dasseti. Sambhavoti-±di paccayasseva pariy±yadassana½. Sambhavati etasm±ti sambhavo. Tath± pabhavo. Hinoti patiµµh±ti etth±ti hetu. Anekatthatt± dh±tusadd±na½ hi-saddo m³la-saddo viya patiµµhattho veditabbo Hinoti v± etena kammanid±nabh³tena uddha½ oja½ abhiharantena m³lena viya p±dapo tappaccaya½ phala½ gacchati, vuddhi½ viru¼hi½ ±pajjat²ti hetu. Attano phala½ karot²ti k±raŗa½. Paccayo matoti paccayova sambhavoti-±dito mato. Atthato ete sam±n±, byańjanamatta½yeva nesa½ n±nattanti vutta½ hoti. 541-5. Eva½ paµµh±ne ±gatasabbapaccay±na½ s±dh±raŗavasena attha½ vatv± idh±dhippetassa hetupaccayasseva sar³pa½ dassetu½ lobh±di pana yo dhammoti-±di vutta½. M³laµµhen±ti sampayutt±na½ suppatiµµhitabh±vas±dhanasaŖkh±tam³laµµhena. Cha¼ev±ti m³laµµhen³pak±rakabh±vassa tesameva ±veŗikabh±vena ete cha¼eva. J±titoti kusal±kusal±by±kataj±tito. Navadh±ti tayo kusalahet³, tayo akusalahet³, tayo aby±katahet³ti navadh±. Dhamm±na½
pe
s±dhakoti yath± s±liv²hib²j±d²ni s±liv²hi-±dibh±vassa s±dhak±ni, maŗi-±dipabh±vatth³nańca n²l±divaŗŗ±ni n²l±dimaŗipabh±ya s±dhak±ni, eva½ hetupaccayo yath±raha½ attano sampayutt±na½ kusal±dittas±dhakoti kusal±kusal±by±katadhamm±na½ yath±kkama½ kusal±kusal±by±katabh±vas±dhako m³laµµhoti ayamettha attho. Eke ±cariy±ti revat±cariya½, tassa siss±nusisse ca sandh±y±ha. Atha v± garumhi bahuvacanampi yujjat²ti revat±cariyameva sandh±ya eke ±cariy±ti vutta½. Eva½ santeti yadi m³laµµho kusal±dibh±vas±dhako, eva½ sati. Yath± citta½ cittajar³p±na½ paccayo hoti, eva½ ta½sampayuttadhamm±p²ti ±ha ta½samuµµh±nar³pis³ti, hetusamuµµh±nar³pes³ti attho. Neva sampajjat²ti na sijjhati, het³ hetusampayuttak±na½ dhamm±na½ ta½samuµµh±n±nańca r³p±na½ hetupaccayena paccayoti vutto hetupaccayabh±vo na sampajjat²ti vutta½ hoti. Yath± kusal±kusal± het³ ta½samuµµh±nar³passa kusal±dibh±v±ya na pariyatt±, eva½ aby±katopi hetu ta½samuµµh±nassa r³passa aby±katabh±v±ya na pariyatto. Sabh±vena hi ta½ aby±katanti ±ha na h²ti-±di. Yadi kusal±dibh±va½ na s±dhenti, paccay±pi na hont²ti vadeyy±ti ±ha na tesanti-±di. Het³ hetusampayuttak±na½ dhamm±na½ ta½samuµµh±n±nańca r³p±na½ hetupaccayena paccayoti (paµµh±. 1.1.1) vacanato te alobh±dayo tesa½ r³p±na½ paccay± na na honti, bhavantev±ti attho. 