14. Cuddasamavaggo
1. Kusal±kusalapaµisandahanakath±vaººan±
686-690. Id±ni kusal±kusalapaµisandahanakath± n±ma hoti. Tattha kusala½ v± akusalassa, akusala½ v± kusalassa anantar± uppajjanaka½ n±ma natth²ti tesa½ aññamañña½ paµisandh±na½ na yujjati. Ye pana yasm± ekavatthusmiññeva rajjati virajjati ca, tasm± ta½ aññamañña½ paµisandahat²ti laddhi½ gahetv± µhit±, seyyath±pi mah±saªghik±; te sandh±ya pucch± sakav±dissa; paµiññ± itarassa. ¾vaµµan± paºidh²ti ubhaya½ ±vajjanasseva n±ma½. Tañhi bhavaªga½ ±vaµµet²ti ±vaµµan±. Bhavaªg±rammaºato aññasmi½ ±rammaºe citta½ paºidahati µhapet²ti paºidhi. Kusala½ an±vaµµentass±ti ya½ ta½ akusal±nantara½ paµisandahanta½ kusala½ uppajjati, ta½ an±vaµµentassa uppajjat²ti pucchati. Itaro pana vin± ±vajjanena kusalassa uppatti½ apassanto paµikkhipati. Kusala½ ayoniso manasikarototi ida½ yadi akusal±nantara½ kusala½ uppajjeyya, akusalasseva ±vajjanena ayoniso manasikaroto uppajjeyy±ti codanattha½ vutta½. Sesa½ yath±p±¼imeva niyy±ti. Nanu yasmi½yeva vatthusminti vacana½ ek±rammaºe sar±gavir±guppatti½ d²peti, na kusal±kusal±na½ anantarata½, tasm± as±dhakanti.
Kusal±kusalapaµisandahanakath±vaººan±.
2. Sa¼±yatanuppattikath±vaººan±
691-692. Id±ni sa¼±yatanuppattikath± n±ma hoti. Tattha upapattesiyena paµisandhicittena saheva opap±tik±na½ sa¼±yatana½ uppajjati. Gabbhaseyyak±na½ ajjhattik±yatanesu man±yatanak±y±yatan±neva paµisandhikkhaºe uppajjanti. Ses±ni catt±ri sattasattatirattimhi. T±ni ca kho yena kammun± paµisandhi gahit±, tasseva aññassa v± katatt±ti aya½ sakasamaye v±do. Yesa½ pana ekakammasambhavatt± sampannas±kh±viµap±na½ rukkh±d²na½ a½kuro viya b²jamatta½ sa¼±yatana½ m±tukucchismi½ paµisandhikkhaºeyeva uppajjat²ti laddhi, seyyath±pi pubbaseliy±na½; te sandh±ya sa¼±yatananti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sabbaªgapaccaªg²ti-±di sa¼±yatane sati evar³po hutv± okkameyy±ti codanattha½ vutta½. M±tukucchigatass±ti pucch± parav±dissa. Parato m±tukucchigatassa pacch± kes±ti pucch± sakav±dissa. Sesamettha utt±natthamev±ti.
Sa¼±yatanuppattikath±vaººan±.
3. Anantarapaccayakath±vaººan±
693-697. Id±ni anantarapaccayakath± n±ma hoti. Tattha naccag²t±d²su r³padassanasaddasavan±d²na½ lahuparivattita½ disv± “im±ni viññ±º±ni aññamaññassa anantar± uppajjant²”ti yesa½ laddhi, seyyath±pi uttar±pathak±na½; te sandh±ya cakkhuviññ±ºass±ti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sotaviññ±ºa½ r³p±rammaºa½yev±ti yadi cakkhuviññ±ºassa anantar± uppajjeyya, vip±kamanodh±tu viya r³p±rammaºa½ siy±ti codetu½ vutta½. Cakkhuñca paµicca r³pe ca uppajjati sotaviññ±ºanti pañhesu sutt±bh±vena paµikkhipitv± anantaruppatti½ sallakkhento laddhivasena paµij±n±ti. Taññeva cakkhuviññ±ºa½ ta½ sotaviññ±ºanti yath± paµhamajavan±nantara½ dutiyajavana½ manoviññ±ºabh±vena taññeva hoti, ki½ te tath± etampi dvaya½ ekamev±ti pucchati. Imin± nayena sabbav±resu attho veditabbo. Naccati g±yat²ti-±divacana½ ±rammaºasamodh±ne lahuparivattit±ya vokiººabh±va½ d²peti, na anantarapaccayata½, tasm± as±dhakanti.
Anantarapaccayakath±vaººan±.
4. Ariyar³pakath±vaººan±
698-699. Id±ni ariyar³pakath± n±ma hoti. Tattha samm±v±c±kammant± r³pa½, tañca kho “sabba½ r³pa½ catt±ri ca mah±bh³t±ni catunnañca mah±bh³t±na½ up±d±yar³pan”ti (ma. ni. 3.67) vacanato up±d±yar³panti yesa½ laddhi, seyyath±pi uttar±pathak±na½; te sandh±ya ariyar³pa½ mah±bh³t±na½ up±d±y±ti pucch± sakav±dissa. Tattha ariy±na½ r³pa½, ariya½ v± r³panti ariyar³pa½. ¾mant±ti laddhiya½ µhatv± paµiññ± itarassa. Kusalanti puµµho laddhivaseneva paµij±n±ti. An±savapucch±d²supi eseva nayo. Ya½ kiñci r³panti sutta½ µhapetv± bh³t±ni sesar³passa up±d±bh±va½ d²peti, na samm±v±c±kammant±na½. Tesañhi r³pamattaññeva asiddha½, kuto up±d±r³pat±; tasm± as±dhakanti.
