1276-7. Ett±vat±ti yv±ya½ kal±pasammasananiyojanato paµµh±ya y±va udayabbayapaµivedh±ya bh±van± vidhi ±raddho, ett±vat± bh±van±vidh±nena kal±pasammasanampi udayabbayañ±ºupp±dasseva parikammanti. Udayabbayadassana½ ñ±ºanti sambandho. Lakkhaº±ni ca…pe… µhitanti vayadhammameva uppajjati, uppannañca vaya½ upet²ti imin± ±k±rena samapaññ±sa lakkhaº±ni paµivijjhitv± µhita½. Adhun± uppanna½ na t±va balappattanti ±ha “taruºan”ti. Kal±pasammasan±divasena pavattasammasana½ nippariy±yena vipassan±samañña½ labhati. Udayabbay±nupassan±divasena pavattameva labhat²ti ±ha “yassa c±”ti-±di. 1278-80. Athassa im±ya taruºavipassan±ya vipassantassa dasa vipassanupakkiles± uppajjant²ti dassento ±ha “vipassan±y±”ti-±di. Et±y±ti udayabbay±nupassan±saªkh±t±ya taruºavipassan±ya, na bhaªg±nupassan±disaªkh±t±ya taruºavipassan±ya, n±pi nibbid±nupassan±disaªkh±t±ya balavavipassan±y±ti attho. Na hi tad± vipassanupakkiles± uppajjant²ti. Vipassakass±ti ca vipassakassev±ti eva-k±ro luttaniddiµµho. Teneva vakkhati “sampattapaµivedhass±”ti-±di. Diµµhigg±h±divatthubh±vena vipassana½ upakkilesant²ti upakkiles±. Sampatto catusaccaphalapaµivedho yena so sampattapaµivedho, so ca sot±pann±d²na½ aññataro hot²ti ±ha “sot±pann±dino”ti. Apic±ti aya½ vakkham±nasamuccayattho. Idañca ukkaµµhaniddesavasena vutta½ balavavipassan±pattass±pi anuppajjanato. Sampattapaµivedhass±ti v± balavipassan±patta½ sandh±ya vutta½. Sopi hi paµivedhappattiy± ±sann±rahadese µhitatt± sampattapaµivedho n±ma hoti. Evañca sati apic±ti vuttasamuccayattho hoti. Atha v± api-saddo vuttasamuccayattho. Ca-saddo avuttasamuccayattho. Tena nikkhittakammaµµh±na½ saªgaºh±ti. Vipassana½ ±rabhitv± antar± vos±na½ ±pannass±pi vipassanupakkiles± na uppajjanti. Vippaµipannass±ti s²lavipatti-±divasena yath± tath± vippaµipannakassa, garahitabbapaµipannass±ti attho. Atha v± vippaµipannass±ti vipassan±bh±van±saªkh±t±ya samm±paµipattiy± abh±vena virahitapaµipattikassa. 1281. Vipassan±paµipattiyeva hi sasambh±r± pubbabh±ge samm±paµipatti, tadaññ± vippaµipatti, tenevassa visuddhipakkhe “samm±va paµipannass±”ti vutta½. S± ca nikkhittadhurass±pi hot²ti imasmi½ pakkhe nikkhittakammaµµh±nopi imin±va saªgahito hot²ti. Samm±va paµipannass±ti heµµh± vuttavidh±nena samm± eva paµipannassa, na vippaµipannassa v± nikkhittadhurassa v±. Yuttayogass±ti yuttena yogena, ñ±ºena v± bh±vanamanuyuñjanas²lassa. S± pana yuttayogit± samathavasen±pi hot²ti tannivattanattham±ha “sad± vipassakassev±”ti. Uppajjant²ti etth±pi eva-k±ro sambandhitabbo, tena na nuppajjant²ti attho. Aññath± magg±maggañ±ºasseva asambhavato. Kir±ti anussutiya½. S± panes± anussuti p±¼ivaseneva ±gat±ti daµµhabba½. Yath±ha–
“Katha½ dhammuddhaccaviggahita½ m±nasa½ hoti? Aniccato manasikaroto obh±so uppajjati obh±so dhammoti obh±sa½ ±vajjeti, tato vikkhepo uddhacca½, tena uddhaccena viggahitam±naso aniccato upaµµh±na½ yath±bh³ta½ nappaj±n±ti. Dukkhato…pe… anattato upaµµh±na½ yath±bh³ta½ nappaj±n±ti. Tath± aniccato manasikaroto ñ±ºa½ uppajjati…pe… p²ti passaddhi sukha½ adhimokkho paggaho upaµµh±na½ upekkh± nikanti uppajjati, nikanti dhammoti nikanti½ ±vajjeti, tato vikkhepo uddhacca½, tena uddhaccena viggahitam±naso aniccato upaµµh±na½ yath±bh³ta½ nappaj±n±ti. Dukkhato…pe… anattato upaµµh±na½ yath±bh³ta½ nappaj±n±t²”ti (paµi. ma. 2.6).
