N±mar³papadaniddeso

228. Viññ±ºapaccay± n±mar³paniddese–
Desan±bhedato sabba-bhav±d²su pavattito;
saªgah± paccayanay±, viññ±tabbo vinicchayo.
‘Desan±bhedato’ti “tattha katama½ r³pa½? Catt±ro ca mah±bh³t± catunnañca mah±bh³t±na½ up±d±ya r³pan”ti (sa½. ni. 2.2; ma. ni. 1.100) eva½ t±va suttante ca idha r³papadassa abhedato ekasadis± desan± kat±; n±mapadassa pana bhedato.
Suttantasmiñhi “tattha katama½ n±ma½? Vedan± saññ± cetan± phasso manasik±ro”ti vutta½. Idha “vedan±kkhandho saññ±kkhandho saªkh±rakkhandho”ti. Tattha hi yampi cakkhuviññ±ºapaccay± n±ma½ uppajjati, uppannañca cittassa µhiti ar³p²na½ dhamm±na½ ±y³ti eva½ aññadhammasannissayena aggahetabbato p±kaµa½, ta½ dassento cetan±phassamanasik±ravasena saªkh±rakkhandha½ tidh± bhinditv± dv²hi khandhehi saddhi½ desesi. Idha pana tattha vuttañca avuttañca sabba½ n±ma½ saªgaºhanto “tayo khandh±– vedan±kkhandho saññ±kkhandho saªkh±rakkhandho”ti ±ha.
Ki½ pana ime tayo khandh±va n±ma½, viññ±ºa½ n±ma½ n±ma na hot²ti? No na hoti. Tasmi½ pana viññ±ºe gayham±ne n±maviññ±ºassa ca paccayaviññ±ºassa c±ti dvinna½ viññ±º±na½ sahabh±vo ±pajjati. Tasm± viññ±ºa½ paccayaµµh±ne µhapetv± paccayanibbatta½ n±ma½ dassetu½ tayova khandh± vutt±ti. Eva½ t±va ‘desan±bhedato’ viññ±tabbo vinicchayo.
‘Sabbabhav±d²su pavattito’ti ettha pana n±ma½ eka½ satt±v±sa½ µhapetv± sabbabhavayonigativiññ±ºaµµhitisesasatt±v±sesu pavattati. R³pa½ dv²su bhavesu, cat³su yon²su, pañcasu gat²su, purim±su cat³su viññ±ºaµµhit²su, pañcasu ca satt±v±sesu pavattati. Eva½ pavattam±ne cetasmi½ n±mar³pe yasm± abh±vakagabbhaseyyak±na½ aº¹aj±nañca paµisandhikkhaºe vatthuk±yavasena r³pato dve santatis²s±ni tayo ca ar³pino khandh± p±tubhavanti, tasm± tesa½ vitth±rena r³par³pato v²sati dhamm± tayo ca ar³pino khandh±ti ete tev²sati dhamm± viññ±ºapaccay± n±mar³panti veditabb±. Aggahitaggahaºena pana ekasantatis²sato nava r³padhamme apanetv± cuddasa, sabh±vak±na½ bh±vadasaka½ pakkhipitv± tetti½sa. Tesampi agahitaggahaºena santatis²sadvayato aµµh±rasa r³padhamme apanetv± pannarasa.
Yasm± ca opap±tikasattesu brahmak±yik±d²na½ paµisandhikkhaºe cakkhusotavatthudasak±na½ j²vitindriyanavakassa ca vasena r³par³pato catt±ri santatis²s±ni tayo ca ar³pino khandh± p±tubhavanti, tasm± tesa½ vitth±rena r³par³pato ek³nacatt±l²sa dhamm± tayo ca ar³pino khandh±ti ete dv±catt±l²sa dhamm± viññ±ºapaccay± n±mar³panti veditabb±. Agahitaggahaºena pana santatis²sattayato sattav²sati dhamme apanetv± pannarasa.
