19. Ek³nav²satimavaggo

1. Kilesapajahanakath±vaººan±

828-831. Id±ni kilesapajahanakath± n±ma hoti. Tattha “yasm± kilesapah±na½ n±ma atthi, pah²nakilesassa ca at²t±pi kiles± pah²n±va honti, an±gat±pi, paccuppann±pi, tasm± at²tepi kilese pajahati, an±gatepi, paccuppannep²”ti yesa½ laddhi, seyyath±pi ekacc±na½ uttar±pathak±na½; te sandh±ya at²teti-±dipucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa Sesa½ yath±p±¼imeva niyy±ti. Natthi kilese jahat²ti imasmi½ pana parav±dissa pañhe yasm± kacavara½ pajahantassa kacavare cha¹¹anav±y±mo viya kilese pajahantassa na at²t±dibhedesu kilesesu v±y±mo atthi, nibb±n±rammaºe pana ariyamagge pavattite kiles± anuppann±yeva nuppajjant²ti pah²n± n±ma honti, tasm± na hevanti paµikkhipati. Tena hi at²te kilese pajahat²ti-±di pana yasm± “natthi kilesapajahan±”ti na vattabba½, tasm± at²t±dibhede pajahat²ti chalena vutta½.

Kilesapajahanakath±vaººan±.

2. Suññatakath±vaººan±

832. Id±ni suññatakath± n±ma hoti. Tattha suññat±ti dve suññat± khandh±nañca anattalakkhaºa½ nibb±nañca. Tesu anattalakkhaºa½ t±va ekacca½ ekena pariy±yena siy± saªkh±rakkhandhapariy±panna½, nibb±na½, apariy±pannameva. Ima½ pana vibh±ga½ aggahetv± “suññat± saªkh±rakkhandhapariy±pann±”ti yesa½ laddhi, seyyath±pi andhak±na½, te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Animittanti sabbanimittarahita½ nibb±na½. “Appaºihito”tipi tasseva n±ma½. Kasm± paneta½ ±bhatanti? Avibhajjav±d²v±de dos±ropanattha½. Yassa hi avibhajitv± “ekadeseneva suññat± saªkh±rakkhandhapariy±pann±”ti laddhi, tassa nibb±nampi saªkh±rakkhandhapariy±pannanti ±pajjati. Imassa dosass±ropanattha½ “animitta½ appaºihitan”ti ±bhata½. Itaro tassa pariy±pannabh±va½ anicchanto paµikkhipati. Saªkh±rakkhandho na aniccoti-±di nibb±nasaªkh±t±ya suññat±ya aniccabh±v±pattidosadassanattha½ vutta½.
833. Saªkh±rakkhandhassa suññat±ti “yadi aññassa khandhassa suññat± aññakkhandhapariy±pann±, saªkh±rakkhandhasuññat±yapi sesakkhandhapariy±pann±ya bhavitabban”ti codanattha½ vutta½. Saªkh±rakkhandhassa suññat± na vattabb±ti-±di “yadi saªkh±rakkhandhasuññat± sesakkhandhapariy±pann± na hoti, sesakkhandhasuññat±pi saªkh±rakkhandhapariy±pann± na hot²”ti paµilomadassanattha½ vutta½.
834. Suññamida½, bhikkhave, saªkh±r±ti sutta½ parasamayato ±bhata½. Tattha saªkh±r±ti “sabbe saªkh±r± anicc±”ti ±gataµµh±ne viya pañcakkhandh±, te ca attattaniyasuññatt± suññat±ti s±san±vacara½ hoti, na virujjhati, tasm± anuññ±ta½. Yasm± paneta½ na suññat±ya saªkh±rakkhandhapariy±pannabh±va½ d²peti, tasm± as±dhakanti.

Suññatakath±vaººan±.

3. S±maññaphalakath±vaººan±

835-836. Id±ni s±maññaphalakath± n±ma hoti. Tattha maggav²thiyampi phalasam±pattiv²thiyampi ariyamaggassa vip±kacitta½ s±maññaphala½ n±m±ti sakasamaye sanniµµh±na½. Yesa½ pana tath± aggahetv± “kilesapah±nañceva phaluppatti ca s±maññaphala½, tasm± asaªkhatan”ti laddhi, seyyath±pi pubbaseliy±na½; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sesamettha heµµh± vuttanayatt± yath± p±¼imeva niyy±t²ti.

S±maññaphalakath±vaººan±.

4. Pattikath±vaººan±

837-840. Id±ni pattikath± n±ma hoti. Tattha “ya½ ya½ paµilabbhati, tassa tassa paµil±bho patti n±ma. S± ca asaªkhat±”ti yesa½ laddhi, seyyath±pi pubbaseliy±naññeva; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sesamidh±pi heµµh± vuttanayatt± yath±p±¼imeva niyy±t²ti Na vattabbanti-±di y±ya laddhiy± patti asaªkhat±ti maññati, ta½ pak±setu½ vutta½. Tattha sakav±d² “na heva½ vattabbe”ti paµikkhipanto kevala½ pattiy± r³p±dibh±va½ na sampaµicchati. Na hi patti n±ma koci dhammo atthi, na pana asaªkhatabh±va½ anuj±n±ti. Itaro pana paµikkhepamatteneva asaªkhat±ti laddhi½ patiµµhapeti, s± ayoniso patiµµh±pitatt± appatiµµhit±yev±ti.

Pattikath±vaººan±.