546-7. Na gantabboti na paccetabbo. Ida½ vutta½ hoti yadi kusal±dihetuyo attano viya attahetuk±na½ dhamm±na½ kusal±dibh±va½ s±dhenti, kusal±kusalahetupaccayasambh³t± r³padhamm±pi te viya kusal±dayo siyu½, hetuyo v± r³p±na½ paccay± na siyu½, na ca paneta½ ubhayampi atthi, tasm± kusal±d²na½ kusal±dibh±vas±dhako m³laµµhoti na vińń±tabbanti. Apica yadi hetupaµibaddho kusal±dibh±vo, tad± aby±katabh±vopi tappaµibaddho siy±, ahetuk±na½ aby±katabh±vo na sijjhati. Yadi ca hetupaµibaddho kusal±dibh±vo, het³nampi kusal±dibh±vo appaµibaddho siy±. Atha tesampi sesahetupaµibaddho, evampi mom³hacittasampayuttassa hetuno akusalabh±vo na sijjheyya. Atha tassa so ańńahetuko siy±, eva½ sati sesahet³nampi ta½hetukova siy±. Yath± ca sesahet³na½, eva½ avasesasampayuttadhamm±nampi ta½hetukova siy±. Atha siy± het³na½ sabh±vatova kusal±dibh±vo, sampayutt±na½ pana hetupaµibaddhoti, eva½ sati alobho kusalo v± siy± aby±kato v±. Yadi hi so sabh±vato kusalo, ta½sabh±vatt± aby±kato na siy±. Atha aby±kato, ta½sabh±vatt± kusalo na siy± alobhasabh±vassa adosatt±bh±vo viya. Yasm± pana ubhayath±pi hoti, tasm± yath± ubhayath± hontesu saddh±d²su sampayuttesu hetupaµibaddha½ kusal±dibh±va½ pariyesatha, na sabh±vato, eva½ het³supi kusal±dit± ańńapaµibaddh± pariyesitabb±, na sabh±vato. S± pana pariyesiyam±n± yonisomanasik±r±dipaµibaddh± hot²ti het³su viya hetusampayuttadhammesupi yonisomanasik±r±dipaµibaddho kusal±dibh±vo, na hetupaµibaddhoti. Tenev±ha
Yoniso, bhikkhave, manasi karoto anuppann± ceva kusal± dhamm± uppajjanti, uppann± ca kusal± dhamm± abhiva¹¹hant²ti-±di (a. ni. 1.67).
Samayańńun±ti ±bhidhammikamatavedin±. Suppatiµµhitabh±vassa s±dhanen±ti attahetuk±na½ dhamm±na½ samm± patiµµhitabh±vassa thirabh±vassa s±dhanena. Laddhahetupaccay± hi dhamm± viru¼ham³l± viya p±dap± thir± honti suppatiµµhit±, ahetuk± tilab²j±disev±l± viya na suppatiµµhit±ti. 548. Sabbasoti k±m±vacar±disabbabh±gena. 550-1. Paµisandhikkhaŗe cittasamuµµh±n±na½ r³p±na½ abh±vato attan± sampayutt±na½, kaµatt±r³p±nameva ca paccayabh±voti ±ha attan±
pe
j±t±nanti. Kammassa katatt± eva ca upacitatt± ca na issar±dihetuno sambh³t±ni r³p±ni kaµatt±r³p±ni, kammasamuµµh±nar³p±n²ti attho kaµatt±r³p±neva j±t±ni bh³t±ni nibbatt±n²ti kaµatt±r³paj±t±ni. Tathev±ti yath± paµisandhiya½ kaµatt±r³p±na½, evanti attho. Cittaj±nańc±ti ca-saddena attan± sampayutt±nanti ±ka¹¹hati. 553. Lokuttaravip±k±na½ paµisandhivasena appavattanato natthi kammasamuµµh±nassa paccayabh±voti ±ha cittaj±nanti-±di. 555. Hetupaccayasambhavoti hetupaccayasambh³tadhammo, hetupaccayato paccayuppannadhamm±na½ sambhav±k±ro v±. Sańj±tasukhahetun±ti sańj±tań±ŗena, sampajańńen±ti attho. ѱŗańhi sukhino citta½ sam±dhiyati, sam±hito yath±bh³ta½ paj±n±t²ti-±divacanato sukha½ hetu etass±ti,
Diµµhe dhamme ca yo attho,
yo cattho sampar±yiko;
atth±bhisamay± dh²ro,
paŗ¹itoti pavuccat²ti. (Sa½. ni. 1.129)
¾divacanato sukhassa het³ti v± sukhahet³ti vuccati.
