Etepi tayoti na kevala½ karuº±mudit± eva, etepi tayo ekato na uppajjanti aññamañña½ visayabhedatoyeva. Tath± hi iss± parasampattivisay±, macchariya½ attasampattiy± parehi s±dh±raº±bh±vavisaya½, kukkucca½ kat±katavisayanti, tasm± ya½ abhayagiriv±sino vadanti “iss±macchera½ yadicch±vasena ekatopi uppajjat²”ti, na ta½ gahetabba½. Sabh±vato, parikappanato v± aniµµhassa ±rammaºassa aniµµh±k±ra½ v± ±rammaºassa anubhavana½ sambhuñjana½ aniµµh±rammaº±nubhavana½, ta½ lakkhaºamass±ti aniµµh±rammaº±nubhavanalakkhaºa½. Ten±ha “aniµµh±k±rasambhogarasan”ti, yath±bh³tena v± ayath±bh³tena v± aniµµh±k±rena ±rammaºassa sambhuñjanarasa½, pacc±nubhavanakiccanti attho. Titthiy±d²nañhi sabh±vato iµµhe buddh±di-±rammaºepi aniµµh±k±rato gahaºavasena domanassa½ uppajjati. Domanassassa ekantena k±madh±tuya½yeva pavattanato ±ha “hadayavatthupadaµµh±nan”ti. Tassa hi an²varaº±vatth±ya abh±vato r³p±r³padh±tuya½ asambhavo. Attano pavatti-±k±ravasena aniµµhar³pasamuµµh±panavasena v± vir³pa½ sappana½ visappana½, aniµµhar³pasamuµµh±panavaseneva v± visappana½ sar²rakampana½, ta½ raso kicca½, sampatti v± ass±ti visappanaraso, nissayassa hadayavatthuno, sakalasseva v± k±yassa vijjhattabh±v±p±danato ±ha “attano nissayadahanaraso v±”ti, vijjhattabh±v±p±danatoti ca mil±tabh±v±p±danatoti attho. Yath± katha½ viy±ti ±ha “d±vaggi viy±”ti. So hi vanaghaµeyeva uppanno tameva dahati. Dussanapaccupaµµh±noti attano, parassa ca d³san±k±rena paccupaµµh±no. So hi yassa sant±ne uppanno, ta½ ekantena antamaso vir³pabh±v±p±danenapi d³seti, para½ pana d³setu v±, m± v± hatthena gahita-asuci viya. “Anattha½ me acar²”ti-±d²ni nava ±gh±tavatth³ni padaµµh±namass±ti ±gh±tavatthupadaµµh±no. So upayogaphalak±lesu aniµµhatt± visasa½saµµhap³timutta½ viya daµµhabbo. Aµµh±rasa v±ti iss±d²su aniyatesu ekena saddhi½ aµµh±rasa v±. Pavattiµµhitimatt±ti cetaso pavattisaªkh±t± µhitimatt±, maggaªg±dibh±va½ na gacchati adhimokkhavirahatoti attho. Atha v± pavattiµµhitimatt±ti khaºaµµhitimatt±. “Niv±te d²pacc²na½ µhiti viy±”ti hi vutta½. Cittaµµhiti viya sant±naµµhitiy± paccayo bhavitu½ asamatthatt± nicchay±bh±vena asaºµhahanato cetaso pavattipaccayamattat±ya pavattiµµhitimatt± khaºaµµhitimatt± pavattipaccayamatt± µhiti pavattiµµhit²ti katv±. Vigat± cikicch±ti nissakke paccattavacana½ “pisuº± v±c± paµivirato”ti-±d²su viya, vigat± tikicch±y±ti attho. Ayameva v± p±µho. “Vigat± cikicch±”ti cikicchitu½ dukkarat±ya ceta½ vutta½, na sabbath± cikicch±ya abh±vato. “Eva½ nu kho, na nu kho”ti-±din± sa½sappanavasena seti, samantato v± set²ti sa½sayo. Kampanaras±ti cittassa kampanakicc±. Uddhaccañhi attan± gahit±k±reyeva µhatv± bhamat²ti ek±rammaºasmi½ eva vipphandanavasena pavattati, vicikicch± pana