1282. Id±ni tesa½ obh±s±d²na½ sar³pavibh±vanattha½ tesu uppannesu vipassan±ya upakkilissan±k±rañca dassetu½ “vipassan±y±”ti-±di vutta½. Vipassan±ya obh±soti vipassan±cittasamuµµhita½, sasantatipatita-utusamuµµh±nañca bh±sura½ r³pa½. Tattha vipassan±cittasamuµµh±na½ yogino sar²raµµhameva pabhassara½ hutv± tiµµhati, itara½ sar²ra½ muñcitv± ñ±º±nubh±v±nur³pa½ samantato pharati, ta½ tasseva paññ±yati, tena phuµµhok±se r³pagatampi passati. Passanto ca cakkhuviññ±ºena passati, ud±hu manoviññ±ºen±ti v²ma½sitabbametanti vadanti. ¾cariyadhammap±lattherena pana “dibbacakkhul±bhino viya ta½ manoviññ±ºaviññeyyamev±ti yutta½ viya dissat²”ti (visuddhi. mah±. 2.733) vutta½. 1283-4. Maggappatto phalappatto, ahamasm²ti gaºhat²ti “na vata me ito pubbe evar³po obh±so uppannapubbo, addh± ariyamagga½ pattosmi, phala½ sacch±k±sin”ti amagga½yeva “maggo”ti gaºh±ti. Tasseva½ pana gaºhatoti tassa amagga½yeva “maggo”ti gaºhantassa. Vipassan±v²th²ti paµip±µiy± pavattam±n± vipassan±va ukkant± n±ma hoti, yogino “magga½ pattosm²”ti adhim±nena vissaµµhatt±. Vipassan±v²thintipi p±µho, tasseva½ gaºhato vipassan± tatoyeva v²thi½ ukkant± n±ma hot²ti attho. Obh±sameva so bhikkhu, ass±dento nis²dat²ti so bhikkhu attan± ±raddha½ vipassana½ vissajjetv± obh±sameva lobhavasena v± diµµhivasena v± ass±dento nis²dati. So kho pan±ya½ obh±so kassaci bhikkhuno pallaªkaµµh±namattameva obh±sento uppajjati, kassaci antogabbha½, kassaci bahigabbha½, kassaci sakalavih±ra½ g±vuta½ a¹¹hayojana½ yojana½ dviyojana½ tiyojana½, kassaci pathav²talato paµµh±ya y±va akaniµµhabrahmalok± ek±loka½ kurum±no, yath± samuddamhi yojanamatte macchakacchap± paññ±yanti, eva½ uppajjanti. Bhagavato pana dasasahassilokadh±tu½ obh±sento udap±di. 1285. Vipassan±p²t²ti vipassan±cittasampayutt± p²ti. Khuddik±dik± heµµh± vaººit±yeva, ayañca pañcavidh± p²ti udayabbay±nupassan±ya v²thipaµipann±ya anukkamena uppajjati. Matthakappattena pana udayabbayañ±ºena saddhi½ pharaº±p²tiyeva hoti. Upac±rappanakkhaºato aññad±pi hi pharaº±p²ti hotiyev±ti. Tena vutta½ aµµhakath±ya½ “sakalasar²ra½ p³rayam±n± uppajjat²”ti (visuddhi. 2.734; dha. sa. aµµha. 1.dhammuddesav±ra jh±naªgar±sivaººan±). 1286-7. Yogino…pe… honti h²ti yass±ya½ passaddhi uppann±, tassa yogino rattiµµh±ne v± div±µµh±ne v± nisinnassa k±yacitt±ni passaddh±neva honti, neva daratho hot²ti attho. Passaddhi-±d²ni cha yuga¼±ni aññamaññayog²n²ti passaddhiy± uppann±ya itar±pi uppann±yeva hont²ti kiccadassanamukhena t± sabb±pi dassento “lah³ni c±”ti-±dim±ha. Ettha ca k±ya-ggahaºena r³pak±yass±pi gahaºa½ veditabba½, na vedan±dikkhandhattayasseva. K±yapassaddhi-±dayo hi r³pak±yass±pi darath±dinimmaddak±ti. Kammaññ±neva hont²ti na kevala½ kammaññ±neva suvisad±ni ujuk±niyeva honti, avin±bh±vit±ya pana tadubhaya½ visu½ na vutta½. K±yacitt±na½ passaddh±dibh±vo ca tesa½ apassaddh±dihetubh³t±na½ uddhacc±dithinamiddh±didiµµhim±n±disesan²varaº±di-assaddhiy±dim±y±s±µheyy±disa½kilesadhamm±na½ viddha½sanavaseneva tad± vipassan±cittupp±dassa pavattanato. 