K±mabhave pana yasm± sesa-opap±tik±na½ v± sa½sedaj±na½ v± sabh±vakaparipuºº±yatan±na½ paµisandhikkhaºe r³par³pato satta santatis²s±ni tayo ca ar³pino khandh± p±tubhavanti, tasm± tesa½ vitth±rena r³par³pato sattati dhamm± tayo ca ar³pino khandh±ti ete tesattati dhamm± viññ±ºapaccay± n±mar³panti veditabb±. Aggahitaggahaºena pana santatis²sachakkato catupaññ±sa dhamme apanetv± ek³nav²sati. Esa ukka½sato. Avaka½sena pana ta½ta½r³pasantatis²savikal±na½ tassa tassa vasena h±petv± h±petv± saªkhepato ca vitth±rato ca paµisandhiviññ±ºapaccay± n±mar³pasaªkh±t± veditabb±. Ar³p²na½ pana tayova ar³pino khandh±. Asaññ²na½ r³pato j²vitindriyanavakamev±ti. Esa t±va paµisandhiya½ nayo.
Pavatte pana sabbattha r³pappavattidese paµisandhicittassa µhitikkhaºe paµisandhicittena saha pavatta-ututo utusamuµµh±na½ suddhaµµhaka½ p±tubhavati. Paµisandhicitta½ pana r³pa½ na samuµµh±peti. Tañhi yath± pap±te patitapuriso parassa paccayo hotu½ na sakkoti, eva½ vatthudubbalat±ya dubbalatt± r³pa½ samuµµh±petu½ na sakkoti. Paµisandhicittato pana uddha½ paµhamabhavaªgato pabhuti cittasamuµµh±naka½ suddhaµµhaka½. Saddap±tubh±vak±le paµisandhikkhaºato uddha½ pavatta-ututo ceva cittato ca saddanavaka½. Ye pana kaba¼ik±r±h±r³paj²vino gabbhaseyyakasatt± tesa½–
“Yañcassa bhuñjat² m±t±, anna½ p±nañca bhojana½;
tena so tattha y±peti, m±tukucchigato naro”ti. (Sa½. ni. 1.235).
Vacanato m±tar± ajjhoharit±h±rena anugate sar²re, opap±tik±na½ sabbapaµhama½ attano mukhagata½ khe¼a½ ajjhoharaºak±le ±h±rasamuµµh±na½ suddhaµµhakanti ida½ ±h±rasamuµµh±nassa suddhaµµhakassa utucittasamuµµh±n±nañca ukka½sato dvinna½ navak±na½ vasena chabb²satividha½, pubbe ekekacittakkhaºe tikkhattu½ uppajjam±na½ vutta½ kammasamuµµh±na½ sattatividhanti channavutividha½ r³pa½ tayo ca ar³pino khandh±ti sam±sato navanavuti dhamm±. Yasm± v±saddo aniyato kad±cideva p±tubh±vato, tasm± duvidhampi ta½ apanetv± ime sattanavuti dhamm± yath±sambhava½ sabbasatt±na½ viññ±ºapaccay± n±mar³panti veditabb±. Tesañhi sutt±nampi pamatt±nampi carant±nampi kh±dant±nampi pivant±nampi div± ca rattiñca ete viññ±ºapaccay± pavattanti. Tañca tesa½ viññ±ºapaccayabh±va½ parato vaººayiss±ma.
Ya½ panetamettha kammajar³pa½ ta½ bhavayonigativiññ±ºaµµhitisatt±v±sesu sabbapaµhama½ patiµµhahantampi tisamuµµh±nikar³pena anupatthaddha½ na sakkoti saºµh±tu½, n±pi tisamuµµh±nika½ tena anupatthaddha½. Atha kho v±tabbh±hat±pi catuddisavavatth±pit± na¼akal±piyo viya, ³mivegabbh±hat±pi mah±samudde katthaci laddhapatiµµh± bhinnav±hanik± viya ca aññamaññ³patthaddh±nevet±ni apatam±n±ni saºµhahitv± ekampi vassa½ dvepi vass±ni…pe… vassasatampi y±va tesa½ satt±na½ ±yukkhayo v± puññakkhayo v± t±va pavattant²ti. Eva½ ‘sabbabhav±d²su pavattito’pettha viññ±tabbo vinicchayo.