556. Lokassa adhipati lok±dhipati, sakalalokan±yaken±ti attho. Att±dh²n±na½ patinoti adhipat². Chanda½ tu jeµµhaka½ katv±ti chandavato ki½ n±ma na sijjhat²ti-±dika½ purim±bhisaŖkh±r³panissaya½ labhitv± uppajjam±ne cittupp±de chando jeµµhakabh³to sampayuttadhamme vase vattam±no hutv± pavattati, sampayuttadhamm± ca tassa vase pavattanti h²n±dibh±vena tadanuvattanatoti ±ha chanda½ tu jeµµhaka½ katv±ti-±di. Katv± dhuranti sahaj±tapubbaŖgamavasena pubbaŖgama½ katv±. Chand±dhipati n±ma so v± cittupp±do chand±dhipati n±ma chando adhipati imass±ti katv±. Esev±ti citta½ dhura½ katv±
pe
k±lasmi½ citt±dhipati n±m±ti-±din± yath±vuttova nayo. Seses³ti citt±d²su. Ettha ca chanda½
pe
k±lasminti-±din± k±lassa niyamitatt± catt±ropete ekakkhaŗe adhipat² na hont²ti daµµhabba½. Evańca katv± paµµh±ne chand±dhipati chandasampayuttak±na½ dhamm±na½ ta½samuµµh±n±nańca r³p±na½ adhipatipaccayena paccayoti-±din± (paµµh±. 1.1.3) catunnampi adhipat²na½ paccayabh±vo visu½ visu½yeva uddhaµo. Yadi hi te ekakkhaŗeyeva adhipatipaccay± siyu½, tad± yath± hetupaccayaniddese het³ hetusampayuttak±nanti-±din± avisesena vutta½ m³laµµhena upak±rakabh±vassa vijjam±nena dvinna½, tiŗŗampi het³na½ ekakkhaŗe paccayabh±v³pagamanato, eva½ ekakkhaŗeyeva bah³na½ jeµµhakabh±ve sati adhipatipaccayaniddesepi adhipat² adhipatisampayuttak±nanti-±din± vattabba½ siy±. Yasm± pana eva½ avatv± chand±dhipati chandasampayuttak±nanti-±din± catt±rova visesetv± vutt±, tasm± ekekadhammoyeva ekakkhaŗe adhipatipaccayo hot²ti daµµhabba½. Jeµµhaµµhen±ti pamukhabh±vena. Sobhan± mati, sobhana½ v± mata½ etesa½ atth²ti sumatino, samm±diµµhik±ti attho, tesa½ mati½ vibodheti pabodhet²ti sumatimativibodhana½. Kucchit± mati, kucchita½ v± mata½ etesanti kumatino, micch±diµµhik±, tesa½ matibh³t± matibh±vena parikappitatt±ti kumatimati, micch±diµµhi, s±yeva indhanasadisat±ya indhana½ tassa p±vaka½ aggi viy±ti kumati
pe
p±vaka½. Atimadhuranti nipuŗagambh²rena attharasena ceva suvimalasakhilena byańjanarasena ca madhura½. Aved²ti og±hetv± j±n±ti. Yo yoti theranavamajjhimesu yo koci. Jinavacana½ sakala½ aved²ti tepiµakassapi sakalajinavacanassa gahaŗasamatthat±paµil±bhena ta½ avagacchati.
Iti abhidhammatthavik±siniy± n±ma
Abhidhamm±vat±rasa½vaŗŗan±ya
Pakiŗŗakaniddesavaŗŗan± niµµhit±.