1288-90. Manuss±na½ ayanti m±nus², manussayogyak±masukharati. T±disehi manussavisesehi anubhavitabbat±nativattanato dibbaratipi saªgahit±, m±nus²sadisat±ya, k±masukhabh±vena dibb± rati v± m±nus², tass± atikkantat±ya na m±nus²ti am±nus², ta½ am±nusi½. Suññ±g±ranti ya½ kiñci vivitta½ sen±sana½, vipassana½ eva v±, s±pi hi niccabh±v±disuññat±ya, yogino sukhasannissayat±ya ca “suññ±g±ran”ti vattabbata½ labhati. Cittassa anupasamakar±na½ kiles±na½ vigamena santacittassa sa½s±re bhayassa ikkhanena bhikkhuno samm± ñ±yena r³p±r³padhamm±na½ udayabbay±nupassan±divasena te vipassato sammasato samm±raddhavipassan±na½ manuss±na½ visayat±ya am±nus² vipassan±p²tisukhasaññit± rati hot²ti ayamettha g±th±ya saªkhepattho. Dutiyag±th± pana udayabbayañ±ºameva sandh±ya vutt±. Tattha yato yatoti r³pato, ar³pato v±. 1291. ѱº±dayoti ñ±ºasaddh±dayo satta. Vuttanayen±ti “ñ±ºanti vipassan±ñ±ºa½, saddh±ti vipassan±cittasampayutt± saddh±”ti-±din± vuttanay±nus±rena vipassan±vaseneva ñeyy±. Tattha ñ±ºa½ r³p±r³padhamme udayabbay±nupassan±vasena tulayantassa t²rentassa vissaµµha-indavajiramiva avigatavega½ tikhiºa½ s³ra½ ativisada½ uppajjati. Tath± hi tena yog² “magga½ pattosm²”ti maññati. Saddh±ti kilesak±lusiy±pagamena cittacetasik±na½ atisayapas±dabh³t± balavat² saddh±, na pana kammaphala½, ratanattaya½ v± saddahanavasena pavatt±. Satipi s³paµµhit± acal± pabbatar±jasadis± uppajjati. Imiss± ca uppann±ya so ya½ ya½ µh±na½ paccavekkhati, ta½ ta½ µh±namassa anupavisitv± okkhanditv± pakkhanditv± paribhaº¹abh³tassa yath±kamm³pagañ±ºassa upaµµhahante paralokavisayatt± vaºº±yatanavisayamat²tanti dibbacakkhuno paraloko viya satiy± upaµµh±ti. Sukha½ pana sakalasar²ra½ abhisandam±na½ atipaº²ta½ uppajjati. Tasmiñhi uppanne ta½samuµµhitehi atipaº²tehi r³pehi sabbo k±yo pariphuµo, paribr³hito ca hoti. Upekkh± pana vipassanupekkh± ceva ±vajjanupekkh± ca. Tattha vicinitavicayatt± saªkh±r±na½ vicinane majjhattabh±vena µhit± vipassanupekkh±. S± pana atthato tath±pavatt± tatramajjhattupekkh±va. Manodv±r±vajjanacittasampayutt± vedan± ±vajjane ajjhupekkhanavasena pavattiy± ±vajjanupekkh±ti vuccati. Duvidh± panes± tad± uppajjati. Tath± hi tasmi½ samaye sabbasaªkh±r±na½ udayabbaye majjhattabh³t± vipassanupekkh± balavat² uppajjati, manodv±re ±vajjanupekkh±pi. S± hissa ta½ ta½ µh±na½ ±vajjantassa