Paccayasabh±gatoti etesu hi catuv²satiy± paccayesu anantarasamanantara-anantar³panissaya-±sevananatthivigat± sabh±g±, tath± ±rammaºa-±rammaº±dhipati-±rammaº³panissay±ti imin± up±yenettha paccayasabh±gatopi viññ±tabbo vinicchayo. Paccayavisabh±gatoti purej±tapaccayo panettha pacch±j±tapaccayena visabh±go, tath± sampayuttapaccayo vippayuttapaccayena, atthipaccayo natthipaccayena, vigatapaccayo avigatapaccayen±ti imin± up±yenettha paccayavisabh±gatopi viññ±tabbo vinicchayo. Yuga¼akatoti etesu ca atthasarikkhat±ya, saddasarikkhat±ya, k±lapaµipakkhat±ya, hetuphalat±ya, aññamaññapaµipakkhat±y±ti imehi k±raºehi yuga¼akato viññ±tabbo vinicchayo. Anantarasamanantar± hi atthasarikkhat±ya eka½ yuga¼aka½ n±ma; nissay³panissay± saddasarikkhat±ya, purej±tapacch±j±t± k±lapaµipakkhat±ya, kammapaccayavip±kapaccay± hetuphalat±ya, sampayuttavippayuttapaccay± aññamaññapaµipakkhat±ya eka½ yuga¼aka½ n±ma, tath± atthinatthipaccay±, vigat±vigatapaccay± c±ti evamettha yuga¼akatopi viññ±tabbo vinicchayo. Janak±janakatoti etesu ca anantarasamanantar±nantar³panissayapakat³panissay±sevanapaccay± n±n±kkhaºiko, kammapaccayo, natthivigatapaccay±ti ime paccay± janak±yeva, na ajanak±. Pacch±j±tapaccayo kevala½ upatthambhakoyeva, na janako. Ses± janak± ca ajanak± ca upatthambhak± c±ti attho. Evamettha janak±janakatopi viññ±tabbo vinicchayo. Sabbaµµh±nik±sabbaµµh±nikatoti etesu ca sahaj±tanissaya-atthi-avigatapaccay± sabbaµµh±nik± n±ma, sabbesa½ saªkhat±na½ r³p±r³padhamm±na½ µh±nabh³t± k±raºabh³t±ti attho. Etehi vin± uppajjam±no ekadhammopi natth²ti. ¾rammaºa-±rammaº±dhipati-anantarasamanantar±nantar³panissayapakat³panissay±sevanasampayuttanatthivigatapaccay± asabbaµµh±nik± n±ma. Na sabbesa½ r³p±r³padhamm±na½ µh±nabh³t±, ar³pakkhandh±naññeva pana µh±nabh³t± k±raºabh³t±ti attho. Ar³padhamm±yeva hi etehi uppajjanti, na r³padhamm±. Purej±tapacch±j±t±pi asabbaµµh±nik± ar³par³p±naññeva yath±kkamena paccayabh±vato. Vutt±vases±pi ekacc±na½ r³p±r³padhamm±na½ uppattihetuto na sabbaµµh±nik±ti evamettha sabbaµµh±nik± sabbaµµh±nikatopi viññ±tabbo vinicchayo. R³pa½ r³pass±ti-±divikappatoti etesu ca catuv²satiy± paccayesu ekapaccayopi ekantena r³pameva hutv± r³passeva paccayo n±ma natthi, ekantena pana r³pa½ hutv± ar³passeva paccayo n±ma atthi. Kataro panesoti? Purej±tapaccayo. Purej±tapaccayo hi ekantena r³pameva hutv± ar³passeva paccayo hoti. Ekantena r³pameva hutv± r³p±r³passeva paccayo n±m±tipi natthi, ekantena pana ar³pa½ hutv± ar³passeva paccayo n±ma atthi. Kataro panesoti? Anantarasamanantara-±sevanasampayuttanatthivigatavasena chabbidho. So hi sabbopi ekantena ar³pameva hutv± ar³passeva paccayo hoti. Ekantena ar³pameva hutv±pi ekantena r³passeva paccayo n±m±tipi atthi. Kataro panesoti? Pacch±j±tapaccayo. So hi ekantena ar³pa½ hutv± r³passeva paccayo hoti; ekantena pana ar³padhammova hutv± r³p±r³p±na½ paccayopi atthi. Kataro panesoti? Hetukammavip±kajh±namaggavasena pañcavidho. So hi sabbopi ekantena ar³pameva hutv± r³padhamm±na½ ar³padhamm±nampi paccayo hoti. Ekantena pana r³p±r³pameva hutv± r³passeva paccayo n±m±tipi natthi, ar³passeva pana hoti. Kataro panesoti? ¾rammaºapaccayo ceva upanissayapaccayo ca. Idañhi dvaya½ ekantena r³p±r³pameva hutv± ar³passeva paccayo hoti. Ekantena r³p±r³pameva hutv± pana r³p±r³passeva paccayo n±m±tipi atthi. Kataro panesoti? Adhipatisahaj±ta-aññamaññanissaya-±h±ra-indriyavippayutta-atthi-avigatavasena navavidho. So hi sabbopi ekantena r³p±r³pameva hutv± r³p±r³passeva paccayo hot²ti evamettha r³pa½ r³pass±ti-±divikappatopi viññ±tabbo vinicchayo. Bhavabhedatoti imesu pana catuv²satiy± paccayesu pañcavok±rabhave t±va na koci paccayo na labbhati n±ma. Catuvok±rabhave pana tayo purej±tapacch±j±tavippayuttapaccaye apanetv± ses± ekav²satimeva labbhanti. Ekavok±rabhave sahaj±ta-aññamaññanissayakamma-indriya-atthi-avigatavasena satteva labbhanti. B±hire pana anindriyabaddhar³pe sahaj±ta-aññamaññanissaya-atthi-avigatavasena pañceva labbhant²ti evamettha bhavabhedatopi viññ±tabbo vinicchayoti.