Ariyar³pakath±vaººan±.
5. Añño anusayotikath±vaººan±
700-701. Id±ni añño anusayotikath± n±ma hoti. Tattha yasm± puthujjano kusal±by±kate citte vattam±ne s±nusayoti vattabbo, na pariyuµµhitoti tasm± añño anusayo, añña½ pariyuµµh±nanti yesa½ laddhi, seyyath±pi andhak±na½; te sandh±ya añño k±mar±g±nusayoti pucch± sakav±dissa paµiññ± itarassa. Sesa½ heµµh± anusayakath±ya½ vuttanayeneva veditabba½. S±nusayoti-±di pana tasmi½ samaye anusayassa appah²natt± s±nusayoti vattabbata½, anuppannatt± ca pariyuµµhitoti avattabbata½ d²peti, na anusayapariyuµµh±n±na½ aññatta½, tasm± as±dhakanti.
Añño anusayotikath±vaººan±.
6. Pariyuµµh±na½ cittavippayuttantikath±vaººan±
702. Id±ni pariyuµµh±na½ cittavippayuttantikath± n±ma hoti. Tattha yasm± anicc±dito manasikarotopi r±g±dayo uppajjanti. Vuttampi ceta½– “appekad±, bho bh±radv±ja, asubhato manasikariss±m²ti subhatova manasikarot²”ti (sa½. ni. 4.127). Tasm± pariyuµµh±na½ cittavippayuttanti yesa½ laddhi, seyyath±pi andhak±na½yeva; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sesamettha utt±natthamev±ti.
Pariyuµµh±na½ cittavippayuttantikath±vaººan±.
7. Pariy±pannakath±vaººan±
703-705. Id±ni pariy±pannakath± n±ma hoti. Tattha yasm± k±mar±go k±madh±tu½ anuseti, k±madh±tupariy±pannoti ca vuccati, tasm± r³par±g±r³par±g±pi r³padh±tu-ar³padh±tuyo anusenti. R³padh±tu-ar³padh±tupariy±pann±yeva ca n±ma hont²ti yesa½ laddhi, seyyath±pi andhak±nañceva sammitiy±nañca; te sandh±ya r³par±goti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa Tattha anuset²ti yath± k±mar±go k±mavitakkasaªkh±ta½ k±madh±tu½ sahaj±tavasena anuseti, ki½ te eva½ r³par±go r³padh±tunti pucchati. Pariy±pannoti yath± ca so tividh±ya k±madh±tuy± kilesak±mavasena pariy±pannatt± k±madh±tupariy±panno, ki½ te eva½ r³par±gopi r³padh±tupariy±pannoti pucchati. Itaro panassa adhipp±ya½ asallakkhento kevala½ laddhivasena ±mant±ti paµij±n±ti. Atha na½ tamattha½ sallakkh±petu½ kusalavip±kakiriyasaªkh±tehi sam±pattesiy±d²hi sa½sanditv± pucchitu½ sam±pattesiyoti-±dim±ha. Sesamettha yath±p±¼imeva niyy±ti. Nanu k±mar±goti-±divacanampi k±mar±gasseva k±madh±tuya½ anusayabh±va½ pariy±pannatañca d²peti, na itaresa½ itaradh±t³s³ti.
Pariy±pannakath±vaººan±.
8. Aby±katakath±vaººan±
706-708. Id±ni aby±katakath± n±ma hoti. Tattha vip±kakiriyar³panibb±nasaªkh±ta½ catubbidha½ aby±kata½ avip±katt± aby±katanti vutta½. Diµµhigata½ “sassato lokoti kho, vaccha, aby±katametan”ti (sa½. ni. 4.416 thoka½ visadisa½) sassat±dibh±vena akathitatt±. Yesa½ pana ima½ vibh±ga½ aggahetv± purim±by±kata½ viya diµµhigatampi aby±katanti laddhi, seyyath±pi andhak±nañceva uttar±pathak±nañca; tesa½ ta½ vibh±ga½ dassetu½ diµµhigata½ aby±katanti pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sesamettha yath±p±¼imeva niyy±t²ti.
Aby±katakath±vaººan±.
9. Apariy±pannakath±vaººan±
709-710. Id±ni apariy±pannakath± n±ma hoti. Tattha yasm± puthujjano jh±nal±bh² k±mesu v²tar±goti vattabbo hoti, na pana vigatadiµµhikoti tasm± diµµhigata½ apariy±pannanti yesa½ laddhi, seyyath±pi pubbaseliy±na½; te sandh±ya pucch± sakav±dissa, paµiññ± itarassa. Sesamettha yath±p±¼imeva niyy±t²ti.
Apariy±pannakath±vaººan±.
Cuddasamo vaggo.