೫. ಚೂಳಯಮಕವಗ್ಗೋ
೧. ಸಾಲೇಯ್ಯಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೩೯. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಸಾಲೇಯ್ಯಕಸುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕೋಸಲೇಸೂತಿ ಕೋಸಲಾ ನಾಮ ಜಾನಪದಿನೋ ರಾಜಕುಮಾರಾ। ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋ ಏಕೋಪಿ ಜನಪದೋ ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇನ ಕೋಸಲಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಕೋಸಲೇಸು ಜನಪದೇ। ಪೋರಾಣಾ ಪನಾಹು – ಯಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ಮಹಾಪನಾದಂ ರಾಜಕುಮಾರಂ ನಾನಾನಾಟಕಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ಸಿತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಕರೋನ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜಾ ಆಹ – ‘‘ಯೋ ಮಮ ಪುತ್ತಂ ಹಸಾಪೇತಿ, ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರೇನ ನಂ ಅಲಙ್ಕರೋಮೀ’’ತಿ। ತತೋ ನಙ್ಗಲಾನಿಪಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಮಹಾಜನಕಾಯೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಸಾತಿರೇಕಾನಿ ಸತ್ತವಸ್ಸಾನಿ ನಾನಾಕೀಳಿಕಾಯೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಂ ಹಸಾಪೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿಂಸು। ತತೋ
ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋತಿ ಅತುರಿತಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ। ಮಹತಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಸತಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇನ ಮಹತಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಸದ್ಧಿಂ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಮೋಸರಣಗಾಮೋಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಭೋಗಗಾಮೋಪಿ। ಇಧ ಸಮೋಸರಣಗಾಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತದವಸರೀತಿ ತಂ ಅವಸರಿ, ಸಮ್ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಹಾರೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನಿಯಾಮಿತೋ; ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕೋ ಏಕೋ ವನಸಣ್ಡೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸತ್ಥಾ ತಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಗತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಸ್ಸೋಸುನ್ತಿ ಸುಣಿಂಸು ಉಪಲಭಿಂಸು। ಸೋತದ್ವಾರಸಮ್ಪತ್ತವಚನನಿಗ್ಘೋಸಾನುಸಾರೇನ ಜಾನಿಂಸು। ಖೋತಿ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ವಾ ನಿಪಾತೋ। ತತ್ಥ
ಇದಾನಿ ಯಮತ್ಥಂ ಅಸ್ಸೋಸುಂ, ತಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಸಮಣೋ ಖಲು, ಭೋ, ಗೋತಮೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾ ಸಮಣೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಖಲೂತಿ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಭೋತಿ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಲಪನಮತ್ತಂ। ಗೋತಮೋತಿ ಭಗವತೋ ಗೋತ್ತವಸೇನ ಪರಿದೀಪನಂ। ತಸ್ಮಾ ಸಮಣೋ ಖಲು, ಭೋ, ಗೋತಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಣೋ ಕಿರ, ಭೋ, ಗೋತಮಗೋತ್ತೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಭಗವತೋ ಉಚ್ಚಾಕುಲಪರಿದೀಪನಂ। ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಭಾವದೀಪನಂ। ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಂಯೇವ ತಂ ಕುಲಂ ಪಹಾಯ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತೋ ಪರಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ। ತಂ ಖೋ ಪನಾತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋತಿ ಕಿತ್ತಿಯೇವ, ಥುತಿಘೋಸೋ ವಾ। ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗತೋ। ಕಿನ್ತಿ? ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ…ಪೇ॰… ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ಪದಸಮ್ಬನ್ಧೋ – ಸೋ ಭಗವಾ ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ, ಇತಿಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಇತಿಪಿ ಭಗವಾತಿ। ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಆರಕತ್ತಾ, ಅರೀನಂ ಅರಾನಞ್ಚ ಹತತ್ತಾ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾ, ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವಾತಿ ಇಮೇಹಿ ತಾವ ಕಾರಣೇಹಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಏತಾನಿ ಪದಾನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾನೀತಿ ತತೋ ತೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಸಾಧು ಖೋ ಪನಾತಿ ಸುನ್ದರಂ ಖೋ ಪನ; ಅತ್ಥಾವಹಂ ಸುಖಾವಹನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾರೂಪಾನಂ ಅರಹತನ್ತಿ ಯಥಾರೂಪೋ ಸೋ ಭವಂ ಗೋತಮೋ, ಏವರೂಪಾನಂ ಅನೇಕೇಹಿಪಿ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸೇಹಿ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಾನಂ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇಹಿ ಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನರತನಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇಹಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸ್ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣವರೇಹಿ ಸಮಾಕಿಣ್ಣಮನೋರಮಸರೀರಾನಂ ಅತಪ್ಪಕದಸ್ಸನಾನಂ ಅತಿಮಧುರಧಮ್ಮನಿಗ್ಘೋಸಾನಂ, ಯಥಾಭೂತಗುಣಾಧಿಗಮೇನ ಲೋಕೇ ಅರಹನ್ತೋತಿ ಲದ್ಧಸದ್ದಾನಂ ಅರಹತಂ। ದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಪಸಾದಸೋಮ್ಮಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾಧು ಹೋತಿ। ಸಚೇ ಪನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೇನ ಧಮ್ಮಂ
ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿಂಸೂತಿ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಪಹಾಯ ತುಟ್ಠಮಾನಸಾ ಆಗಮಂಸು। ಏತದವೋಚುನ್ತಿ ದುವಿಧಾ ಹಿ ಪುಚ್ಛಾ ಅಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಾ ಅನಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಾ ಚ। ತತ್ಥ ‘‘ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಕುಸಲಂ, ಕಿಂ ಅಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಾ ಆಗತಾ। ‘‘ಇಮೇ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅನಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಾ। ಇಮೇ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಂ ಅಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಾ ಏತಂ, ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಹೇತು ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಅವೋಚುಂ। ತೇಸಂ ಭಗವಾ ಯಥಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ, ಏವಂ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾವಿಸಮಚರಿಯಾಹೇತು ಖೋ ಗಹಪತಯೋತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ಯಥಾ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಿ, ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀತಿ? ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿಕಾ ಹಿ ತೇ; ಆದಿತೋವ ಮಾತಿಕಂ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಅತ್ಥೇ ವಿತ್ಥಾರಿತೇ, ದೇಸನಂ ಉತ್ತಾನಿಕಾತಿ ಮಞ್ಞನ್ತಾ ಅವಜಾನನ್ತಿ, ಮಯಮ್ಪಿ ಕಥೇನ್ತಾ ಏವಮೇವ ಕಥೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ವತ್ತಾರೋ ಭವನ್ತಿ। ತೇನ ನೇಸಂ ಭಗವಾ ಯಥಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ, ಏವಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನೇವ ತಾವ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ। ತತೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಂ ಯಾಚಿತೋ ವಿತ್ಥಾರೇನ ದೇಸೇತುಂ, ತೇನ ಹಿ ಗಹಪತಯೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತೇನ ಹೀತಿ ಕಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಮಂ ತುಮ್ಹೇ ಯಾಚಥ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೪೦. ತಿವಿಧನ್ತಿ ತೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ। ಕಾಯೇನಾತಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇನ। ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾವಿಸಮಚರಿಯಾತಿ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಸಮಚರಿಯಾ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ, ಅಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚರಿಯಾ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾ, ಅಧಮ್ಮಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಸಮಾ ಚರಿಯಾ, ವಿಸಮಸ್ಸ ವಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚರಿಯಾತಿ ವಿಸಮಚರಿಯಾ। ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾ ಚ ಸಾ ವಿಸಮಚರಿಯಾ ಚಾತಿ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾವಿಸಮಚರಿಯಾ। ಏತೇನುಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬೇಸು ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಲುದ್ದೋತಿ ಕಕ್ಖಳೋ। ದಾರುಣೋತಿ ಸಾಹಸಿಕೋ। ಲೋಹಿತಪಾಣೀತಿ ಪರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾಣೀ ಲೋಹಿತೇನ ಲಿಪ್ಪನ್ತಿ। ಸಚೇಪಿ ನ ಲಿಪ್ಪನ್ತಿ, ತಥಾವಿಧೋ ಲೋಹಿತಪಾಣೀತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಹತಪ್ಪಹತೇ ನಿವಿಟ್ಠೋತಿ ಹತೇ ಚ ಪರಸ್ಸ ಪಹಾರದಾನೇ ಅದಯಾಪನ್ನೋತಿ ನಿಕ್ಕರುಣತಂ ಆಪನ್ನೋ।
ಯಂ ತಂ ಪರಸ್ಸಾತಿ ಯಂ ತಂ ಪರಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ। ಪರವಿತ್ತೂಪಕರಣನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪರಸ್ಸ ವಿತ್ತೂಪಕರಣಂ ತುಟ್ಠಿಜನನಂ ಗಾಮಗತಂ ವಾತಿ ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ವಾ ಠಪಿತಂ। ಅರಞ್ಞಗತಂ ವಾತಿ ಅರಞ್ಞೇ ರುಕ್ಖಗ್ಗಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕಾದೀಸು ವಾ ಠಪಿತಂ। ಅದಿನ್ನನ್ತಿ ತೇಹಿ ಪರೇಹಿ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಅದಿನ್ನಂ। ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಥೇನೋತಿ ಚೋರೋ। ಥೇನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಥೇಯ್ಯಂ, ಅವಹರಣಚಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಙ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ‘‘ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಥೇಯ್ಯಞ್ಚ ತಂ ಸಙ್ಖಾತಞ್ಚಾತಿ ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತಂ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಏಕೋ ಚಿತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ
ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ಪಿತರಿ ನಟ್ಠೇ ವಾ ಮತೇ ವಾ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಾದೀಹಿ ಪಟಿಜಗ್ಗಮಾನಾ, ವಯಪತ್ತಂ ಕುಲಘರೇ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ ಮಾತಾ ರಕ್ಖತಿ, ಅಯಂ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾ ನಾಮ। ಏತೇನುಪಾಯೇನ ಪಿತುರಕ್ಖಿತಾದಯೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಭಾಗಕುಲಾನಿ ಪನ ಕುಚ್ಛಿಗತೇಸುಪಿ ಗಬ್ಭೇಸು ಕತಿಕಂ ಕರೋನ್ತಿ – ‘‘ಸಚೇ ಮಯ್ಹಂ ಪುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತುಯ್ಹಂ ಧೀತಾ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗನ್ತುಂ ನ ಲಭಿಸ್ಸತಿ, ಮಯ್ಹಂ ಪುತ್ತಸ್ಸೇವ ಹೋತೂ’’ತಿ। ಏವಂ ಗಬ್ಭೇಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಸಸ್ಸಾಮಿಕಾ ನಾಮ। ‘‘ಯೋ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಇತ್ಥಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ಏತ್ತಕೋ ದಣ್ಡೋ’’ತಿ ಏವಂ ಗಾಮಂ ವಾ ಗೇಹಂ ವಾ ವೀಥಿಂ ವಾ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಠಪಿತದಣ್ಡಾ, ಪನ ಸಪರಿದಣ್ಡಾ ನಾಮ। ಅನ್ತಮಸೋ ಮಾಲಾಗುಣಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾಪೀತಿ ಯಾ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ, ‘‘ಏಸಾ ಮೇ ಭರಿಯಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ತಸ್ಸಾ ಉಪರಿ ಕೇನಚಿ ಮಾಲಾಗುಣಂ ಖಿಪನ್ತೇನ ಮಾಲಾಗುಣಮತ್ತೇನಾಪಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹೋತಿ। ತಥಾರೂಪಾಸು ಚಾರಿತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಏವರೂಪಾಸು ಇತ್ಥೀಸು ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಮಿಚ್ಛಾಚಾರಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ।
ಸಭಾಗತೋತಿ ಸಭಾಯಂ ಠಿತೋ। ಪರಿಸಾಗತೋತಿ ಪರಿಸಾಯಂ ಠಿತೋ। ಞಾತಿಮಜ್ಝಗತೋತಿ ದಾಯಾದಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತೋ। ಪೂಗಮಜ್ಝಗತೋತಿ ಸೇನೀನಂ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತೋ। ರಾಜಕುಲಮಜ್ಝಗತೋತಿ ರಾಜಕುಲಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಮಹಾವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಠಿತೋ ಅಭಿನೀತೋತಿ ಪುಚ್ಛನತ್ಥಾಯ ನೀತೋ। ಸಕ್ಖಿಪುಟ್ಠೋತಿ ಸಕ್ಖಿಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತೋ। ಏಹಮ್ಭೋ ಪುರಿಸಾತಿ ಆಲಪನಮೇತಂ। ಅತ್ತಹೇತು ವಾ ಪರಹೇತು ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಹೇತು ವಾ ಧನಹೇತು ವಾ। ಆಮಿಸಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖಹೇತು ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಮಿಸನ್ತಿ ಲಾಭೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖನ್ತಿ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ। ಅನ್ತಮಸೋ ತಿತ್ತಿರವಟ್ಟಕಸಪ್ಪಿಪಿಣ್ಡನವನೀತಪಿಣ್ಡಾದಿಮತ್ತಕಸ್ಸಪಿ ಲಞ್ಜಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಜಾನನ್ತೋಯೇವ ಮುಸಾವಾದಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ।
ಇಮೇಸಂ ಭೇದಾಯಾತಿ ಯೇಸಂ ಇತೋತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಸುತಂ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ಭೇದಾಯ। ಅಮೂಸಂ ಭೇದಾಯಾತಿ ಯೇಸಂ ಅಮುತ್ರಾತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಸುತಂ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ಭೇದಾಯ। ಇತಿ ಸಮಗ್ಗಾನಂ ವಾ ಭೇದಕಾತಿ ಏವಂ ಸಮಗ್ಗಾನಂ ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಹಾಯಕಾನಂ ಭೇದಂ ಭಿನ್ನಾನಂ ವಾ ಅನುಪ್ಪದಾತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಕತಂ ತಯಾ, ತಂ ಪಜಹನ್ತೇನ ಕತಿಪಾಹೇನೇವ ತೇ ಮಹನ್ತಂ ಅನತ್ಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಭಿನ್ನಾನಂ ಪುನ ಅಸಂಸನ್ದನಾಯ ಅನುಪ್ಪದಾತಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತಾ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಗ್ಗೋ ಆರಾಮೋ ಅಭಿರತಿಟ್ಠಾನಮಸ್ಸಾತಿ ವಗ್ಗಾರಾಮೋ। ವಗ್ಗರತೋತಿ ವಗ್ಗೇಸು ರತೋ। ವಗ್ಗೇ ದಿಸ್ವಾ ವಾ ಸುತ್ವಾ ವಾ ನನ್ದತೀತಿ ವಗ್ಗನನ್ದೀ। ವಗ್ಗಕರಣಿಂ ವಾಚನ್ತಿ ಯಾ ವಾಚಾ ಸಮಗ್ಗೇಪಿ ಸತ್ತೇ ವಗ್ಗೇ ಕರೋತಿ ಭಿನ್ದತಿ, ತಂ ಕಲಹಕಾರಣಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತಿ।