Paccayaniddesav±ravaººan± niµµhit±.
Pucch±v±ro
1. Paccay±nulomavaººan±
Eva½ anulomapaµµh±n±d²su tikapaµµh±n±divasena catuv²satisamantapaµµh±nasamodh±ne paµµh±namah±pakaraºe ye tik±dayo niss±ya niddiµµhatt± eta½ tikapaµµh±na½, dukapaµµh±na½…pe… dukadukapaµµh±nanti vutta½. Te an±masitv± yesa½ paccay±na½ vasena te tik±dayo vibhatt±, te paccaye eva t±va imin± m±tik±nikkhepapaccayavibhaªgasaªkh±tena v±rena uddesato ca niddesato ca dassetv±, id±ni ye tik±dayo niss±ya niddiµµhatt± eta½ tikapaµµh±na½, dukapaµµh±na½…pe… dukadukapaµµh±nanti vutta½. Te tik±dayo imesa½ paccay±na½ vasena vitth±retv± dassetu½ ekeka½ tikaduka½ niss±ya sattahi mah±v±rehi desan± kat±. Tesa½ im±ni n±m±ni– paµiccav±ro, sahaj±tav±ro, paccayav±ro, nissayav±ro, sa½saµµhav±ro, sampayuttav±ro, pañh±v±roti. Tattha “kusala½ dhamma½ paµicca kusalo dhammo”ti eva½ paµicc±bhidh±navasena vutto paµiccav±ro n±ma. Kusala½ dhamma½ sahaj±to kusalo dhammo”ti eva½ sahaj±t±bhidh±navasena vutto sahaj±tav±ro n±ma. So purimena paµiccav±rena atthato ninn±n±karaºo. Paµicc±bhidh±navasena bujjhanak±na½ vasena pana paµhamo vutto, sahaj±t±bhidh±navasena bujjhanak±na½ vasena dutiyo. Dv²supi cetesu r³p±r³padhammavasena paccay± ceva paccayuppannadhamm± ca veditabb±. Te ca kho sahaj±t±va, na purej±tapacch±j±t± labbhanti. “Kusala½ dhamma½ paccay± kusalo dhammo”ti eva½ paccay±bhidh±navasena vutto pana paccayav±ro n±ma. Sopi purimav±radvaya½ viya r³p±r³padhammavaseneva veditabbo. Paccayo panettha purej±topi labbhati. Ayamassa purimav±radvayato viseso. Tadanantaro “kusala½ dhamma½ niss±ya kusalo dhammo”ti eva½ nissay±bhidh±navasena vutto nissayav±ro n±ma. So purimena paccayav±rena atthato ninn±n±karaºo. Paccay±bhidh±navasena bujjhanak±na½ vasena pana paµhamo vutto, nissay±bhidh±navasena bujjhanak±na½ vasena dutiyo. Tato para½ “kusala½ dhamma½ sa½saµµho kusalo dhammo”ti eva½ sa½saµµh±bhidh±navasena vutto sa½saµµhav±ro n±ma. “Kusala½ dhamma½ sampayutto kusalo dhammo”ti eva½ sampayutt±bhidh±navasena vutto sampayuttav±ro n±ma. So purimena sa½saµµhav±rena atthato ninn±n±karaºo. Sa½saµµh±bhidh±navasena bujjhanak±na½ vasena pana paµhamo vutto, sampayutt±bhidh±navasena dutiyo. Dv²supi cetesu ar³padhammavaseneva paccay± paccayuppann± ca veditabb±. Sattamav±re pana yasm± “kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo”ti-±din± nayena te te pañhe uddharitv± puna “kusal± het³ sampayuttak±na½ khandh±nan”ti-±din± nayena sabbepi te pañh± nijjaµ± niggumb± ca katv± vibhatt±, tasm± so v±ro pañh±na½ s±dhuka½ vibhattatt± pañh±v±rotveva saªkhya½ gato. R³p±r³padhammavaseneva panettha paccay±pi paccayuppann±pi veditabb±. Tattha yo t±va esa sabbapaµhamo paµiccav±ro n±ma, so uddesato niddesato ca duvidho hoti. Tattha uddesav±ro paµhamo, pucch±v±rotipi vuccati. Paººattiv±rotipi tasseva n±ma½. So hi kusal±dayo paµicca kusal±d²na½ hetupaccay±d²na½ vasena uddiµµhatt± uddesav±ro, kusal±dayo paµicca hetupaccay±divasena kusal±d²na½ uppattiy± pucchitatt± pucch±v±ro, kusal±dayo paµicca hetupaccay±divasena kusal±d²na½ uppattiy± paññ±pitatt± paººattiv±rotipi vutto. 