‘Saªgah±’ti ettha ca ya½ ±ruppe pavattipaµisandh²su pañcavok±rabhave ca pavattiy± viññ±ºapaccay± n±mameva, yañca asaññ²su sabbattha pañcavok±rabhave ca pavattiy± viññ±ºapaccay± r³pameva, yañca pañcavok±rabhave sabbattha viññ±ºapaccay± n±mar³pa½, ta½ sabba½ n±mañca r³pañca n±mar³pañca n±mar³panti eva½ ekadesasar³pekasesanayena saªgahetv± viññ±ºapaccay± n±mar³panti veditabba½. Asaññ²su viññ±º±bh±v± ayuttanti ce n±yutta½. Idañhi–
N±mar³passa ya½ hetu, viññ±ºa½ ta½ dvidh± mata½;
vip±kamavip±kañca, yuttameva yato ida½.
Yañhi n±mar³passa hetu viññ±ºa½ ta½ vip±k±vip±kabhedato dvidh± mata½. Idañca asaññasattesu kammasamuµµh±natt± pañcavok±rabhave pavatta-abhisaªkh±raviññ±ºapaccay± r³pa½, tath± pañcavok±re pavattiya½ kusal±dicittakkhaºe kammasamuµµh±nanti yuttameva ida½. Eva½ ‘saªgahato’pettha viññ±tabbo vinicchayo.
‘Paccayanay±’ti ettha hi–
N±massa p±kaviññ±ºa½, navadh± hoti paccayo;
vatthur³passa navadh±, sesar³passa aµµhadh±.
Abhisaªkh±raviññ±ºa½, hoti r³passa ekadh±;
tadañña½ pana viññ±ºa½, tassa tassa yath±raha½.
Yañheta½ paµisandhiya½ pavattiya½ v± vip±kasaªkh±ta½ n±ma½, tassa r³pamissassa v± r³pa-amissassa v± paµisandhika½ v± añña½ v± vip±kaviññ±ºa½ sahaj±ta-aññamaññanissayasampayuttavip±ka-±h±ra-indriya-atthi-avigatapaccayehi navadh± paccayo hoti. Vatthur³passa paµisandhiya½ sahaj±ta-aññamaññanissayavip±ka-±h±ra-indriyavippayutta-atthi-avigatapaccayehi navadh± paccayo hoti. Ýhapetv± pana vatthur³pa½ sesar³passa imesu navasu aññamaññapaccaya½ apanetv± sesehi aµµhahi paccayehi paccayo hoti. Abhisaªkh±raviññ±ºa½ pana asaññasattar³passa v± pañcavok±re v± kammajassa suttantikapariy±yena upanissayavasena ekadh±va paccayo hoti. Avasesa½ paµhamabhavaªgato pabhuti sabbampi viññ±ºa½ tassa tassa n±mar³passa yath±raha½ paccayo hot²ti veditabba½. Vitth±rato pana tassa paccayanaye dassiyam±ne sabb±pi paµµh±nakath± vitth±retabb± hot²ti na ta½ ±rabh±ma.
Tattha siy±– katha½ paneta½ j±nitabba½ “paµisandhin±mar³pa½ viññ±ºapaccay± hot²”ti? Suttato yuttito ca. Sutte hi “citt±nuparivattino dhamm±”ti-±din± (dha. sa. dukam±tik± 62) nayena bahudh± vedan±d²na½ viññ±ºapaccayat± siddh±. Yuttito pana–
Cittajena hi r³pena, idha diµµhena sijjhati;
adiµµhass±pi r³passa, viññ±ºa½ paccayo iti.
Citte hi pasanne appasanne v± tadanur³p±ni r³p±ni uppajjam±n±ni diµµh±ni. Diµµhena ca adiµµhassa anum±na½ hot²ti imin± idha diµµhena cittajar³pena adiµµhass±pi paµisandhir³passa viññ±ºa½ paccayo hot²ti j±nitabbameta½. Kammasamuµµh±nass±pi hi tassa cittasamuµµh±nasseva viññ±ºapaccayat± paµµh±ne (paµµh±. 1.1.53, 419) ±gat±ti. Eva½ paccayanayato pettha viññ±tabbo vinicchayo.
Ettha ca “viññ±ºapaccay± n±mar³pan”ti bh±sam±nena bhagavat± yasm± upaparikkham±n±na½ paº¹it±na½ paramatthato n±mar³pamattameva pavattam±na½ dissati, na satto, na poso; tasm± appaµivattiya½ samaºena v± br±hmaºena v± devena v± m±rena v± brahmun± v± kenaci v± lokasmi½ anuttara½ dhammacakka½ pavattita½ hot²ti.

Viññ±ºapaccay± n±mar³papadaniddeso.