yadipi ekasmi½ ±rammaºe uppajjati, tath±pi “eva½ nu kho, na nu kho”ti añña½ gahetabb±k±ra½ apekkhat²ti n±n±rammaºe kampana½ hoti. Anicchay±k±rena dve¼hak±k±rena paccupaµµh±ti, anicchaya½ v± paccupaµµh±pet²ti anicchayapaccupaµµh±n±. Adhimokkhavicikicch±na½ aññamañña½ vipar²takiccat±ya ±ha “vicikicch±ya abh±ven±”ti. Sam±dh²ti cittekaggat±. S± hi ±rammaºe cittassa samm± ±dh±nato “sam±dh²”ti vuccati. Balav± hot²ti balavamittena dinnapiµµhibalo puriso viya balav± hoti, bal±dibh±va½ gacchat²ti adhipp±yo. Satt±rammaºatt±ti sattapaññatt±rammaºatt±. Nanu paññatt±rammaº±pi vip±k± hont²ti codana½ sandh±y±ha “k±m±vacaravip±k±na½ ekantaparitt±rammaºatt±”ti. Kuto pana virat²na½ kusalattamev±ti c±ritanti ±ha “pañca sikkh±pad± kusal±ti (vibha. 715) hi vuttan”ti. Yadi eva½ lokuttaravip±kesu viratiyo na labbhant²ti? No na labbhanti sikkh±padavibhaªge lokiyaviratiyoyeva sandh±ya vuttatt±. Tena lokiyavip±kesuyeva viratiyo na sambhavant²ti gahetabba½. K±yapas±dasannissitatt± k±ye bhavo s±tabh±vo lakkhaºamass±ti k±yikas±talakkhaº±. Cetasikasukhe vuttanayena paccupaµµh±n±dayo netabb±ti ±ha “ses± vuttanay± ev±”ti. 84-6. Nanu ca iµµhe ±rammaºe sukhavedan± uppajjati, aniµµhe dukkhavedan±, iµµh±niµµhamajjhatte upekkh±vedan±, cakkhuviññ±º±dayo ca kusalavip±k± iµµhe, iµµhamajjhatte v± ±rammaºe uppajjanti, tattha yutto t±va iµµhamajjhatte upekkh±vedan±yogo, na pana iµµh±rammaºe, na c±pi eta½ sakk± vattu½ parikappan±vasena iµµh±rammaºampi iµµhamajjhattato gaºhanti yath± “kammaviññ±ºan”ti vip±k±na½ avañcan²yabh±vato, tasm± katha½ iµµhe, iµµhamajjhatte ca uppajjam±nesu cakkhusotagh±najivh±viññ±ºesu upekkh±vedan±yeva sambhavati, na sukhavedan±, yato tesu upekkh±vedan± vutt±ti ima½ codana½ saªkhepato dassetu½ “iµµh±rammaºayogasmin”ti-±di½ vatv± puna tass± sodhanattha½ “up±d±ya ca r³pen±”ti-±di vutta½. Bh³tar³pa½ up±d±ya niss±ya pavatta½ r³pa½ up±d±yar³pa½. “Up±d±ya ca r³pen±”ti pana “manas² ca k±ro”ti ettha vuttanayameva. “Up±d±yakar³pen±”ti v± p±µho, cakkhuviññ±ºassa vatthubh³tena cakkhupas±dena, tath± sotaviññ±º±d²na½ vatthubh³tena sotapas±d±din± ca up±d±yar³pen±ti attho. Up±d±r³pake pan±ti ya-k±ralopa½ katv± niddeso “paµisaªkh± yoniso”ti-±d²su viya, yath±kkama½ cakkhuviññ±º±d²na½ ±rammaºabh³te r³pasadd±dike up±d±yar³peti attho. Sa½ghaµµan±nigha½sass±ti sa½ghaµµan±saªkh±tassa nigha½sassa. Sa½ghaµµan±yeva aññamaññavisayavisay²bh±vassa anur³padesuppattisaªkh±tanigha½so viy±ti nigha½soti vuccati. Atha v± sampatt±sampattaggahaºavasena sa½ghaµµan±ya nigha½sassa c±ti attho. Cakkhur³pasotasadd± hi aññamañña½ asampatt±yeva anur³padesuppattiy± aññamañña½ ghaµµanti n±ma. Tato tesa½ vasena ghaµµan±k±rabh³to aññamaññ±bhimukhabh±vo “sa½ghaµµan±”ti