25-34. Tattha siy± kusala½ dhamma½ paµicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccay±ti parikappapucch±. Ayañhettha attho– yo kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccay±, ki½ so kusala½ dhamma½ paµicca siy±ti atha v± kusala½ dhamma½ paµicca yo kusalo dhammo uppajjeyya, so hetupaccay± siy±ti ayamettha attho. Tattha paµ²ti sadisatthe vattati. Sadisapuggalo hi paµipuggalo, sadisabh±go ca paµibh±goti vuccati. Icc±ti gamanussukkavacanameta½. Ubhaya½ ekato katv± paµicc±ti paµigantv± sahuppattisaªkh±tena sadisabh±vena patv±, tena saddhi½ ekato uppattibh±va½ upagantv±ti vutta½ hoti. Kusalo dhammoti eva½ sahuppattibh±vena kusala½ dhamma½ paµicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccay±ti pucchati. Atha v± paµicc±ti paccaya½ katv±. Ta½ pana paccayakaraºa½ purej±tepi paccaye labbhati sahaj±tepi. Idha sahaj±ta½ adhippeta½. Siy± kusala½ dhamma½ paµicca akusaloti-±d²supi eseva nayo. Tattha kiñc±pi sahaj±tavasena kusala½ dhamma½ paµicca akusalo natthi, imasmi½ pana pucch±v±re yampi vissajjiyam±na½ atthato labbhati, yampi na labbhati, ta½ sabba½ pucch±vasena uddhaµa½. Parato pana vissajjane ya½ na labbhati, ta½ pah±ya ya½ labbhati, tadeva vissajjita½. Evamettha pucch±na½ atthañceva pucch±gatiñca ñatv± id±ni gaºanavasena pucch±paricchedo veditabbo Ettha hi “kusala½ dhamma½ paµicc±”ti kusalapada½ ±di½ katv± kusal±kusal±by±katant± tisso pucch±, puna tadev±di½ katv± kusal±by±kat±divasena dukappabhedant± tisso, puna tadev±di½ katv± tikant± ca ek±, eva½ kusala½ dhamma½ paµicc±ti kusal±dik± satta pucch±, tath± akusal±dik±, tath± aby±kat±dik±, tath± kusal±by±kat±dik±, akusal±by±kat±dik±, kusal±kusal±dik±, kusal±kusal±by±kat±dik±ti sabb±pi sattanna½ sattak±na½ vasena kusalattika½ niss±ya hetupaccaye ek³napaññ±sa½ pucch±. Tattha ekam³lak±vas±n± nava, ekam³laduk±vas±n± nava, ekam³latik±vas±n± tisso, dukam³la-ek±vas±n± nava, dukam³laduk±vas±n± nava, dukam³latik±vas±n± tisso, tikam³la-ek±vas±n± tisso, tikam³laduk±vas±n± tisso, tikam³latik±vas±n± ek±ti evamet± m³lavasen±pi veditabb±. Yath± ca hetupaccaye ek³napaññ±sa½, ±rammaºapaccay±d²supi tathev±ti sabbesupi catuv²satiy± paccayesu–
Sahassamekañca sata½, chasattati pun±par±;
pucch± sampiº¹it± honti, nayamhi ekam³lake.
35-36. Tato para½ hetupaccay± ±rammaºapaccay±ti dum³lakanayo ±raddho. Tattha het±rammaºaduko…pe… hetu-avigatadukoti hetupaccayena saddhi½ tev²sati duk± honti. Tesu hetupaccaye viya het±rammaºadukepi ek³napaññ±sa½ pucch±, t±su p±¼iya½ dveyeva dassit±. Yath± ca het±rammaºaduke ek³napaññ±sa½ tath± het±dhipatiduk±d²supi. Tattha paµhamapucch±vasena het±dhipatiduko, het±nantaraduko, hetusamanantaradukoti paµip±µiy± tayo duke dassetv± pariyos±ne hetu-avigataduko dassito, sesa½ saªkhitta½. Pucch±paricchedo panettha eva½ veditabbo.