ಅಣ್ಡಕಾತಿ ಯಥಾ ಸದೋಸೇ ರುಕ್ಖೇ ಅಣ್ಡಕಾನಿ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಏವಂ ಸದೋಸತಾಯ ಖುಂಸನಾವಮ್ಭನಾದಿವಚನೇಹಿ ಅಣ್ಡಕಾ ಜಾತಾ। ಕಕ್ಕಸಾತಿ ಪೂತಿಕಾ। ಯಥಾ ನಾಮ ಪೂತಿಕರುಕ್ಖೋ ಕಕ್ಕಸೋ ಹೋತಿ ಪಗ್ಘರಿತಚುಣ್ಣೋ, ಏವಂ ಕಕ್ಕಸಾ ಹೋತಿ, ಸೋತಂ ಘಂಸಮಾನಾ ವಿಯ ಪವಿಸತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಕ್ಕಸಾ’’ತಿ। ಪರಕಟುಕಾತಿ ಪರೇಸಂ ಕಟುಕಾ ಅಮನಾಪಾ ದೋಸಜನನೀ। ಪರಾಭಿಸಜ್ಜನೀತಿ ಕುಟಿಲಕಣ್ಟಕಸಾಖಾ ವಿಯ ಮಮ್ಮೇಸು ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ಅಭಿಸಜ್ಜನೀ ಗನ್ತುಕಾಮಾನಮ್ಪಿ ಗನ್ತುಂ ಅದತ್ವಾ ಲಗ್ಗನಕಾರೀ। ಕೋಧಸಾಮನ್ತಾತಿ ಕೋಧಸ್ಸ ಆಸನ್ನಾ। ಅಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾತಿ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಾ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಾ ಅಸಂವತ್ತನಿಕಾ। ಇತಿ ಸಬ್ಬಾನೇವ ತಾನಿ ಸದೋಸವಾಚಾಯ ವೇವಚನಾನಿ।
ಅಕಾಲವಾದೀತಿ ಅಕಾಲೇನ ವತ್ತಾ। ಅಭೂತವಾದೀತಿ ಯಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ವತ್ತಾ। ಅನತ್ಥವಾದೀತಿ ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ ವತ್ತಾ। ಅಧಮ್ಮವಾದೀತಿ ಅಸಭಾವಂ ವತ್ತಾ ಅವಿನಯವಾದೀತಿ ಅಸಂವರವಿನಯಪಟಿಸಂಯುತ್ತಸ್ಸ ವತ್ತಾ। ಅನಿಧಾನವತಿ ವಾಚನ್ತಿ ಹದಯಮಞ್ಜೂಸಾಯಂ ನಿಧೇತುಂ ಅಯುತ್ತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತಿ। ಅಕಾಲೇನಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಕಾಲಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇ ವತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಅನಪದೇಸನ್ತಿ ಸುತ್ತಾಪದೇಸವಿರಹಿತಂ। ಅಪರಿಯನ್ತವತಿನ್ತಿ ಅಪರಿಚ್ಛೇದಂ, ಸುತ್ತಂ ವಾ ಜಾತಕಂ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಪಲಬ್ಭಂ ವಾ ಉಪಮಂ ವಾ ವತ್ಥುಂ ವಾ ಆಹರಿತ್ವಾ ಬಾಹಿರಕಥಂಯೇವ ಕಥೇತಿ। ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ‘‘ಸುತ್ತಂ ನು ಖೋ ಕಥೇತಿ ಜಾತಕಂ ನು ಖೋ, ನಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ವಾ ಕೋಟಿಂ ವಾ ಪಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯಥಾ ವಟರುಕ್ಖಸಾಖಾನಂ ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಪಾರೋಹಾ ಓತರನ್ತಿ, ಓತಿಣ್ಣೋತಿಣ್ಣಟ್ಠಾನೇ ಸಮ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ವಡ್ಢನ್ತಿಯೇವ ಅನತ್ಥಸಂಹಿತನ್ತಿ ನ ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತಂ।
ಅಭಿಜ್ಝಾತಾ ಹೋತೀತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಓಲೋಕೇತಾ ಹೋತಿ। ಅಹೋ ವತಾತಿ ಪತ್ಥನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಓಲೋಕಿತಮತ್ತಕೇನ ಚೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ನ ಹೋತಿ। ಯದಾ ಪನ, ‘‘ಅಹೋ ವತಿದಂ ಮಮ ಸನ್ತಕಂ ಅಸ್ಸ, ಅಹಮೇತ್ಥ ವಸಂ ವತ್ತೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮೇತಿ, ತದಾ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ, ಅಯಮಿಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ।
ಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತೋತಿ ವಿಪನ್ನಚಿತ್ತೋ ಪೂತಿಭೂತಚಿತ್ತೋ। ಪದುಟ್ಠಮನಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ದೋಸೇನ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ। ಹಞ್ಞನ್ತೂತಿ ಘಾತಿಯನ್ತೂ। ವಜ್ಝನ್ತೂತಿ ವಧಂ ಪಾಪುಣನ್ತು। ಮಾ ವಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಮಾ ಅಹೇಸುಂ। ಇಧಾಪಿ ಕೋಪಮತ್ತಕೇನ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ನ ಹೋತಿ। ಹಞ್ಞನ್ತೂತಿಆದಿಚಿನ್ತನೇನೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ।
ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ಅಕುಸಲದಸ್ಸನೋ। ವಿಪರೀತದಸ್ಸನೋತಿ ವಿಪಲ್ಲತ್ಥದಸ್ಸನೋ। ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿ ದಿನ್ನಸ್ಸ ಫಲಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಯಿಟ್ಠಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹಾಯಾಗೋ। ಹುತನ್ತಿ ಪಹೇಣಕಸಕ್ಕಾರೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಮ್ಪಿ ಉಭಯಂ ಫಲಾಭಾವಮೇವ ಸುಕತದುಕ್ಕಟಾನನ್ತಿ ಸುಕತದುಕ್ಕಟಾನಂ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋತಿ ಯಂ ಫಲನ್ತಿ ವಾ ವಿಪಾಕೋತಿ ವಾ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ವದತಿ। ನತ್ಥಿ ಅಯಂ ಲೋಕೋತಿ ಪರಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನತ್ಥಿ। ನತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋತಿ ಇಧ ಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸಪಿ ಪರಲೋಕೋ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನತ್ಥಿ ಮಾತಾ ನತ್ಥಿ ಪಿತಾತಿ ತೇಸು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಫಲಾಭಾವವಸೇನ ವದತಿ। ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾತಿ ಚವಿತ್ವಾ ಉಪಪಜ್ಜನಕಸತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವದತಿ। ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಪವೇದೇನ್ತೀತಿ ಯೇ ಇಮಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಪರಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಯಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಪವೇದೇನ್ತಿ, ತೇ ನತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಂ ಅಭಾವಂ
೪೪೧. ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯಾತಿಆದಯೋ ಸತ್ತ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಚೂಳಹತ್ಥಿಪದೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ। ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾಯೇವ।
೪೪೨. ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸಹಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ। ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾನಂ ದೇವಾನನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿದೇವಾನಂ। ಆಭಾನಂ ದೇವಾನನ್ತಿ ಆಭಾ ನಾಮ ವಿಸುಂ ನತ್ಥಿ, ಪರಿತ್ತಾಭಅಪ್ಪಮಾಣಾಭಆಭಸ್ಸರಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಪರಿತ್ತಾಭಾನನ್ತಿಆದಿ ಪನ ಏಕತೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂಯೇವ ಭೇದತೋ ಗಹಣಂ। ಪರಿತ್ತಸುಭಾನನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇತಿ ಭಗವಾ ಆಸವಕ್ಖಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸಿ।
ಇಧ ಠತ್ವಾ ಪನ ದೇವಲೋಕಾ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾ। ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ತಾವ ಝಾನಭೂಮೀನಂ ವಸೇನ ನವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ, ಪಞ್ಚ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ಚತೂಹಿ ಆರೂಪೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನವಾತಿ ಅಟ್ಠಾರಸ, ವೇಹಪ್ಫಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕೂನವೀಸತಿ, ತೇ ಅಸಞ್ಞಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವೀಸತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಛಹಿ ಕಾಮಾವಚರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಛಬ್ಬೀಸತಿ ದೇವಲೋಕಾ ನಾಮ। ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಭಗವತಾ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ।
ತತ್ಥ ಛಸು ತಾವ ಕಾಮಾವಚರೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ವಿಪಾಕೇನೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಉಪರಿದೇವಲೋಕಾನಂ ಪನ ಇಮೇ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಕಥಿತಾ
ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ಸಾಲೇಯ್ಯಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨. ವೇರಞ್ಜಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೪೪. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ವೇರಞ್ಜಕಸುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವೇರಞ್ಜಕಾತಿ ವೇರಞ್ಜವಾಸಿನೋ। ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನಾತಿ ಕೇನಚಿದೇವ ಅನಿಯಮಿತಕಿಚ್ಚೇನ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಪುರಿಮಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ಅಧಮ್ಮಚಾರೀ ವಿಸಮಚಾರೀತಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ। ಪುರಿಮಸುತ್ತೇ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ। ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ।
ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ವೇರಞ್ಜಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩. ಮಹಾವೇದಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೪೯. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಮಹಾವೇದಲ್ಲಸುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಸಗಾರವಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಚನಮೇತಂ। ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿಕೋತಿ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮಂ। ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತೋ। ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಪ್ಪಞ್ಞೋ ನಿಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋತಿ ಕಾರಣಪರಿಚ್ಛೇದಪುಚ್ಛಾ, ಕಿತ್ತಕೇನ ನು ಖೋ ಏವಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ
ಕತಮಾ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ? ಪಕತಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಅಞ್ಞಾತಂ ಹೋತಿ ಅದಿಟ್ಠಂ ಅತುಲಿತಂ ಅತೀರಿತಂ ಅವಿಭೂತಂ ಅವಿಭಾವಿತಂ, ತಸ್ಸ ಞಾಣಾಯ ದಸ್ಸನಾಯ ತುಲನಾಯ ತೀರಣಾಯ ವಿಭೂತಾಯ ವಿಭಾವನತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಅಯಂ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ।
ಕತಮಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ? ಪಕತಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಞಾತಂ ಹೋತಿ ದಿಟ್ಠಂ ತುಲಿತಂ ತೀರಿತಂ ವಿಭೂತಂ ವಿಭಾವಿತಂ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ।
ಕತಮಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾ? ಪಕತಿಯಾ ಸಂಸಯಪಕ್ಖನ್ದೋ ಹೋತಿ ವಿಮತಿಪಕ್ಖನ್ದೋ, ದ್ವೇಳ್ಹಕಜಾತೋ, ‘‘ಏವಂ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಕಥಂ ನು ಖೋ’’ತಿ, ಸೋ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನತ್ಥಾಯ
‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ನಿಚ್ಚಂ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ವಾತಿ? ಅನಿಚ್ಚಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೧) ಏವರೂಪಾ ಅನುಮತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಾಲೇ ಪುಚ್ಛಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ।
‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ। ತಾಸು ಇಧ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।
ಥೇರೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಪಞ್ಹಂ ಸಮುಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನನ್ತೋ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇಸಿ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಪಞ್ಹಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತುಂಯೇವ ಸಕ್ಕೋತಿ ನ ನಿಚ್ಛೇತುಂ; ಏಕಚ್ಚೋ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತುಂ; ಏಕಚ್ಚೋ ಉಭಯಮ್ಪಿ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ; ಏಕಚ್ಚೋ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತೇಸು ಥೇರೋ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕೋತಿಯೇವ। ಕಸ್ಮಾ? ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ। ಮಹಾಪಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ, ಮಹಾಕಚ್ಚಾನತ್ಥೇರೋ, ಪುಣ್ಣತ್ಥೇರೋ, ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೋ, ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ, ಅಯಮೇವ ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಥೇರಾ ವಿಸೇಸಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಗತಾ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಯಾಯ ವಾ ತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ತಂ ಠಾನಂ ಅಧಿಗತೋ। ಪಞ್ಞಾಯ ಹಿ ಥೇರೇನ ಸದಿಸೋ ನತ್ಥಿ। ತೇನೇವ ನಂ ಭಗವಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಮಹಾಪಞ್ಞಾನಂ ಯದಿದಂ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೯)।
ತಥಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಯಾಯ ವಾ ತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಭಗವತಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಸಮಾನೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಜೇತುಂ, ಮಹಾಪಞ್ಞೇನ ಪನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನತ್ಥೇರೋ ತತ್ಥ ಪಟಿಬಲೋ ಜಾತೋ, ತೇನೇವ ನಂ ಭಗವಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಜನ್ತಾನಂ ಯದಿದಂ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯೭)।
ತಥಾ ಪುಣ್ಣತ್ಥೇರೋ ಚತುಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಅಲಙ್ಕತಧಮ್ಮಾಸನೇ ಚಿತ್ತಬೀಜನಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಲೀಳಾಯನ್ತೋ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇಸಿ। ತೇನೇವ ನಂ ಭಗವಾ ಏತದಗ್ಗೇ
ತಥಾ ಯಾಯ ವಾ ತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಇತೋ ವಾ ಏತ್ತೋ ವಾ ಅನುಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನ್ಧೋ ವಿಯ, ಏಕಪದಿಕಂ ದಣ್ಡಕಸೇತುಂ ಆರುಳ್ಹೋ ವಿಯ ಚ ಗಚ್ಛತಿ। ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಪನ ಚತುಪ್ಪದಿಕಂ ಗಾಥಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಪಮಾ ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಚ ಆಹರಿತ್ವಾ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಕಥೇಸಿ। ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ ಪನ ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೋ ಚತುಪ್ಪದಿಕಂ ಗಾಥಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಪಮಾ ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಚ ಆಹರಿತ್ವಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇನ್ತೋ ಜಾತಸ್ಸರೇ ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾನಿ ಕುಸುಮಾನಿ ಫುಲ್ಲಾಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಸಿನೇರುಮತ್ಥಕೇ ವಟ್ಟಿಸಹಸ್ಸಂ ತೇಲಪದೀಪಂ ಜಾಲೇನ್ತೋ ವಿಯ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ
ತಥಾ ಯಾಯ ವಾ ತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಚತೂಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಚತುಪ್ಪದಿಕಮ್ಪಿ ಗಾಥಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಪನ ಏಕಪದೇ ಠತ್ವಾ ಪದಸತಮ್ಪಿ ಪದಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಪನ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ ಏಕಪದುದ್ಧಾರೇ ಠತ್ವಾ ಸಕಿಂಯೇವ ಸುತ್ವಾ ಪುನ ಅಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಸಟ್ಠಿ ಪದಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪನ್ನರಸ ಗಾಥಾಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಲ್ಲಿಯಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ವಿಯ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಗಹಿತಗಹಿತಂ ಪಾಸಾಣೇ ಖತಲೇಖಾ ವಿಯ, ಸುವಣ್ಣಘಟೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸೀಹವಸಾ ವಿಯ ಚ ಗಹಿತಾಕಾರೇನೇವ ತಿಟ್ಠತಿ। ತೇನೇವ ನಂ ಭಗವಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಗತಿಮನ್ತಾನಂ ಯದಿದಂ ಆನನ್ದೋ
ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಯಾಯ ವಾ ತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಭೇದಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ। ಮಹಾಪಞ್ಞೇನ ಪನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿತತ್ಥೇರೋ ಅಧಿಗಮಪರಿಪುಚ್ಛಾಸವನಪುಬ್ಬಯೋಗಾನಂ ವಸೇನ ಅನನ್ತನಯುಸ್ಸದಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಭೇದಂ ಪತ್ತೋ। ತೇನೇವ ನಂ ಭಗವಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪತ್ತಾನಂ ಯದಿದಂ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೨೧೮)।
ಇತಿ
ನಪ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ನಪ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ನತ್ಥೀತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ನ ಪಜಾನಾತಿ। ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ಇತೋ ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದೇತೀತಿ ಪವತ್ತಿದುಕ್ಖಪಭಾವಿಕಾ ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ನ ಪಜಾನಾತಿ। ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಚ ಇದಂ ನಾಮ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚನ್ತಿ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ನ ಪಜಾನಾತಿ। ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ನ ಪಜಾನಾತೀತಿ। ಅನನ್ತರವಾರೇಪಿ
ಅಯಞ್ಹಿ ಆಚರಿಯಸನ್ತಿಕೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸವನತೋ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಂ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಪಜಹನ್ತೋ ನಿರೋಧಪಾಪನೋ ಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಟ್ಟಂ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ವಿವಟ್ಟಂ, ವಟ್ಟೇ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತಿ, ನೋ ವಿವಟ್ಟೇ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಅಭಿನಿವಿಸಮಾನೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ।
ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನಾಮ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ಓತರಿತ್ವಾ, ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ರೂಪಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ। ತದಾರಮ್ಮಣಾ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮನ್ತಿ ಏವಂ ಯಮಕತಾಲಕ್ಖನ್ಧಂ ಭಿನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ‘‘ದ್ವೇವ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ
ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ
ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞವಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಏತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ಉಪರಿಮಕೋಟಿಯಾ ಖೀಣಾಸವೋ ಪಞ್ಞವಾತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಯೋ ಪನ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಪಾಳಿತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅನುಸನ್ಧಿತೋ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ ಚ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಚರತಿ, ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಮತ್ತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಪಞ್ಞವಾ ನಾಮ, ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ನಾಮಾತಿ? ವಿಞ್ಞಾಣಚರಿತೋ ನಾಮೇಸ, ಪಞ್ಞವಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಅಥ ಯೋ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜೇವ ಅರಹತ್ತನ್ತಿ ಚರತಿ, ಅಯಂ ಪಞ್ಞವಾ ನಾಮ, ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ನಾಮಾತಿ? ಭಜಾಪಿಯಮಾನೋ ಪಞ್ಞವಾಪಕ್ಖಂ ಭಜತಿ। ಸುತ್ತೇ ಪನ ಪಟಿವೇಧೋವ ಕಥಿತೋ।
ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಏಸ ಪಞ್ಞವಾ ನಾಮ ಜಾತೋ, ತಸ್ಸ ಆಗಮನವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕಮ್ಮಕಾರಕಚಿತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಸುಖನ್ತಿಪಿ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಸುಖವೇದನಮ್ಪಿ ವಿಜಾನಾತಿ। ಉಪರಿಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇಮಿನಾ
ಸಂಸಟ್ಠಾತಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಸಟ್ಠಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನ ಚ ಲಬ್ಭಾ ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ। ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ವಿನಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ವತ್ಥುತೋ ವಾ ಉಪ್ಪಾದತೋ ವಾ ನಿರೋಧತೋ ವಾ ನಾನಾಕರಣಂ
ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋಪಿ ಹಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ, ‘‘ಭಿಕ್ಖು, ತ್ವಂ ಕತಮಂ ಪಞ್ಞಂ ಅಧಿಗತೋ, ಕಿಂ ಪಠಮಮಗ್ಗಪಞ್ಞಂ, ಉದಾಹು ದುತಿಯ ತತಿಯ ಚತುತ್ಥ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ನ ಏವಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಕಿಂ ಫಸ್ಸೋ ತ್ವಂ, ಭಿಕ್ಖು, ಕಿಂ ವೇದನೋ, ಕಿಂ ಸಞ್ಞೋ, ಕಿಂ ಚೇತನೋತಿ ನ ಚ ಪುಚ್ಛತಿ, ಚಿತ್ತವಸೇನ ಪನ, ‘‘ಕಿಞ್ಚಿತ್ತೋ ತ್ವಂ, ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೩೫) ಪುಚ್ಛತಿ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋಪಿ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ, ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ ಮನೋಮಯಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧, ೨) ಚ, ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧) ಚ ಏವಂ ಚಿತ್ತವಸೇನೇವ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ। ಲೋಕುತ್ತರಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಪನ ಕಿಂ ಫಸ್ಸೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ಕಿಂ ವೇದನೋ, ಕಿಂ ಸಞ್ಞೋ, ಕಿಂ ಚೇತನೋತಿ ನ ಪುಚ್ಛತಿ। ಕತಮಾ ತೇ, ಭಿಕ್ಖು, ಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಗತಾ, ಕಿಂ ಪಠಮಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ, ಉದಾಹು ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಞಾವಸೇನೇವ ಪುಚ್ಛತಿ।
ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂಯುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಪಞ್ಚಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಕತಮಾನಿ ಪಞ್ಚ? ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಕತ್ಥ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು
ಯಥಾ ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಾ ರಾಜಾತಿ ರಾಜಪಞ್ಚಮೇಸು ಸಹಾಯೇಸು ನಕ್ಖತ್ತಂ ಕೀಳಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ವೀಥಿಂ ಓತಿಣ್ಣೇಸು ಏಕಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಗೇಹಂ ಗತಕಾಲೇ ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋ ತುಣ್ಹೀ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ಗೇಹಸಾಮಿಕೋವ, ‘‘ಇಮೇಸಂ ಖಾದನೀಯಂ ಭೋಜನೀಯಂ ದೇಥ, ಗನ್ಧಮಾಲಾಲಙ್ಕಾರಾದೀನಿ
ಇತಿ
ಯಂ ಹಾವುಸೋ, ಪಜಾನಾತೀತಿ ಯಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಮಿದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನಾತಿ। ತಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಯಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಯಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನಾತಿ। ತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಪಿ ತಥೇವ ತಂ ಪಜಾನಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ। ಸಂಸಟ್ಠಾತಿ ಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧಏಕವತ್ಥುಕಏಕಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಸಂಸಟ್ಠಾ।
ಪಞ್ಞಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ಇದಂ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಮೇವ ಹೋತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಪಞ್ಞಾ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಜಾನಿತಬ್ಬಾವ ಹೋತಿ।
೪೫೦. ವೇದನಾ ವೇದನಾತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ಪುಚ್ಛತಿ? ವೇದನಾಲಕ್ಖಣಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತೇಭೂಮಿಕಸಮ್ಮಸನಚಾರವೇದನಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾ। ಸುಖಮ್ಪಿ ವೇದೇತೀತಿ ಸುಖಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವೇದೇತಿ ಅನುಭವತಿ। ಪರತೋ ಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಹಿದಂ, ಮಹಾಲಿ, ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಂ ಅಭವಿಸ್ಸ, ದುಕ್ಖಾನುಪತಿತಂ ದುಕ್ಖಾವಕ್ಕನ್ತಂ ಅನವಕ್ಕನ್ತಂ ಸುಖೇನ, ನಯಿದಂ ಸತ್ತಾ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಾರಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಮಹಾಲಿ, ರೂಪಂ ಸುಖಂ ಸುಖಾನುಪತಿತಂ ಸುಖಾವಕ್ಕನ್ತಂ ಅನವಕ್ಕನ್ತಂ ದುಕ್ಖೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತಾ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಾರಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಾರಾಗಾ ಸಂಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಂಯೋಗಾ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ। ವೇದನಾ ಚ ಹಿದಂ… ಸಞ್ಞಾ… ಸಙ್ಖಾರಾ… ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಹಿದಂ, ಮಹಾಲಿ, ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಂ ಅಭವಿಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೦) ಇಮಿನಾ ಹಿ ಮಹಾಲಿಸುತ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಇಧ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖನ್ತಿ ಕಥಿತಂ। ಅಪಿಚ ಪುರಿಮಂ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಾ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ವೇದೇತಿ; ಪುರಿಮಂ ದುಕ್ಖಂ ವೇದನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ವೇದೇತಿ; ಪುರಿಮಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವೇದನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ವೇದೇತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವೇದನಾಯೇವ ಹಿ ವೇದೇತಿ, ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ವೇದಿತಾ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಮೇತಂ।
ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಸಬ್ಬಸಞ್ಞಾಯ ಲಕ್ಖಣಂ। ಕಿಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಸಞ್ಞಾಯಾತಿ? ಸಬ್ಬಸಞ್ಞಾಯ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿಪಿ ನೀಲಕಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ನೀಲಪುಪ್ಫೇ ವಾ ವತ್ಥೇ ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಚಾರಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಂ ವಾ ಪಾಪೇನ್ತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅತ್ಥೇ ಪರಿಕಮ್ಮಸಞ್ಞಾಪಿ ಉಪಚಾರಸಞ್ಞಾಪಿ ಅಪ್ಪನಾಸಞ್ಞಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ನೀಲೇ ನೀಲನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸಞ್ಞಾಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಪೀತಕಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಯಾ ಚಾವುಸೋ, ವೇದನಾತಿ ಏತ್ಥ ವೇದನಾ, ಸಞ್ಞಾ, ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾ ಕಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಾತಿ? ಅಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕತ್ತಾ। ಪಞ್ಞಾಯ ಹಿ ಗಹಿತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ವೇದನಾದಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ। ತಂ ಪನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮೇಸು ಗಹಿತೇಸು ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ಅನ್ತಮಸೋ ದ್ವೇ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಮ್ಮಾಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ತಯೋ ಪುರಿಸಾ ಸುತ್ತಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ, ಚತುತ್ಥೋ ರತನಾವುತಸುತ್ತನ್ತಿ। ತೇಸು ಪುರಿಮಾ ತಯೋ ತಕ್ಕಗತಮ್ಪಿ ಪಟ್ಟಿವಟ್ಟಕಾದಿಗತಮ್ಪಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಬಹುಂ ಸುತ್ತಂ ಲಭನ್ತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಮಕ್ಕಟಕಸುತ್ತಮ್ಪಿ। ರತನಾವುತಸುತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಮನ್ದಂ ಲಭತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಹೇಟ್ಠತೋ ವಾ ಪಞ್ಞಾ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಲಭಾಪಿತಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠತ್ತಾವ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಯಂ ಹಾವುಸೋ, ವೇದೇತೀತಿ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವೇದನಾ ವೇದೇತಿ, ಸಞ್ಞಾಪಿ ತದೇವ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ। ಯಂ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ತದೇವ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇದಾನಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ವಿಜಾನಾತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಉಪಸಗ್ಗಮತ್ತಮೇವ ವಿಸೇಸೋ। ಜಾನಾತೀತಿ ಪದಂ ಪನ ಅವಿಸೇಸೋ। ತಸ್ಸಾಪಿ ಜಾನನತ್ಥೇ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಞ್ಞಾ ಹಿ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಞ್ಜಾನನಮತ್ತಮೇವ, ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚೇವ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಞ್ಚ ಪಾಪೇತಿ, ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಪನ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಪಞ್ಞಾ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ
ಯಥಾ ಹಿ ಹೇರಞ್ಞಿಕಫಲಕೇ ಕಹಾಪಣರಾಸಿಮ್ಹಿ ಕತೇ ಅಜಾತಬುದ್ಧಿ ದಾರಕೋ ಗಾಮಿಕಪುರಿಸೋ ಮಹಾಹೇರಞ್ಞಿಕೋತಿ
ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ನಾಗಸೇನೋ – ‘‘ದುಕ್ಕರಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವತಾ ಕತನ್ತಿ। ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ನಾಗಸೇನ ಭಗವತಾ ದುಕ್ಕರಂ ಕತನ್ತಿ? ದುಕ್ಕರಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವತಾ ಕತಂ, ಇಮೇಸಂ ಅರೂಪೀನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವವತ್ಥಾನಂ ಅಕ್ಖಾತಂ, ಅಯಂ ಫಸ್ಸೋ, ಅಯಂ ವೇದನಾ, ಅಯಂ ಸಞ್ಞಾ, ಅಯಂ ಚೇತನಾ, ಇದಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೭.೧೬)। ಯಥಾ ಹಿ ತಿಲತೇಲಂ, ಸಾಸಪತೇಲಂ, ಮಧುಕತೇಲಂ, ಏರಣ್ಡಕತೇಲಂ, ವಸಾತೇಲನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ತೇಲಾನಿ ಏಕಚಾಟಿಯಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಿವಸಂ ಯಮಕಮನ್ಥೇಹಿ ಮನ್ಥೇತ್ವಾ ತತೋ ಇದಂ ತಿಲತೇಲಂ, ಇದಂ ಸಾಸಪತೇಲನ್ತಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಉದ್ಧರಣಂ ನಾಮ ದುಕ್ಕರಂ, ಇದಂ ತತೋ