5. Tathat±kath±vaººan±

841-843. Id±ni tathat±kath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “r³p±d²na½ sabbadhamm±na½ r³p±disabh±vat±saªkh±t± tathat± n±ma atthi, s± ca saªkhatesu r³p±d²su apariy±pannatt± asaªkhat±”ti laddhi, seyyath±pi ekacc±na½ uttar±pathak±na½, te sandh±ya pucch± sakav±dissa paµiññ± itarassa. Sesamidh±pi heµµh± vuttanayatt± p±kaµamev±ti.

Tathat±kath±vaººan±.

6. Kusalakath±vaººan±

844-846. Id±ni kusalakath± n±ma hoti. Tattha anavajjampi kusala½ iµµhap±kampi. Anavajja½ n±ma kilesavippayutta½. Aya½ nayo µhapetv± akusala½ sabbadhamme bhajati. Iµµhavip±ka½ n±ma ±yati½ upapattipavattesu iµµhaphalanipph±daka½ puñña½. Aya½ nayo kusalattike ±dipadameva bhajati. Yesa½ pana ima½ vibh±ga½ aggahetv± anavajjabh±vamatteneva nibb±na½ kusalanti laddhi, seyyath±pi andhak±na½, tesa½ iµµhavip±kaµµhena nibb±nassa kusalat±bh±va½ d²petu½ pucch± sakav±dissa, attano laddhivasena paµiññ± itarassa. Sesamidh±pi heµµh± vuttanayatt± utt±natthamev±ti.

Kusalakath±vaººan±.

7. Accantaniy±makath±vaººan±

847. Id±ni accantaniy±makath± n±ma hoti. Tattha yesa½ “saki½ nimuggo nimuggova hot²”ti (a. ni. 7.15) sutta½ niss±ya “atthi puthujjanassa accantaniy±mat±”ti laddhi, seyyath±pi ekacc±na½ uttar±pathak±na½, te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. M±tugh±takoti-±di “niyatamicch±diµµhikassa ca m±tugh±tak±d²nañca sam±ne micchattaniy±me m±tugh±tak±d²hipi te accantaniyatehi bhavitabban”ti codanattha½ vutta½. Itaro “niyatamicch±diµµhiko sa½s±rakh±ºuko bhavantarepi niyatova ime pana ekasmiññeva attabh±ve”ti laddhiy± na hevanti paµikkhipati
848. Vicikicch± uppajjeyy±ti “aya½ niyato v± no v±”ti eva½ uppajjeyy±ti pucchati. Itaro anuppattik±raºa½ apassanto paµij±n±ti. Nuppajjeyy±ti puµµho pana ya½ diµµhi½ ±sevanto niy±ma½ okkanto, tattha anuppatti½ sandh±ya paµij±n±ti. Tato pah²n±ti puµµho maggena appah²natt± paµikkhipati, ta½ diµµhi½ ±rabbha asamud±c±rato paµij±n±ti. Atha na½ yasm± pah±na½ n±ma vin± ariyamaggena natthi, tasm± tassa vasena codetu½ sot±pattimaggen±ti-±dim±ha. So ekamaggen±pi appah²natt± paµikkhipati. Puna katamen±ti puµµho micch±magga½ sandh±ya akusalen±ti-±dim±ha.
849. Ucchedadiµµhi uppajjeyy±ti dutiyaniy±muppatti½ pucchati. Itaro yasm± “yepi te okkal± vayabhiññ± natthikav±d± akiriyav±d± ahetukav±d±”ti (ma. ni. 3.143) vacanato tissopi niyatamicch±diµµhiyo ekassa uppajjanti, tasm± paµij±n±ti.
850. Atha na½ “na ca n±ma so accantaniy±mo”ti codetu½ hañc²ti-±dim±ha. Accantaniyatassa hi dutiyaniy±mo niratthako. Nuppajjeyy±ti pañhe ya½ sassatadiµµhiy± sassatanti gahita½, tadeva ucchijjissat²ti gahetv± anuppatti½ sandh±ya paµij±n±ti. Pah²n±ti puµµho maggena appah²natt± paµikkhipati, vuttanayena anuppajjanato paµij±n±ti. Sassatadiµµhi uppajjeyy±ti-±d²supi eseva nayo. Sesa½ vicikicch±v±re vuttanayameva.
851-852. Na vattabbanti pucch± parav±dissa, suttassa atthit±ya paµiññ± sakav±dissa. Na pana so bhavantarepi nimuggova. Imasmiññeva hi bhave abhabbo so ta½ diµµhi½ pajahitunti ayamettha adhipp±yo, tasm± as±dhakametanti. Sabbak±la½ ummujjitv± nimujjat²ti-±di vacanamatte abhinivesa½ akatv± attho pariyesitabboti dassanattha½ vuttanti.

Accantaniy±makath±vaººan±.

8. Indriyakath±vaººan±

853-856. Id±ni indriyakath± n±ma hoti. Tattha lokiy± saddh± saddh± eva n±ma, na saddhindriya½. Tath± lokiya½ v²riya½…pe… sati… sam±dhi… paññ± paññ±yeva n±ma, na paññindriyanti yesa½ laddhi, seyyath±pi hetuv±d±nañceva mahis±sak±nañca; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa Natthi lokiy± saddh±ti-±di yasm± lokiy±pi saddh±dayova dhamm± adhipatiyaµµhena indriya½, na saddh±d²hi añña½ saddhindriy±di n±ma atthi, tasm± lokiy±nampi saddh±d²naññeva saddhindriy±dibh±vadassanattha½ vutta½. Atthi lokiyo manoti-±di yath± te lokiy±pi man±dayo dhamm± manindriy±d²ni, eva½ lokiy± saddh±dayopi saddhindriy±n²ti upam±ya tassatthassa vibh±vanattha½ vutta½. Sesamettha yath±p±¼imeva niyy±t²ti.

Indriyakath±vaººan±.

Ek³nav²satimo vaggo.