vutto. Gh±nagandh±, pana jivh±ras± ca aññamañña½ sampatt±yeva ±sannataradese uppann± aññamañña½ nigha½senti ±hacca tiµµhanti. Tato tesa½ vasena nigha½so vuttoti. Dubbalatt±ti adhikaraº²matthake picupiº¹aka½ µhapetv± picupiº¹eneva pahatak±le viya phuµµhamattabh±vena dubbalatt±. D²payeti eva½ sa½ghaµµan±nigha½sassa dubbalatt± vedan± majjhattaµµh±ne tiµµhat²ti upekkh±yoga½ pak±seyya. Yadi eva½ k±yaviññ±ºepi ida½ sam±nanti, noti ±ha “pas±da½ pan±”ti-±di. Yath± hi adhikaraº²matthake kapp±sapicupiº¹a½ µhapetv± k³µena paharantassa k³µa½ picupiº¹amatikkamma adhikaraºi½ gaºh±ti, evameva½ k±yadv±re bahiddh± mah±bh³t±rammaºa½ ajjhattikak±yapas±da½ ghaµµetv± ta½ atikkamma pas±dapaccayesu mah±bh³tesu paµihaññati, nigha½so balav± hoti, tasm± iµµh±rammaºe k±yaviññ±ºasampayutt± sukhavedan± hoti, aniµµh±rammaºe pana vuttanayena dukkhavedan±ti vutta½ hoti. Manodh±tun±ti ettha kiñc±pi dh±tu-saddo idha itthiliªgeyeva dissati, imin±yeva pana ±cariyassa vacanena pulliªgo atth²ti siddha½. Keci pana “sakkaµavoh±rena vuttan”ti vadanti. Sampayutt± dasa dhamm±ti sambandho. Tasm±vetth±ti ettha va-k±ro padasandhimattakaro. K±yaviññ±ºe dukkhavedan±ti kiñc±pi sukh±dikanti ±di-saddena akusalavip±kak±yaviññ±ºassa dukkhavedan±sampayogo vutto, idha panass± lakkhaº±didassanattha½ puna “k±yaviññ±ºe dukkhavedan±”ti upaññ±so kato, ras±dayo panassa kusalavip±ke sukhavedan±ya vuttavipariy±yena yojetabb±ti idha na vutt±. Ses±ti sesacetasik±. Balappattoti ses±hetukacittasampayuttasam±dhito aya½ v²riyindriyayogena balavabh±vappatto, na pana balar±sippattoti attho. Yadi eva½ kasm± cetasikavibh±ganiddese “bal±ni dve dvicittes³”ti vutta½? Tattha hi kiriy±hetukamanoviññ±ºayuga¼a½ sandh±ya tath± vutta½. Sabba½ ses±hetukacittesu cittekaggat±ya vibhaªge–
“Katam± tasmi½ samaye cittassa ekaggat± hoti? Y± tasmi½ samaye cittassa µhit²”ti (dha. sa. 11)–
Ettakameva vatv± kiriy±hetukamanoviññ±ºadh±tusampayutt±ya ekaggat±ya vibhaªge–
“Katam± tasmi½ samaye cittassa ekaggat± hoti? Y± tasmi½ samaye cittassa µhiti saºµhiti avaµµhiti avis±h±ro avikkhepo avis±haµam±nasat± samatho sam±dhindriya½ sam±dhibalan”ti (dha. sa. 11)–
Balapariyos±na½ katv± vibhajitatt± v²riyavibhaªge ca–
“Katama½ tasmi½ samaye v²riyindriya½ hoti? Yo tasmi½ samaye cetasiko v²riy±rambho nikkamo parakkamo uyy±mo v±y±mo uss±ho usso¼h² th±mo dhiti asithilaparakkamat± anikkhittachandat± anikkhittadhurat± dhurasampagg±ho v²riya½ v²riyindriya½ v²riyabalan”ti (dha. sa. 13)–
Balapariyos±na½ katv± vibhajitatt± vibhaªgav±re ±gata½ sam±dhibala½, v²riyabalañca sandh±ya “bal±ni dve dvicittes³”ti vutta½, na pana dhammuddesav±re balar±siya½ ±gatabala½ sandh±ya sabb±hetukacittesu dhammuddesassa maggar±sito paµµh±ya parih²natt±.