vissaµµha-indavajiramiva, pattapuµe pakkhandatattan±r±co viya ca s³r± tikhiº± hutv± pavattati. V²riyampi asithilamanacc±raddha½ sampayuttadhamme kilesapakkhato kosajjapakkhato paggaºhanta½ supaggahitamuppajjati, nikanti ca obh±s±dipaµimaº¹it±ya vipassan±ya ±laya½ kurum±n± bh±van±ya s±tisayappavattiy± sukhum± sant±k±r± uppajjati. Y± kilesoti pariggahitumpi na yutt±. Yath± ca obh±se, eva½ etesupi aññasmi½ uppanne yog±vacaro “na vata me ito pubbe evar³p± p²ti uppannapubb±, evar³p± passaddhi ñ±ºa½ saddh± sati sukha½ upekkh± v²riya½ nikanti uppannapubb±, addh± maggaphalappattosm²”ti gaºh±ti, tasseva½ gaºhato vipassan± v²thi-ukkant± n±ma hoti. So teyeva ass±dento nis²dati. Ime ca pana vipassanupakkiles± yebhuyyena samathavipassan±l±bhino uppajjanti. So sam±pattivikkhambhit±na½ kiles±na½ asamud±c±rato “arah± ahan”ti citta½ upp±det²ti. 1292-3. Upaklesassa vatthutoti nippariy±yato diµµhim±nataºh± idha upakkiles± tesa½ vatthuto uppattiµµh±nat±ya, na sabh±vato akusalatt±. Yath± pana obh±s±dayo, eva½ nikantipi diµµhigg±h±d²na½ µh±na½ hot²ti vatthubh±vopiss± yujjateva. Ta½tam±vajjam±nassa, bh±van± parih±yat²ti ta½ ta½ obh±s±dika½ ±vajjam±nassa diµµhim±nataºh±vasena “mama obh±so”ti-±digg±ha½ pavattentassa bh±van± v²thi½ okkamitv± parivaµµati. Appa½ sutametass±ti appassuto. 1294-7. Bahussuto pana obh±s±d²su uppannesu “aya½ kho me obh±so uppanno, so kho pan±ya½ anicco saªkhato paµiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo vir±gadhammo nirodhadhammo”ti v±, sace obh±so att± bhaveyya, att±ti gahetu½ vaµµeyya, anatt± ca pan±ya½ att±ti gahito, tasm± “so avasavattanaµµhena anatt±, hutv± abh±vaµµhena anicco, udayabbayapaµip²¼anaµµhena dukkho”ti-±din± samanupassati, so eva½ samanupassanto upakkilesajaµa½ vijaµetv± obh±s±dayo dhamm± na maggo, upakkilesavinimutta½ pana v²thipaµipanna½ vipassan±ñ±ºa½ maggoti maggañca amaggañca vavatthapeti. Tena vutta½ “sabbobh±s±dayo”ti-±di. Magg±maggesu ñ±ºanti magg±maggañ±ºa½, magg±maggañ±ºadassanavisuddh²ti vutta½ hoti. Magg±maggañ±ºadassanavisuddhipattiy± ca tena yogin± tiººa½ sacc±nañca vavatth±na½ kata½ hoti. Katha½? Diµµhivisuddhiy± t±va n±mar³pavavatth±panena dukkhasaccavavatth±na½ kata½ hoti, kaªkh±vitaraºavisuddhiy± paccayapariggahena samudayasaccassa vavatth±na½. Abhidhammanayasmiñhi sabbakiles±, kammañca samudayasacca½, imissa½ magg±maggañ±ºadassanavisuddhiya½ samm± maggassa avadh±raºena maggasacca½. Tadup±yabh³tassa hi maggassa avadh±raºena ta½ avadh±ritamev±ti eva½ lokiyeneva t±va ñ±ºena tiººa½ sacc±na½ vavatth±na½ kata½ hoti.
Iti abhidhammatthavik±siniy± n±ma
Abhidhamm±vat±rasa½vaººan±ya
Magg±maggañ±ºadassanavisuddhiniddesavaººan± niµµhit±.