೪೫೧. ನಿಸ್ಸಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸಟೇನ ಪರಿಚ್ಚತ್ತೇನ ವಾ। ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸಟೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹೀತಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಕರಣವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಪಞ್ಚಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ನಿಸ್ಸರಿತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತೇನ ಪಞ್ಚಹಿ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಭಾವಂ ಅನುಪಗಮನತಾಯ ಪರಿಚ್ಚತ್ತೇನಾತಿ। ಪರಿಸುದ್ಧೇನಾತಿ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇನ। ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನಾತಿ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತೇನ। ಕಿಂ ನೇಯ್ಯನ್ತಿ ಕಿಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ನೇಯ್ಯಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ॰ ೬೯) ಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ನೇಯ್ಯನ್ತಿ ಕಥಂ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತೇನ ಅರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿ ನೇಯ್ಯಾತಿ? ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಠಿತೇನ ಅರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಠಿತಸ್ಸ ಹಿ ಸಾ ಇಜ್ಝತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಥ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಭಾವತೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ಕಲಾಪತೋ ನಯತೋ ಸಮ್ಮಸನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸದಿಸಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ನ ಜಾಯತಿ। ತಸ್ಮಾ ಥೇರೋಪಿ, ‘‘ಏವಂ ಕಿರಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೯೪) ಕಲಾಪತೋ ನಯತೋ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀತಿ। ಭಗವಾ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹತ್ಥಗತತ್ತಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಪರೋಪಞ್ಞಾಸ ಧಮ್ಮೇ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಅಂಗುದ್ಧಾರೇನೇವ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ, ‘‘ಯಾವತಾ ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ತಾವತಾ ಅಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೋ’’ತಿ ಆಹ।
ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಪಜಾನಾತೀತಿ ದಸ್ಸನಪರಿಣಾಯಕಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖುಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಜಾನಾತಿ। ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಪಞ್ಞಾ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ಚ। ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಚ ಪಜಾನಾತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಜಾನನಂ ಕಥಿತಂ। ಕಿಮತ್ಥಿಯಾತಿ ಕೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿಞ್ಞತ್ಥಾತಿಆದೀಸು ಅಭಿಞ್ಞತ್ಥಾ। ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ಪರಿಞ್ಞತ್ಥಾ। ಪಹಾತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಹತೀತಿ ಪಹಾನತ್ಥಾ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ಲೋಕಿಯಾಪಿ ಅಭಿಞ್ಞತ್ಥಾ ಚ ಪರಿಞ್ಞತ್ಥಾ ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ಪಹಾನತ್ಥಾ। ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ ಅಭಿಞ್ಞತ್ಥಾ ಚ ಪರಿಞ್ಞತ್ಥಾ ಚ ಸಮುಚ್ಛೇದತೋ ಪಹಾನತ್ಥಾ। ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಚ ಪಜಾನಾತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಾ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ।
೪೫೨. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ। ಪರತೋ ಚ ಘೋಸೋತಿ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ। ಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ। ತತ್ಥ ಸಾವಕೇಸು ಅಪಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನೋ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟನ್ತಿಯೇವ। ಥೇರೋ ಹಿ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಂ
ಅನುಗ್ಗಹಿತಾತಿ ಲದ್ಧೂಪಕಾರಾ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ಫಲಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಫಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಫಲಾ। ತದೇವ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಫಲಂ ಆನಿಸಂಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಫಲಾನಿಸಂಸಾ। ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಚತುತ್ಥಫಲಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ, ಅವಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೀಲಾನುಗ್ಗಹಿತಾತಿಆದೀಸು ಸೀಲನ್ತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ। ಸುತನ್ತಿ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ। ಸಾಕಚ್ಛಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಖಲನಪಕ್ಖಲನಚ್ಛೇದನಕಥಾ। ಸಮಥೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಿಕಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಸತ್ತವಿಧಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ। ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಞ್ಹಿ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ, ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಖಲನಪಕ್ಖಲನಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಿಕಾಸು ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ಸತ್ತವಿಧಂ ಅನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಫಲಂ ದೇತಿ।
ಯಥಾ ಹಿ ಮಧುರಂ ಅಮ್ಬಪಕ್ಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಕಾಮೋ ಅಮ್ಬಪೋತಕಸ್ಸ
೪೫೩. ಕತಿ ಪನಾವುಸೋ, ಭವಾತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಮೂಲಮೇವ ಗತೋ ಅನುಸನ್ಧಿ, ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ಯೇಹಿ ಭವೇಹಿ ನ ಉಟ್ಠಾತಿ, ತೇ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ತತ್ಥ ಕಾಮಭವೋತಿ ಕಾಮಭವೂಪಗಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಾಪೀತಿ ಉಭಯಮೇಕತೋ ಕತ್ವಾ ಕಾಮಭವೋತಿ ಆಹ। ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಆಯತಿನ್ತಿ ಅನಾಗತೇ। ಪುನಬ್ಭವಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ಇಧ ವಟ್ಟಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ತತ್ರಾತತ್ರಾಭಿನನ್ದನಾತಿ ರೂಪಾಭಿನನ್ದನಾ ಸದ್ದಾಭಿನನ್ದನಾತಿ ಏವಂ ತಹಿಂ ತಹಿಂ ಅಭಿನನ್ದನಾ, ಕರಣವಚನೇ ಚೇತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ। ತತ್ರತತ್ರಾಭಿನನ್ದನಾಯ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಹಿ ಗಮನಂ ಹೋತಿ, ಆಗಮನಂ ಹೋತಿ, ಗಮನಾಗಮನಂ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟಂ ವತ್ತತೀತಿ ವಟ್ಟಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ। ಇದಾನಿ ವಿವಟ್ಟಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಕಥಂ ಪನಾವುಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಖಯನಿರೋಧೇನ। ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪಾದೇನ। ಕಿಂ ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಖಯನಿರೋಧೇನ। ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ಗಮನಂ ಆಗಮನಂ ಗಮನಾಗಮನಂ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ವಟ್ಟಂ ನ ವತ್ತತೀತಿ ವಿವಟ್ಟಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ।
೪೫೪. ಕತಮಂ ಪನಾವುಸೋತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಸ ನಿರೋಧಪಾದಕಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪಠಮಂ ಝಾನನ್ತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಕೇನ ವಿತಕ್ಕೋತಿಆದೀಸು ಪನ ಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ಅನುಮಜ್ಜನಲಕ್ಖಣೋ ವಿಚಾರೋ, ಫರಣಲಕ್ಖಣಾ ಪೀತಿ, ಸಾತಲಕ್ಖಣಂ ಸುಖಂ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ವತ್ತನ್ತಿ। ಕತಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನನ್ತಿ ಇಧ ಪನ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಾನಿ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ। ಇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿರೋಧಪಾದಕಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಗಹಿತಂ, ಉಪರಿ ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸತಿ। ಅನ್ತರಾ ಪನ ಛ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಂಖಿತ್ತಾ, ನಯಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೪೫೫. ಇದಾನಿ ಪಞ್ಚಿಮಾನಿ, ಆವುಸೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಗೋಚರವಿಸಯನ್ತಿ ಗೋಚರಭೂತಂ ವಿಸಯಂ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಚಕ್ಖು ಸೋತಸ್ಸ ಸೋತಂ ವಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ನ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ। ಸಚೇ ಹಿ ನೀಲಾದಿಭೇದಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪನೇಯ್ಯ, ‘‘ಇಙ್ಘ ತಾವ ನಂ ವವತ್ಥಪೇಹಿ ವಿಭಾವೇಹಿ, ಕಿಂ ನಾಮೇತಂ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಹಿ ವಿನಾಪಿ ಮುಖೇನ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘‘ಅರೇ ಅನ್ಧಬಾಲ ಕಿಂ ಪಟಿಸರಣನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಕಿಂ ಪಟಿಸರಣಂ, ಕಿಂ ಏತಾನಿ ಪಟಿಸರನ್ತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಮನೋ ಪಟಿಸರಣನ್ತಿ ಜವನಮನೋ ಪಟಿಸರಣಂ। ಮನೋ ಚ ನೇಸನ್ತಿ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಮನೋ ವಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನಮನೋ ವಾ ಏತೇಸಂ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ರಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಅನುಭೋತಿ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಹಿ ರೂಪದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ, ಏತ್ಥ ರಜ್ಜನಂ ವಾ ದುಸ್ಸನಂ ವಾ ಮುಯ್ಹನಂ ವಾ ನತ್ಥಿ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದ್ವಾರೇ ಜವನಂ ರಜ್ಜತಿ ವಾ ದುಸ್ಸತಿ ವಾ ಮುಯ್ಹತಿ ವಾ। ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಪಞ್ಚ ಕಿರ ದುಬ್ಬಲಭೋಜಕಾ ರಾಜಾನಂ ಸೇವಿತ್ವಾ ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚಕುಲಿಕೇ ಗಾಮೇ ಪರಿತ್ತಕಂ ಆಯಂ ಲಭಿಂಸು। ತೇಸಂ ತತ್ಥ
೪೫೬. ಪಞ್ಚಿಮಾನಿ, ಆವುಸೋತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಅನ್ತೋನಿರೋಧಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದೇ। ಕಿರಿಯಮಯಪವತ್ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಆಯುಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಉಸ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಮ್ಮಜತೇಜಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕಮ್ಮಜತೇಜೋಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ವಿನಾ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಸ್ಮಾ ಆಯುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಝಾಯತೋತಿ ಜಲತೋ। ಅಚ್ಚಿಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಜಾಲಸಿಖಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ಆಭಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಲೋಕೋ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಆಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಚ್ಚೀತಿ ತಂ ಆಲೋಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಜಾಲಸಿಖಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ।
ಏವಮೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಆಯು ಉಸ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಏತ್ಥ ಜಾಲಸಿಖಾ ವಿಯ ಕಮ್ಮಜತೇಜೋ। ಆಲೋಕೋ ವಿಯ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಜಾಲಸಿಖಾ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಆಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಾ ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಜನಿತಆಲೋಕೇನೇವ ಸಯಮ್ಪಿ ಅಣು ಥೂಲಾ ದೀಘಾ ರಸ್ಸಾತಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಜಾಲಪವತ್ತಿಯಾ ಜನಿತಆಲೋಕೇನ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಜಾಲಪವತ್ತಿಯಾ ಪಾಕಟಭಾವೋ ವಿಯ ಉಸ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಕಮ್ಮಜಮಹಾಭೂತಸಮ್ಭವೇನ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಉಸ್ಮಾಯ ಅನುಪಾಲನಂ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಹಿ ದಸಪಿ ವಸ್ಸಾನಿ…ಪೇ॰… ವಸ್ಸಸತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಜತೇಜಪವತ್ತಂ ಪಾಲೇತಿ। ಇತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಯು ಉಸ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ
೪೫೭. ಆಯುಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಆಯುಮೇವ। ವೇದನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವೇದನಾ ಧಮ್ಮಾವ। ವುಟ್ಠಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಯೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಅರೂಪಪವತ್ತೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತ್ವಾ ಸಞ್ಞಞ್ಚ ವೇದನಞ್ಚ ನಿರೋಧೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಏವಂ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ। ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ಏಕೋ ಪುರಿಸೋ ಜಾಲಾಪವತ್ತೇ ಉಕ್ಖಣ್ಠಿತೋ ಉದಕೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ ಜಾಲಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಛಾರಿಕಾಯ ಅಙ್ಗಾರೇ ಪಿಧಾಯ ತುಣ್ಹೀ ನಿಸೀದತಿ। ಯದಾ ಪನಸ್ಸ ಪುನ ಜಾಲಾಯ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ಛಾರಿಕಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅಙ್ಗಾರೇ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾನಂ ದತ್ವಾ ಮುಖವಾತಂ ವಾ ತಾಲವಣ್ಟವಾತಂ ವಾ ದದಾತಿ। ಅಥ ಜಾಲಾಪವತ್ತಂ ಪುನ ಪವತ್ತತಿ। ಏವಮೇವ ಜಾಲಾಪವತ್ತಂ ವಿಯ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ। ಪುರಿಸಸ್ಸ ಜಾಲಾಪವತ್ತೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತ್ವಾ ಉದಕಪ್ಪಹಾರೇನ ಜಾಲಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಛಾರಿಕಾಯ ಅಙ್ಗಾರೇ ಪಿಧಾಯ ತುಣ್ಹೀಭೂತಸ್ಸ ನಿಸಜ್ಜಾ ವಿಯ ಭಿಕ್ಖುನೋ
ಆಯು ಉಸ್ಮಾ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಕಮ್ಮಜತೇಜೋಧಾತು, ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಯದಾ ಇಮಂ ರೂಪಕಾಯಂ ಜಹನ್ತಿ, ಅಥಾಯಂ ಅಚೇತನಂ ಕಟ್ಠಂ ವಿಯ ಪಥವಿಯಂ ಛಡ್ಡಿತೋ ಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ –
‘‘ಆಯು ಉಸ್ಮಾ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಯದಾ ಕಾಯಂ ಜಹನ್ತಿಮಂ।