87. Vip±kakiriy±hadayeh²ti vip±kakiriyacittehi. Hadaya½ mano m±nasa½ cittanti hi pariy±yavacana½. Sobhana½ gata½ gamanamass±ti sugato. Bhagavato hi vineyyajan³pasaªkamana½ ekantena tesa½ hitasukhanipph±danato sobhana½, tath± lakkhaº±nubyañjanapaµimaº¹itar³pak±yat±ya dhutavilambit±didosarahita½ avahasitar±jaha½savasabhav±raºamigar±jagamana½ k±yagamana½, ñ±ºagamanañca nimmalavipulakaruº±sativ²riy±diguºavisesasamaªg²bh³tamabhin²h±rato y±va mah±bodhi½ anavajjat±ya sobhanamev±ti. Atha v± sakalampi loka½ pariññ±bhisamayavasena sayambhuñ±ºena parij±nanto samm± gato avagatoti sugato, tath± lokasamudaya½ pah±n±bhisamayavasena pajahanto anuppattidhammata½ ±p±dento samm± gato at²toti sugato, lokanirodhasaªkh±ta½ nibb±na½ sacchikiriy±bhisamayavasena samm± gato adhigatoti sugato, lokanirodhag±minipaµipad±saªkh±ta½ magga½ bh±van±bhisamayavasena samm± gato pattoti sugato. Atha v± samm± gadat²ti sugato. Bhagav± hi bh³ta½ taccha½ atthasa½hita½ vineyy±na½ yath±raha½ k±layuttameva dhamma½ bh±sati, tasm± samm± gadat²ti da-k±rassa ta-k±ra½ katv± “sugato”ti vutto. Atha v± sundara½ µh±na½ samm±sambodhi½, nibb±nameva v± gatoti sugato, tena sugatena. 88. “Avagacchat²”ti-±d²su yo bhikkhu an³na½ atthato v± byañjanato v± an³na½ suparipuººa½ tatoyeva parama½ visiµµha½ ima½ abhidhamm±vat±ra½ n±ma pakaraºa½ avagacchati avabujjhati, samm±-uggahaºadh±raº±disamp±danavasena og±hitv± j±n±ti. Atha v± paramanayad²panato parama½ ima½ pakaraºa½ yo an³na½ katv± avagacchati j±n±ti, tasseva½ avagacchato yath±sabh±va½ mananato matisaªkh±t± paññ± dur±sade ma½sacakkhun± param±ºu viya lokiyañ±ºena dur±sade dur±dhigantabbe adhigantu½ dukkaratare, atigambh²raµµh±ne µhapetv± sinerupabbatar±j±na½ r±hu-±d²hi mah±k±yehipi sabbena sabba½ ajjhog±hitu½ asakkuºeyyat±ya mah±samudde viya µhapetv± samm±sambuddha½ s±riputt±d²hipi mah±ñ±ºehi s±vakehi sabbena sabba½ ajjhog±hitu½ asakkuºeyyar³pe abhidhammanaye vijambhate hemantas±lapanti viya pattharati, abhimukh±bhimukheyeva dhamme pavattat²ti v± attho.
Iti abhidhammatthavik±siniy± n±ma
Abhidhamm±vat±rasa½vaººan±ya
Cetasikaniddesavaººan± niµµhit±.