ಅಪವಿದ್ಧೋ ತದಾ ಸೇತಿ, ಪರಭತ್ತಂ ಅಚೇತನ’’ನ್ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೯೫)।
ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ। ವಚೀಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ। ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಸಞ್ಞಾವೇದನಾ। ಆಯೂತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಪರಿಭಿನ್ನಾನೀತಿ ಉಪಹತಾನಿ, ವಿನಟ್ಠಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾವ ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಚಿತ್ತಂ ಅನಿರುದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಚಿತ್ತಕಾ ಅಯಂ ಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ‘‘ವಚೀಸಙ್ಖಾರಾಪಿಸ್ಸ ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಾಚಾ ಅನಿರುದ್ಧಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನೇನ ಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕಥೇನ್ತೇನ ಸಜ್ಝಾಯಮ್ಪಿ
ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನೀತಿ ಕಿರಿಯಮಯಪವತ್ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವತ್ತಮಾನೇ ಬಹಿದ್ಧಾ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟೇನ್ತೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕಿಲಮನ್ತಾನಿ ಉಪಹತಾನಿ ಮಕ್ಖಿತಾನಿ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ವಾತಾದೀಹಿ ಉಟ್ಠಿತೇನ ರಜೇನ ಚತುಮಹಾಪಥೇ ಠಪಿತಆದಾಸೋ ವಿಯ। ಯಥಾ
೪೫೮. ಕತಿ ಪನಾವುಸೋ, ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಪನಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅಪಗಮನಪಚ್ಚಯಾ ಕಥಿತಾ। ಅನಿಮಿತ್ತಾಯಾತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಾನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಅವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಭವಙ್ಗೇನ ಹೋತಿ, ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸನ್ದಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ತಮೇವ ಪುಚ್ಛತಿ। ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನಂ। ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ ಚ ಧಾತುಯಾ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾಪಗತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಮನಸಿಕಾರೋ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಹಜಾತಂ ಮನಸಿಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿರೋಧಪಾದಕಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಗಹಿತಂ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಗಹಿತಂ, ಇಧ ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಾನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಗಹಿತಾತಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿರೋಧಕಥಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ। ಸಾ, ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ತಯೋ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸೋಳಸಹಿ ಞಾಣಚರಿಯಾಹಿ ನವಹಿ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಹಿ ವಸೀಭಾವತಾಪಞ್ಞಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೮೩) ಆಗತಾ। ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಪನಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ ಕಥಿತಾ।
ಇದಾನಿ ಕತಿ ಪನಾವುಸೋ, ಪಚ್ಚಯಾತಿಆದಿಮಾಹ। ನಿರೋಧತೋ ಹಿ ವುಟ್ಠಾನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಠಿತಿ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಏಕಂ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತವಾರಮೇವ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಸತ್ತ ದಿವಸೇ ಅರೂಪಪವತ್ತಂ ನಿರೋಧೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ನಿರೋಧವುಟ್ಠಾನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ನ ಚಿರಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ವಲಞ್ಜನಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಪನ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋವ ಪಮಾಣಂ। ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಠಿತಿ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಠಿತಿಯಾ’’ತಿ। ತಸ್ಸಾ ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ ಕತಿ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಪನಸ್ಸಾ ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋ। ವುಟ್ಠಾನಾಯಾತಿ ಇಧ ಭವಙ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಪಿಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ರೂಪಾದಿನಿಮಿತ್ತವಸೇನ ಭವಙ್ಗಸಹಜಾತಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋ।
೪೫೯. ಯಾ ಚಾಯಂ, ಆವುಸೋತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಇಧ ಅಞ್ಞಂ ಅಭಿನವಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಧಮ್ಮೇಯೇವ ಏಕತೋ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಕತ್ಥ ಪನ ತೇ ಕಥಿತಾ? ‘‘ನೀಲಮ್ಪಿ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಾವುಸೋ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಫರಣಅಪ್ಪಮಾಣತಾಯ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ನಾಮ। ಅಯಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪಮಾಣೇ ವಾ ಸತ್ತೇ ಫರತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಾ ಸತ್ತೇ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಫರತಿ।
ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಾವುಸೋ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾ। ಅತ್ತೇನ ವಾತಿ ಅತ್ತ ಭಾವಪೋಸಪುಗ್ಗಲಾದಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತೇನ ಸುಞ್ಞಂ। ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾತಿ ಚೀವರಾದಿಪರಿಕ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತನಿಯೇನ ಸುಞ್ಞಂ। ಅನಿಮಿತ್ತಾತಿ ನಾನತ್ಥಾ ಚೇವ ನಾನಾಬ್ಯಞ್ಜನಾ ಚಾತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಮ್ಪಿ ನೇಸಂ ನಾನಾ ಅತ್ಥೋಪಿ। ತತ್ಥ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ನಾನತಾ ಪಾಕಟಾವ। ಅತ್ಥೋ ಪನ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಭೂಮನ್ತರತೋ ಮಹಗ್ಗತಾ ಏವ ಹೋತಿ ರೂಪಾವಚರಾ; ಆರಮ್ಮಣತೋ ಸತ್ತ ಪಞ್ಞತ್ತಿಆರಮ್ಮಣಾ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾ ಭುಮ್ಮನ್ತರತೋ ಮಹಗ್ಗತಾ ಅರೂಪಾವಚರಾ; ಆರಮ್ಮಣತೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾ। ಸುಞ್ಞತಾ ಭುಮ್ಮನ್ತರತೋ ಕಾಮಾವಚರಾ; ಆರಮ್ಮಣತೋ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಸುಞ್ಞತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಅನಿಮಿತ್ತಾ ಭುಮ್ಮನ್ತರತೋ ಲೋಕುತ್ತರಾ; ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಬ್ಬನಾರಮ್ಮಣಾ।
ರಾಗೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಪಮಾಣಕರಣೋತಿಆದೀಸು ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಪಾದೇ ಪೂತಿಪಣ್ಣರಸಉದಕಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಕಾಳವಣ್ಣಂ; ಓಲೋಕೇನ್ತಾನಂ ಬ್ಯಾಮಸತಗಮ್ಭೀರಂ ವಿಯ ಖಾಯತಿ। ಯಟ್ಠಿಂ ವಾ ರಜ್ಜುಂ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಿನನ್ತಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಪಾದೋತ್ಥರಣಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ। ಏವಮೇವಂ ಯಾವ ರಾಗಾದಯೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾವ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸಞ್ಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋತಾಪನ್ನೋ ವಿಯ, ಸಕದಾಗಾಮೀ ವಿಯ, ಅನಾಗಾಮೀ ವಿಯ ಚ ಖಾಯತಿ। ಯದಾ ಪನಸ್ಸ ರಾಗಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತದಾ ರತ್ತೋ ದುಟ್ಠೋ ಮೂಳ್ಹೋತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಇತಿ ಏತೇ ‘‘ಏತ್ತಕೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪಮಾಣಕರಣಾ ನಾಮ ಯಾವತಾ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯೋತಿ ಯತ್ತಕಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯೋ। ಕಿತ್ತಕಾ ಪನ ತಾ? ಚತ್ತಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಫಲಾನೀತಿ ದ್ವಾದಸ। ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ ಫರಣಅಪ್ಪಮಾಣತಾಯ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ। ಸೇಸಾ ಪಮಾಣಕರಣಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ। ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಮೇವ, ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಪನ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಂ। ಅಕುಪ್ಪಾತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ; ಸಾ ಹಿ ತಾಸಂ ಸಬ್ಬಜೇಟ್ಠಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಾ। ರಾಗೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಕಿಞ್ಚನೋತಿ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ಕಿಞ್ಚತಿ ಮದ್ದತಿ ಪಲಿಬುನ್ಧತಿ। ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚನೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಮನುಸ್ಸಾ ಕಿರ ಗೋಣೇಹಿ ಖಲಂ ಮದ್ದಾಪೇನ್ತೋ ಕಿಞ್ಚೇಹಿ ಕಪಿಲ, ಕಿಞ್ಚೇಹಿ ಕಾಳಕಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಮದ್ದನತ್ಥೋ ಕಿಞ್ಚನತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದೋಸಮೋಹೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯೋ ನಾಮ ನವ ಧಮ್ಮಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಞ್ಚ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಚ। ತತ್ಥ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ
ರಾಗೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ನಿಮಿತ್ತಕರಣೋತಿಆದೀಸು ಯಥಾ ನಾಮ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕುಲಾನಂ ಸದಿಸಾ ದ್ವೇ ವಚ್ಛಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಾವ ತೇಸಂ ಲಕ್ಖಣಂ ನ ಕತಂ ಹೋತಿ, ತಾವ ‘‘ಅಯಂ ಅಸುಕಕುಲಸ್ಸ ವಚ್ಛಕೋ, ಅಯಂ ಅಸುಕಕುಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ ಜಾನಿತುಂ। ಯದಾ ಪನ ತೇಸಂ ಸತ್ತಿಸೂಲಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ತದಾ
ಅನಿಮಿತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ ತೇರಸ ಧಮ್ಮಾ – ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಫಲಾನೀತಿ। ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಂ ಸುಖನಿಮಿತ್ತಂ ಅತ್ತನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತೀತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ। ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ। ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಕರಣಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನಿಮಿತ್ತಾನಿ। ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಅನಿಮಿತ್ತಮೇವ, ತಂ ಪನ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಂ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸುಞ್ಞತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ನ ಗಹಿತಾತಿ? ಸಾ, ‘‘ಸುಞ್ಞಾ ರಾಗೇನಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾವ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ನ ಗಹಿತಾ ಏಕತ್ಥಾತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಏಕತ್ಥಾ। ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಅನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಹಿ ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ನಾಮಾನಿ। ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಏಕತ್ಥಾ। ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸುಞ್ಞತಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಅನಿಮಿತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ನಾನಾಬ್ಯಞ್ಜನಾ। ಇತಿ ಥೇರೋ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾವ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸೀತಿ।
ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ಮಹಾವೇದಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಚೂಳವೇದಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೬೦. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಚೂಳವೇದಲ್ಲಸುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವಿಸಾಖೋ ಉಪಾಸಕೋತಿ ವಿಸಾಖೋತಿ ಏವಂನಾಮಕೋ ಉಪಾಸಕೋ। ಯೇನ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾತಿ ಯೇನ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುನೀ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ। ಕೋ ಪನಾಯಂ ವಿಸಾಖೋ? ಕಾ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ? ಕಸ್ಮಾ ಉಪಸಙ್ಕಮೀತಿ? ವಿಸಾಖೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾಯ ಗಿಹಿಕಾಲೇ ಘರಸಾಮಿಕೋ। ಸೋ ಯದಾ ಭಗವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪವತ್ತವರಧಮ್ಮಚಕ್ಕೋ ಯಸಾದಯೋ ಕುಲಪುತ್ತೇ ವಿನೇತ್ವಾ ಉರುವೇಲಂ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ಜಟಿಲಸಹಸ್ಸಂ ವಿನೇತ್ವಾ ಪುರಾಣಜಟಿಲೇಹಿ
ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ಸೀಹಪಞ್ಜರಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ವೀಥಿಂ ಓಲೋಕಯಮಾನಾ ತಸ್ಸ ಆಗಮನಾಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಕುರುಮಾನಾ ಸೋಪಾನಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಓಲಮ್ಬನತ್ಥಂ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇಸಿ। ಉಪಾಸಕೋ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥಂ ಸಮಿಞ್ಜೇಸಿ। ಸಾ ‘‘ಪಾತರಾಸಭೋಜನಕಾಲೇ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ। ಉಪಾಸಕೋ ಪುಬ್ಬೇ ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಭುಞ್ಜತಿ। ತಂ ದಿವಸಂ ಪನ ತಂ ಅನಪಲೋಕೇತ್ವಾ ಯೋಗಾವಚರಭಿಕ್ಖು ವಿಯ ಏಕಕೋವ ಭುಞ್ಜಿ। ಸಾ, ‘‘ಸಾಯನ್ಹಕಾಲೇ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ। ಉಪಾಸಕೋ ತಂದಿವಸಂ ಸಿರಿಗಬ್ಭಂ ನ ಪಾವಿಸಿ, ಅಞ್ಞಂ ಗಬ್ಭಂ ಪಟಿಜಗ್ಗಾಪೇತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಮಞ್ಚಕಂ ಪಞ್ಞಪಾಪೇತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿ। ಉಪಾಸಿಕಾ, ‘‘ಕಿಂ ನು ಖ್ವಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪತ್ಥನಾ ಅತ್ಥಿ, ಉದಾಹು ಕೇನಚಿದೇವ ಪರಿಭೇದಕೇನ ಭಿನ್ನೋ, ಉದಾಹು ಮಯ್ಹೇವ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಬಲವದೋಮನಸ್ಸಾ
ಉಪಾಸಕೋ, ‘‘ಕಿಂ ಧಮ್ಮದಿನ್ನೇ ಅಕಾಲೇ ಆಗತಾಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಆಮ ಅಯ್ಯಪುತ್ತ, ಆಗತಾಮ್ಹಿ, ನ ತ್ವಂ ಯಥಾ ಪುರಾಣೋ, ಕಿಂ ನು ತೇ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪತ್ಥನಾ ಅತ್ಥೀತಿ? ನತ್ಥಿ ಧಮ್ಮದಿನ್ನೇತಿ। ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಪರಿಭೇದಕೋ ಅತ್ಥೀತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ನತ್ಥೀತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಮಯ್ಹೇವ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ। ತುಯ್ಹಮ್ಪಿ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀತಿ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಯಥಾ ಪಕತಿಯಾ ಆಲಾಪಸಲ್ಲಾಪಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಕರೋಥಾತಿ? ಸೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಯಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಗರು ಭಾರಿಯೋ ನ ಪಕಾಸೇತತಬ್ಬೋ, ಸಚೇ ಖೋ ಪನಾಹಂ ನ ಕಥೇಸ್ಸಾಮಿ, ಅಯಂ ಹದಯಂ
ಸಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಪಕತಿಪುರಿಸೋ ಏವಂ ವತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅದ್ಧಾ ಏತೇನ ಲೋಕುತ್ತರವರಧಮ್ಮೋ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ। ಸೋ ಪನ ಧಮ್ಮೋ ಕಿಂ ಪುರಿಸೇಹೇವ ಪಟಿಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ, ಉದಾಹು ಮಾತುಗಾಮೋಪಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ವಿಸಾಖಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಪುರಿಸೇಹೇವ ಲಭಿತಬ್ಬೋ, ಮಾತುಗಾಮೇನಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧು’’ನ್ತಿ? ಕಿಂ ವದೇಸಿ ಧಮ್ಮದಿನ್ನೇ, ಯೇ ಪಟಿಪನ್ನಕಾ, ತೇ ಏತಸ್ಸ ದಾಯಾದಾ, ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಸೋ ಏತಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಅನುಜಾನಾಥಾತಿ। ಸಾಧು ಭದ್ದೇ, ಅಹಮ್ಪಿ ತಂ ಏತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಮಗ್ಗೇ ಯೋಜೇತುಕಾಮೋ, ಮನಂ ಪನ ತೇ ಅಜಾನಮಾನೋ ನ ಕಥೇಮೀತಿ ತಾವದೇವ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ।
ರಾಜಾ
ತಸ್ಸಾ ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ। ತೇನೇವ ಪಲಿಬುದ್ಧಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ। ಅಥಾಚರಿಯ-ಉಪಜ್ಝಾಯಥೇರಿಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಜನಪದಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಚಿತ್ತರುಚಿತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥಾಪೇತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ಆರದ್ಧಾ, ಅಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಪನ ನಾತಿಚಿರಂ ಕಿಲಮಿತ್ಥ।
ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಸತಸಹಸ್ಸಕಪ್ಪಮತ್ಥಕೇ ಪದುಮುತ್ತರೋ ನಾಮ ಸತ್ಥಾ ಲೋಕೇ ಉದಪಾದಿ। ತದಾ ಏಸಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ದಾಸೀ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕೇಸೇ ವಿಕ್ಕಿಣಿತ್ವಾ ಸುಜಾತತ್ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮ ಅಗ್ಗಸಾವಕಸ್ಸ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಪತ್ಥನಮಕಾಸಿ। ಸಾ ತಾಯ ಪತ್ಥನಾಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಾತಿಚಿರಂ ಕಿಲಮಿತ್ಥ, ಕತಿಪಾಹೇನೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಹಂ ಯೇನತ್ಥೇನ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ, ಸೋ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ತೋ, ಕಿಂ ಮೇ ಜನಪದವಾಸೇನ, ಮಯ್ಹಂ ಞಾತಕಾಪಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೋಪಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನ ಕಿಲಮಿಸ್ಸತಿ, ರಾಜಗಹಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘಂ ಗಹೇತ್ವಾ ರಾಜಗಹಮೇವ ಅಗಮಾಸಿ। ವಿಸಾಖೋ, ‘‘ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ಕಿರ ಆಗತಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ, ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಜನಪದಂ ಗತಾ, ಗನ್ತ್ವಾಪಿ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಾಗತಾ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಗನ್ತ್ವಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದುತಿಯಗಮನೇನ ಭಿಕ್ಖುನಿಉಪಸ್ಸಯಂ ಅಗಮಾಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಥ ಖೋ ವಿಸಾಖೋ ಉಪಾಸಕೋ ಯೇನ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀ’’ತಿ।
ಏತದವೋಚಾತಿ ಪಞ್ಚ ಖೋ ಇಮೇ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಖನ್ಧಾತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನೇತ್ಥ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಕಥಾ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ ಏವಾತಿ ತತ್ಥ ವಿತ್ತಾರಿತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಕ್ಕಾಯಸಮುದಯಾದೀಸುಪಿ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಮೇವ।
ಇದಂ ಪನ ಚತುಸಚ್ಚಬ್ಯಾಕರಣಂ ಸುತ್ವಾ ವಿಸಾಖೋ ಥೇರಿಯಾ ಅಭಿರತಭಾವಂ ಅಞ್ಞಾಸಿ। ಯೋ ಹಿ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ ಅನಭಿರತೋ, ಸೋ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹಂ ಸಣ್ಡಾಸೇನ ಏಕೇಕಂ ಪಲಿತಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ವಿಯ, ಸಿನೇರುಪಾದತೋ ವಾಲುಕಂ ಉದ್ಧರನ್ತೋ ವಿಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಲೋಕೇ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ವಿಯ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಪಾಕಟಾನಿ, ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಗತೋ ಹಿ ಭಗವಾಪಿ ಮಹಾಥೇರಾಪಿ ಸಚ್ಚಾನೇವ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ; ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋಪಿ ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕುಲಪುತ್ತೇ ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮ ಕಿಂ, ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಪಞ್ಹಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲೇ ಠಿತಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ಬ್ಯತ್ತಾ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸುತೇನಪಿ ಕಥೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ಏತಿಸ್ಸಾ ಏತ್ತಾವತಾ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಟಿವಿದ್ಧಭಾವೋ ಞಾತುಂ, ಸಚ್ಚವಿನಿಬ್ಭೋಗಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣೇನ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತು’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಗುಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಠಿಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ತಞ್ಞೇವ ನು ಖೋ, ಅಯ್ಯೇತಿಆದಿಮಾಹ।
ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ತಞ್ಞೇವ ಉಪಾದಾನನ್ತಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಭಾವತೋ ನ ತಂಯೇವ ಉಪಾದಾನಂ ತೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಪಞ್ಚಹಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಉಪಾದಾನಂ। ಯದಿ ಹಿ ತಞ್ಞೇವ ಕಥಂ ಪನಾಯ್ಯೇತಿಆದಿಮಾಹ।
೪೬೧. ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಅಸ್ಸುತವಾತಿಆದಿ ಮೂಲಪರಿಯಾಯೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ। ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ, ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಯಂ ರೂಪಂ ಸೋ ಅಹಂ, ಯೋ ಅಹಂ ತಂ ರೂಪನ್ತಿ ರೂಪಞ್ಚ ಅತ್ತಞ್ಚ ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ತೇಲಪ್ಪದೀಪಸ್ಸ ಝಾಯತೋ ಯಾ ಅಚ್ಚಿ ಸೋ ವಣ್ಣೋ, ಯೋ ವಣ್ಣೋ ಸಾ ಅಚ್ಚೀತಿ ಅಚ್ಚಿಞ್ಚ ವಣ್ಣಞ್ಚ ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಏವಮೇವ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ॰… ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೩೧) ಏವಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಸ್ಸತಿ। ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಛಾಯಾವನ್ತಂ ರುಕ್ಖಂ ವಿಯ ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ರೂಪವನ್ತಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಸ್ಮಿಂ ಗನ್ಧಂ ವಿಯ ಅತ್ತನಿ ರೂಪಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಕರಣ್ಡಾಯ ಮಣಿಂ ವಿಯ ಅತ್ತಾನಂ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ವೇದನಂ ಅತ್ತತೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತತ್ಥ, ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಸುದ್ಧರೂಪಮೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಕಥಿತಂ। ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪಂ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ। ವೇದನಂ ಅತ್ತತೋ… ಸಞ್ಞಂ… ಸಙ್ಖಾರೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಇಮೇಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ನ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಪನ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ನ ರೂಪವನ್ತಂ ಅತ್ತಾನಂ…ಪೇ॰… ನ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಇಮೇ
ಏತ್ತಾವತಾ ಥೇರಿಯಾ, ‘‘ಏವಂ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪುರಿಮಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿಯಾ ಏತ್ತಕೇನ ಗಮನಂ ಹೋತಿ, ಆಗಮನಂ ಹೋತಿ, ಗಮನಾಗಮನಂ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟಂ ವತ್ತತೀತಿ ವಟ್ಟಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ। ಏವಂ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿಯಾ ಏತ್ತಕೇನ ಗಮನಂ ನ ಹೋತಿ, ಆಗಮನಂ ನ ಹೋತಿ, ಗಮನಾಗಮನಂ ನ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟಂ ನಾಮ ನ ವತ್ತತೀತಿ ವಿವಟ್ಟಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ।
೪೬೨. ಕತಮೋ ಪನಾಯ್ಯೇ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ಥೇರಿಯಾ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ – ‘‘ಉಪಾಸಕ, ತಯಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಮಗ್ಗೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ, ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಮೇವ ಪುಚ್ಛಸೀ’’ತಿ। ಸಾ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಬ್ಯತ್ತತಾಯ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚೇನ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸಿ – ‘‘ಇಮಿನಾ ಉಪಾಸಕೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ ಮಗ್ಗೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಇಧ ಪನ ತಂ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತವಸೇನ ಪುಚ್ಛಿತುಕಾಮೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ಯಂ ಯಂ ಪುಚ್ಛಿ, ತಂ ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖತೋತಿ ಚೇತಿತೋ ಕಪ್ಪಿತೋ ಪಕಪ್ಪಿತೋ ಆಯೂಹಿತೋ ಕತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ। ತೀಹಿ ಚ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಖನ್ಧೇಹಿ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗೋ ಸಪ್ಪದೇಸೋ, ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸಪ್ಪದೇಸತ್ತಾ ನಗರಂ ವಿಯ ರಜ್ಜೇನ ನಿಪ್ಪದೇಸೇಹಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದಯೋ ತಯೋ ಸೀಲಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಸಜಾತಿತೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇತಿ ಭುಮ್ಮೇನ
ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ನಕ್ಖತ್ತಂ ಕೀಳಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಉಯ್ಯಾನಂ ಪವಿಟ್ಠೇಸು ತೀಸು ಸಹಾಯೇಸು ಏಕೋ ಸುಪುಪ್ಫಿತಂ ಚಮ್ಪಕರುಕ್ಖಂ ದಿಸ್ವಾ ಹತ್ಥಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾಪಿ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ। ಅಥಸ್ಸ ದುತಿಯೋ ಓನಮಿತ್ವಾ ಪಿಟ್ಠಿಂ ದದೇಯ್ಯ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಠತ್ವಾಪಿ ಕಮ್ಪಮಾನೋ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ
ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೇಸುಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ವಿತಕ್ಕೇ ಪನ ಆಕೋಟೇತ್ವಾ ಆಕೋಟೇತ್ವಾ ದೇನ್ತೇ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಕಥಂ? ಯಥಾ ಹಿ ಹೇರಞ್ಞಿಕೋ ಕಹಾಪಣಂ ಹತ್ಥೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಭಾಗೇಸು ಓಲೋಕೇತುಕಾಮೋ ಸಮಾನೋಪಿ ನ ಚಕ್ಖುದಲೇನೇವ ಪರಿವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಙ್ಗುಲಿಪಬ್ಬೇಹಿ ಪನ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಓಲೋಕೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಏವಮೇವ ನ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೇನ
ಇದಾನಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಂ ಸನಿಮಿತ್ತಂ ಸಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ, ಕತಮೋ ಪನಾಯ್ಯೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ, ಸಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ಥೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ। ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವೀರಿಯಂ, ತಂ ಪರಿವಾರಟ್ಠೇನ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹೋತಿ। ತೇಸಂಯೇವ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ। ಆಸೇವನಾತಿಆದೀಸು ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾಯೇವ ಆಸೇವನಾದಯೋ ವುತ್ತಾತಿ।
ವಿತಣ್ಡವಾದೀ
ಅಥ ವಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘‘ಏಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಆಸೇವತಿ, ದ್ವೀಹಿ ಭಾವೇತಿ, ತೀಹಿ ಬಹುಲೀಕರೋತಿ। ದ್ವೀಹಿ ವಾ ಆಸೇವತಿ, ತೀಹಿ ಭಾವೇತಿ, ಏಕೇನ ಬಹುಲೀಕರೋತಿ
೪೬೩. ಕತಿ ಪನಾಯ್ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಯೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ನಿರೋಧೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತೇ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ತೇನೇವಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಞತ್ವಾ ಥೇರೀ, ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀಸು ಅನೇಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಯೋವ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೀ, ತಯೋಮೇ ಆವುಸೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಕಾಯೇನ ಸಙ್ಖರೀಯತಿ ಕರೀಯತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೀಯತೀತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ। ವಾಚಂ ಸಙ್ಖರೋತಿ ಕರೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ। ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸಙ್ಖರೀಯತಿ ಕರೀಯತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೀಯತೀತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ। ಕತಮೋ ಪನಾಯ್ಯೇತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮಿಸ್ಸಾ ಆಲುಳಿತಾ ಅವಿಭೂತಾ ದುದ್ದೀಪನಾ। ತಥಾ ಹಿ, ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಆದಾನಗಹಣಮುಞ್ಚನಚೋಪನಾನಿ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚೇತನಾತಿ ಏವಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ವೀಸತಿ ಚೇತನಾಪಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾಪಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ವಚೀದ್ವಾರೇ ಹನುಸಂಚೋಪನಂ ವಚೀಭೇದಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾವ ವೀಸತಿ ಚೇತನಾಪಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಪಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ಚೋಪನಂ ಅಪತ್ತಾ ರಹೋ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಚಿನ್ತಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಏಕೂನತಿಂಸ ಚೇತನಾಪಿ ಸಞ್ಞಾ ಚ ವೇದನಾ ಚಾತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾಪಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏವಂ
ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯ್ಯೇತಿ ಇಧ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಿನಾಮಸ್ಸ ಪದತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ಕಾಯನಿಸ್ಸಿತಾ, ಕಾಯೇ ಸತಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಸತಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ಚಿತ್ತನಿಸ್ಸಿತಾ, ಚಿತ್ತೇ ಸತಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಸತಿ ನ ಹೋನ್ತಿ।
೪೬೪. ಇದಾನಿ ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏಸಾ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಂ ವಲಞ್ಜೇತಿ, ನ ವಲಞ್ಜೇತಿ। ಚಿಣ್ಣವಸೀ ವಾ ತತ್ಥ ನೋ ಚಿಣ್ಣವಸೀತಿ ಜಾನನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ, ಕಥಂ ಪನಾಯ್ಯೇ, ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಾಮೀತಿ ವಾ ಪದದ್ವಯೇನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ। ಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ಪದೇನ ಅನ್ತೋನಿರೋಧೋ। ತಥಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಚಿತ್ತಕಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅಚಿತ್ತಕಕಾಲೋ। ಪುಬ್ಬೇವ ತಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಿತಂ ಹೋತೀತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಕಾಲೇಯೇವ, ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಅಚಿತ್ತಕೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಚಿತ್ತಂ ಭಾವಿತಂ ಹೋತಿ। ಯಂ ತಂ ತಥತ್ತಾಯ ಉಪನೇತೀತಿ ಯಂ ಏವಂ ಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ತಥತ್ತಾಯ ಅಚಿತ್ತಕಭಾವಾಯ ಉಪನೇತಿ।
ಪಠಮಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಸೇಸಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಪಠಮಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ತತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ತತೋ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋತಿ ತತೋ ಪರಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ಅನ್ತೋನಿರೋಧೇ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಾ ವುಟ್ಠಹಾಮೀತಿ ವಾ ಪದದ್ವಯೇನ ಅನ್ತೋನಿರೋಧಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ। ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಪದೇನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೋ। ತಥಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಅಚಿತ್ತಕಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಸಚಿತ್ತಕಕಾಲೋ। ಪುಬ್ಬೇವ ತಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಿತಂ ಹೋತೀತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಕಾಲೇಯೇವ ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಅಚಿತ್ತಕೋ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಸಚಿತ್ತಕೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಚಿತ್ತಂ ಭಾವಿತಂ ಹೋತಿ। ಯಂ ತಂ ತಥತ್ತಾಯ ಉಪನೇತೀತಿ ಯಂ ಏವಂ ಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ತಥತ್ತಾಯ ಸಚಿತ್ತಕಭಾವಾಯ ಉಪನೇತಿ। ಇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪಜ್ಜನಕಾಲೋ ಗಹಿತೋ, ಇಧ ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಾನಕಾಲೋ।
ಇದಾನಿ
ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋತಿ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸಞ್ಞಞ್ಚ ವೇದನಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ, ‘‘ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಆಹ। ತತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ತತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಸಮಯೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಿಂ ಪನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ? ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ, ಸಾ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಕಿಂ ವಾ ಏತೇನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾ ವಾ ಹೋತು, ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಾ ವಾ, ಸನ್ತಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಭಾವೋ ಸಞ್ಜೀವತ್ಥೇರವತ್ಥುನಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಞ್ಜೀವತ್ಥೇರಸ್ಸ ಹಿ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಕಿಂಸುಕಪುಪ್ಫಸದಿಸೇ ವೀತಚ್ಚಿತಙ್ಗಾರೇ ಮದ್ದಮಾನಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೋ ಚೀವರೇ ಅಂಸುಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಝಾಯಿ, ಉಸುಮಾಕಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಹೋಸಿ, ಸಮಾಪತ್ತಿಫಲಂ ನಾಮೇತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಮೇವಂ ಸನ್ತಾಯ
ತತೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋತಿ ತತೋ ಪರಂ ಕಿರಿಯಮಯಪವತ್ತವಳಞ್ಜನಕಾಲೇ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಿಂ ಭವಙ್ಗಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ? ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಪನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ವಾಚಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ಸುಞ್ಞತೋ ಫಸ್ಸೋತಿಆದಯೋ ಸಗುಣೇನಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇನಾಪಿ ಕಥೇತಬ್ಬಾ। ಸಗುಣೇನ ತಾವ ಸುಞ್ಞತಾ ನಾಮ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ, ತಾಯ ಸಹಜಾತಂ ಫಸ್ಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸುಞ್ಞತೋ ಫಸ್ಸೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನಿಮಿತ್ತಾಪಣಿಹಿತೇಸುಪಿಏಸೇವ ನಯೋ। ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ರಾಗಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞತ್ತಾ ಸುಞ್ಞಂ ನಾಮ, ರಾಗನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಅಭಾವಾ ಅನಿಮಿತ್ತಂ, ರಾಗದೋಸಮೋಹಪ್ಪಣಿಧೀನಂ ಅಭಾವಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ। ಸುಞ್ಞತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಫಸ್ಸೋ ಸುಞ್ಞತೋ ನಾಮ। ಅನಿಮಿತ್ತಾಪಣಿಹಿತೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಅಪರಾ ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯೋ ದುಕ್ಖತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ದುಕ್ಖತೋ ದಿಸ್ವಾ ದುಕ್ಖತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾ ನಾಮ। ಯೋ ಅನತ್ತತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅನತ್ತತೋ ದಿಸ್ವಾ ಅನತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ನಾಮ, ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಫಲಂ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ। ಅನಿಮಿತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಹಜಾತೇ ಫಸ್ಸೇ ಫುಸನ್ತೇ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ಫಸ್ಸೋ ಫುಸತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಸುಞ್ಞತೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಆಗಮನಿಯೇನ ಕಥಿತೇ ಪನ ಸುಞ್ಞತೋ ವಾ ಫಸ್ಸೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಾ ಫಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ವಾ ಫಸ್ಸೋತಿ ವಿಕಪ್ಪೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಸಗುಣೇನ ಚೇವ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಚ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ತಯೋ ಫಸ್ಸಾ ಫುಸನ್ತೀತಿ ಸಮೇತಿ।
ವಿವೇಕನಿನ್ನನ್ತಿಆದೀಸು ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿವೇಕೋ ನಾಮ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿವೇಕೇ ನಿನ್ನಂ ಓನತನ್ತಿ ವಿವೇಕನಿನ್ನಂ। ಅಞ್ಞತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಯೇನ ವಿವೇಕೋ, ತೇನ ವಙ್ಕಂ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಠಿತನ್ತಿ ವಿವೇಕಪೋಣಂ। ಯೇನ ವಿವೇಕೋ, ತೇನ ಪತಮಾನಂ ವಿಯ ಠಿತನ್ತಿ ವಿವೇಕಪಬ್ಭಾರಂ।
೪೬೫. ಇದಾನಿ ಕತಿ ಪನಾಯ್ಯೇ, ವೇದನಾತಿ ಆಹ। ಕಾಯಿಕಂ ವಾತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಂ ಸುಖಂ ಸುಖನ್ತಿ ಸಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ। ಸಾತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಮಧುರಭಾವದೀಪಕಂ ವೇವಚನಂ। ವೇದಯಿತನ್ತಿ ವೇದಯಿತಭಾವದೀಪಕಂ, ಸಬ್ಬವೇದನಾನಂ ಸಾಧಾರಣವಚನಂ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಠಿತಿಸುಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾತಿಆದೀಸು ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖಂ, ನತ್ಥಿಭಾವೋ ದುಕ್ಖಂ। ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ದುಕ್ಖಂ, ನತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖಂ। ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಜಾನನಭಾವೋ ಸುಖಂ, ಅಜಾನನಭಾವೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಿಂ ಅನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ ಕತಮೋ ಅನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ। ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಸಯಿತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅನುಸಯಪುಚ್ಛಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಬ್ಬಾಯ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ ನ ಸಬ್ಬಾಯ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ। ನ ಸಬ್ಬಾಯ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ನ ಸಬ್ಬಂ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಕಿಂ ಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಹಾನಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ।
ರಾಗಂ ತೇನ ಪಜಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏಕೇನೇವ ಬ್ಯಾಕರಣೇನ ದ್ವೇ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ। ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ರಾಗಾನುಸಯಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಝಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಂ ರಾಗಾನುಸಯಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ। ಸೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನೋಪಿ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ನಾನುಸೇತಿ ನಾಮ। ತೇನಾಹ – ‘‘ನ ತತ್ಥ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ। ತದಾಯತನನ್ತಿ ತಂ ಆಯತನಂ, ಪರಮಸ್ಸಾಸಭಾವೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಅರಹತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತಿ ಅನುತ್ತರೇಸೂತಿ ಏವಂ ಅನುತ್ತರಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇ ಅರಹತ್ತೇ। ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋತಿ ಪತ್ಥನಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ। ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಿಹಾಪಚ್ಚಯಾ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಪತ್ಥನಾಯ ಪಟ್ಠಪನಮೂಲಕಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಂ ಪನೇತಂ ನ ಪತ್ಥನಾಯ ಪಟ್ಠಪನಮೂಲಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅಲಾಭಮೂಲಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಿಹಾಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ ನಾಮ ಏಕನ್ತೇನ ಅಕುಸಲಂ, ಇದಂ ಪನ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಯೋಗಿನೋ ಹಿ
ಪಟಿಘಂ ತೇನ ಪಜಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ದೋಮನಸ್ಸೇನೇವ ಪಟಿಘಂ ಪಜಹತಿ। ನ ಹಿ ಪಟಿಘೇನೇವ ಪಟಿಘಪ್ಪಹಾನಂ, ದೋಮನಸ್ಸೇನ ವಾ ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಅಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ತೇಮಾಸಿಕಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಪಟಿಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ – ‘‘ಪಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖು, ಕಿಂ ತುಯ್ಹಂ ಸೀಲೇನ ಹೀನಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥಿ, ಉದಾಹು ವೀರಿಯೇನ, ಉದಾಹು ಪಞ್ಞಾಯ, ನನು ತೇ ಸೀಲಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ವೀರಿಯಂ ಸುಪಗ್ಗಹಿತಂ ಪಞ್ಞಾ ಸೂರಾ ಹುತ್ವಾ ವಹತೀ’’ತಿ। ಸೋ ಏವಂ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ, ‘‘ನ ದಾನಿ ಪುನ ಇಮಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವೀರಿಯಂ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತೋತೇಮಾಸೇ ವಾ ಅನ್ತೋಛಮಾಸೇ ವಾ ಅನ್ತೋನವಮಾಸೇ ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ತಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ। ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಟಿಘೇನೇವ ಪಟಿಘಂ, ದೋಮನಸ್ಸೇನೇವ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಜಹತಿ ನಾಮ।
ನ ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ ತತ್ಥ ಏವರೂಪೇ ದೋಮನಸ್ಸೇ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ। ನ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಹೀನೋವ ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿಜ್ಜಂ ತೇನ ಪಜಹತೀತಿ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಝಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಂ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ। ಸೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನೋಪಿ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ
೪೬೬. ಇದಾನಿ ಪಟಿಭಾಗಪುಚ್ಛಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಸುಖಾಯ ಪನಾಯ್ಯೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಯಸ್ಮಾ ಸುಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಸುಖಂ ಪಚ್ಚನೀಕಂ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ವಿಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋ ಕಥಿತೋ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಅನ್ಧಕಾರಾ ಅವಿಭೂತಾ ದುದ್ದೀಪನಾ, ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ತಾದಿಸಾವಾತಿ ತೇನೇತ್ಥ ಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋ ಕಥಿತೋ। ಯತ್ತಕೇಸು ಪನ ಠಾನೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾ ತಮಂ ಕರೋತಿ, ತತ್ತಕೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಖೋ, ಆವುಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಉಭೋಪೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಾಸವಾ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋವ ಕಥಿತೋ। ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಖೋ, ಆವುಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಅನಾಸವಟ್ಠೇನ ಲೋಕುತ್ತರಟ್ಠೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಟ್ಠೇನ ಚ ಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋವ ಕಥಿತೋ। ಅಚ್ಚಯಾಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಹಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗತೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಾಸಕ್ಖಿ ಪಞ್ಹಾನಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಗಹೇತುನ್ತಿ ಪಞ್ಹಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಪಮಾಣಂ ಗಹೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ, ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಭಾಗಂ ಪುಚ್ಛಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮೇತಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ
ಏತ್ತಾವತಾ ಚಾಯಂ ಉಪಾಸಕೋ ಯಥಾ ನಾಮ ಸತ್ತಮೇ ಘರೇ ಸಲಾಕಭತ್ತಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಸತ್ತ ಘರಾನಿ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಟ್ಠಮಸ್ಸ ದ್ವಾರೇ ಠಿತೋ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸತ್ತ ಗೇಹಾನಿ ವಿರದ್ಧೋವ ನ ಅಞ್ಞಾಸಿ, ಏವಮೇವಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಭಾಗಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಸಬ್ಬಾಸುಪಿ ಸತ್ತಸು ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಪುಚ್ಛಾಸು ವಿರದ್ಧೋವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಬ್ಭನ್ತರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಪವಿಟ್ಠಂ। ನಿಬ್ಬಾನಪರಾಯನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಂ ಅಯನಮಸ್ಸ ಪರಾ ಗತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಅವಸಾನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪರಿಯೋಸಾನಂ।
೪೬೭. ಪಣ್ಡಿತಾತಿ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ, ಧಾತುಕುಸಲಾ ಆಯತನಕುಸಲಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕುಸಲಾ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಕುಸಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹಾಪಞ್ಞಾತಿ ಮಹನ್ತೇ ಅತ್ಥೇ ಮಹನ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಮಹನ್ತಾ ಯಥಾ ತಂ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾಯಾತಿ ಯಥಾ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಬ್ಯಾಕತಂ, ಅಹಮ್ಪಿ ತಂ ಏವಮೇವಂ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯನ್ತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಪನ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತೋ ಜಿನಭಾಸಿತೋ ನಾಮ ಜಾತೋ, ನ ಸಾವಕಭಾಸಿತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ರಾಜಯುತ್ತೇಹಿ ಲಿಖಿತಂ ಪಣ್ಣಂ ಯಾವ ರಾಜಮುದ್ದಿಕಾಯ ನ ಲಞ್ಛಿತಂ ಹೋತಿ, ನ ತಾವ ರಾಜಪಣ್ಣನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ; ಲಞ್ಛಿತಮತ್ತಂ ಪನ ರಾಜಪಣ್ಣಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಥಾ, ‘‘ಅಹಮ್ಪಿ ತಂ ಏವಮೇವ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಾಯ ಜಿನವಚನಮುದ್ದಿಕಾಯ ಲಞ್ಛಿತತ್ತಾ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತೋ ಆಹಚ್ಚವಚನೇನ ಜಿನಭಾಸಿತೋ ನಾಮ ಜಾತೋ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ಚೂಳವೇದಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫. ಚೂಳಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೬೮. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಚೂಳಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನೀತಿ ಧಮ್ಮೋತಿ ಗಹಿತಗಹಣಾನಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಸುಖಂ, ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಸುಖಂ ಆಯತಿಂ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕನ್ತಿ ಅನಾಗತೇ ವಿಪಾಕಕಾಲೇ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಂ। ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೪೬೯. ನತ್ಥಿ ಕಾಮೇಸು ದೋಸೋತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸುಪಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಸುಪಿ ದೋಸೋ ನತ್ಥಿ। ಪಾತಬ್ಯತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ತೇ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ಪಾತಬ್ಯತಂ ಪಿವಿತಬ್ಬತಂ, ಯಥಾರುಚಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೋಳಿಬದ್ಧಾಹೀತಿ ಮೋಳಿಂ ಕತ್ವಾ ಬದ್ಧಕೇಸಾಹಿ। ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಹೀತಿ ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಹಿ। ಏವಮಾಹಂಸೂತಿ ಏವಂ ವದನ್ತಿ। ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ಪಹಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ। ಮಾಲುವಾಸಿಪಾಟಿಕಾತಿ ದೀಘಸಣ್ಠಾನಂ ಮಾಲುವಾಪಕ್ಕಂ। ಫಲೇಯ್ಯಾತಿ ಆತಪೇನ ಸುಸ್ಸಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಸಾಲಮೂಲೇತಿ ಸಾಲರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ। ಸನ್ತಾಸಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ಆಪಜ್ಜತಿ? ಭವನವಿನಾಸಭಯಾ। ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಪತಿತಮಾಲುವಾಬೀಜತೋ ಹಿ ಲತಾ
ಆರಾಮದೇವತಾತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪುಪ್ಫಾರಾಮಫಲಾರಾಮೇಸು ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ। ವನದೇವತಾತಿ ಅನ್ಧವನಸುಭಗವನಾದೀಸು ವನೇಸು ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ। ರುಕ್ಖದೇವತಾತಿ ಅಭಿಲಕ್ಖಿತೇಸು ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಾದೀಸು ರುಕ್ಖೇಸು ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ। ಓಸಧಿತಿಣವನಪ್ಪತೀಸೂತಿ ಹರೀತಕೀಆಮಲಕೀಆದೀಸು ಓಸಧೀಸು ತಾಲನಾಳಿಕೇರಾದೀಸು ತಿಣೇಸು ವನಜೇಟ್ಠಕೇಸು ಚ ವನಪ್ಪತಿರುಕ್ಖೇಸು ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ। ವನಕಮ್ಮಿಕಾತಿ ವನೇ ಕಸನಲಾಯನದಾರುಆಹರಣಗೋರಕ್ಖಾದೀಸು ಕೇನಚಿದೇವ ಉದ್ಧರೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಖಾದೇಯ್ಯುಂ। ವಿಲಮ್ಬಿನೀತಿ ವಾತೇನ ಪಹತಪಹತಟ್ಠಾನೇಸು ಕೇಳಿಂ ಕರೋನ್ತೀ ವಿಯ ವಿಲಮ್ಬನ್ತೀ। ಸುಖೋ ಇಮಿಸ್ಸಾತಿ ಏವರೂಪಾಯ ಮಾಲುವಾಲತಾಯ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋಪಿ ಸುಖೋ, ದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಸುಖಂ। ಅಯಂ ಮೇ ದಾರಕಾನಂ ಆಪಾನಮಣ್ಡಲಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕೀಳಾಭೂಮಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ದುತಿಯಂ
ವಿಟಭಿಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಸಾಖಾನಂ ಉಪರಿ ಛತ್ತಾಕಾರೇನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ। ಓಘನಂ ಜನೇಯ್ಯಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಘನಂ ಜನೇಯ್ಯ। ಉಪರಿ ಆರುಯ್ಹ ಸಕಲಂ ರುಕ್ಖಂ ಪಲಿವೇಠೇತ್ವಾ ಪುನ ಹೇಟ್ಠಾ ಭಸ್ಸಮಾನಾ ಭೂಮಿಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪದಾಲೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಓಘನಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮೂಲಾ ಓತಿಣ್ಣಸಾಖಾಹಿ ಅಭಿರುಹಮಾನಾ ಸಬ್ಬಸಾಖಾ ಪಲಿವೇಠೇನ್ತೀ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ವಾ ತೇನೇವ ನಿಯಾಮೇನ ಪುನ ಓರೋಹಿತ್ವಾ ಚ ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾ ಚ ಸಕಲರುಕ್ಖಂ ಸಂಸಿಬ್ಬಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತೀ ಸಬ್ಬಸಾಖಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕತ್ವಾ ಸಯಂ ಉಪರಿ ಠತ್ವಾ
೪೭೧. ತಿಬ್ಬರಾಗಜಾತಿಕೋತಿ ಬಹಲರಾಗಸಭಾವೋ। ರಾಗಜಂ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ತಿಬ್ಬರಾಗಜಾತಿಕತ್ತಾ ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ಆಣಾಪೇನ್ತಿ। ಸೋ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ನತ್ವೇವ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕರೋತಿ। ತಿಬ್ಬದೋಸಜಾತಿಕೋತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕೇನೇವ ಕುಪ್ಪತಿ, ದಹರಸಾಮಣೇರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಹತ್ಥಪರಾಮಾಸಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತೋವ ಕಥೇತಿ। ಸೋಪಿ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ। ಮೋಹಜಾತಿಕೋ ಪನ ಇಧ ಕತಂ ವಾ ಕತತೋ ಅಕತಂ ವಾ ಅಕತತೋ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ತಾನಿ ತಾನಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ವಿರಾಧೇತಿ। ಸೋಪಿ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ।
೪೭೨. ನ ತಿಬ್ಬರಾಗಜಾತಿಕೋತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಕೋಚಿ ತಿಬ್ಬರಾಗಾದಿಜಾತಿಕೋ ಹೋತಿ, ಕೋಚಿ ನ ತಿಬ್ಬರಾಗಾದಿಜಾತಿಕೋ? ಕಮ್ಮನಿಯಾಮೇನ। ಯಸ್ಸ ಹಿ
ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಲೋಭದೋಸಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅಲೋಭಾದೋಸಾ ಮನ್ದಾ, ಅಮೋಹೋ ಬಲವಾ, ಮೋಹೋ ಮನ್ದೋ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ದುಟ್ಠೋ ಚ, ಪಞ್ಞವಾ ಪನ ಹೋತಿ ವಜಿರೂಪಮಞಾಣೋ ದತ್ತಾಭಯತ್ಥೇರೋ ವಿಯ।
ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಲೋಭಾದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ದನ್ಧೋ ಚ, ಸುಖಸೀಲಕೋ
ತಥಾ ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ತಯೋಪಿ ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅಲೋಭಾದಯೋ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ದುಟ್ಠೋ ಚ ಮೂಳ್ಹೋ ಚ।
ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅಪ್ಪಕಿಲೇಸೋ ಹೋತಿ, ದಿಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ದಿಸ್ವಾ ನಿಚ್ಚಲೋ, ದುಟ್ಠೋ ಪನ ಹೋತಿ ದನ್ಧಪಞ್ಞೋ ಚ।
ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭಾದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ಸುಖಸೀಲಕೋ ಚ, ಮೂಳ್ಹೋ ಪನ ಹೋತಿ।
ತಥಾ ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭದೋಸಾಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ಪಞ್ಞವಾ ಚ, ದುಟ್ಠೋ ಪನ ಹೋತಿ ಕೋಧನೋ।
ಯಸ್ಸ
ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ಚೂಳಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೬. ಮಹಾಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೭೩. ಏವಂ ಮೇ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಮಹಾಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏವಂಕಾಮಾತಿ ಏವಂಇಚ್ಛಾ। ಏವಂಛನ್ದಾತಿ ಏವಂಅಜ್ಝಾಸಯಾ। ಏವಂಅಧಿಪ್ಪಾಯಾತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕಾ। ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅನಿಟ್ಠವಡ್ಢನೇ ಚೇವ ಇಟ್ಠಪರಿಹಾನೇ ಚ। ಭಗವಂಮೂಲಕಾತಿ ಭಗವಾ ಮೂಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಗವಂಮೂಲಕಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಇಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಧಮ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ಕಸ್ಸಪಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಏಕಂ ಬುದ್ಧನ್ತರಂ ಅಞ್ಞೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನಾಹೋಸಿ, ಭಗವತಾ ಪನ ನೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ। ಭಗವನ್ತಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಯಂ ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಆಜಾನಾಮ ಪಟಿವಿಜ್ಝಾಮಾತಿ ಏವಂ ಭಗವಂಮೂಲಕಾ ನೋ, ಭನ್ತೇ, ಧಮ್ಮಾತಿ। ಭಗವಂನೇತ್ತಿಕಾತಿ ಭಗವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ನೇತಾ ವಿನೇತಾ ಅನುನೇತಾತಿ। ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾತಿ ಚತುಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛಮಾನಾ ಭಗವತಿ ಪಟಿಸರನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾ। ಪಟಿಸರನ್ತೀತಿ ಓಸರನ್ತಿ ಸಮೋಸರನ್ತಿ। ಅಪಿಚ ಮಹಾಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಫಸ್ಸೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅಹಂ ಭಗವಾ ಕಿನ್ನಾಮೋತಿ? ತ್ವಂ ಫುಸನಟ್ಠೇನ ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ। ವೇದನಾ, ಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಗಚ್ಛತಿ। ಅಹಂ ಭಗವಾ ಕಿನ್ನಾಮನ್ತಿ? ತ್ವಂ ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ನಾಮಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಸರತೀತಿಪಿ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾ। ಭಗವನ್ತಞ್ಞೇವ ಪಟಿಭಾತೂತಿ ಭಗವತೋಯೇವ ಏತಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಉಪಟ್ಠಾತು, ತುಮ್ಹೇಯೇವ ನೋ ಕಥೇತ್ವಾ ದೇಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೭೪. ಸೇವಿತಬ್ಬೇತಿ ಭಜಿತಬ್ಬೇತಿ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬೇ। ಯಥಾ ತಂ ಅವಿದ್ದಸುನೋತಿ ಯಥಾ ಅವಿದುನೋ ಬಾಲಸ್ಸ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ। ಯಥಾ ತಂ ವಿದ್ದಸುನೋತಿ ಯಥಾ ವಿದುನೋ ಮೇಧಾವಿನೋ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ।
೪೭೫. ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಪುರಿಮಸುತ್ತೇ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಆಕಾರೇನ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾ ಧಮ್ಮಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಣಂ।
೪೭೬. ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ।
೪೭೭. ವಿಜ್ಜಾಗತೋತಿ ವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಞ್ಞವಾ।
೪೭೮. ಸಹಾಪಿ ದುಕ್ಖೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಅಭಿಜ್ಝಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಇಮೇ ತಾವ ತಯೋ ಪುಬ್ಬಚೇತನಾಯ ಚ ಅಪರಚೇತನಾಯ ಚಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚೇತನಾನಂ ವಸೇನ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ ಪನ ಸುಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ ಹೋತಿ। ಸೇಸಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಸತ್ತ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಚೇತನಾನಂ ವಸೇನ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಹಾಪಿ ದುಕ್ಖೇನ ಸಹಾಪಿ ದೋಮನಸ್ಸೇನಾ’’ತಿ। ದೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಚೇತ್ಥ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪರಿಯೇಟ್ಠಿಂ ವಾ ಆಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪರಭಾಗೇಸು ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವ।
೪೭೯. ಸಹಾಪಿ ಸುಖೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಫರುಸವಾಚಾ ಬ್ಯಾಪಾದೋತಿ ಇಮೇ ತಾವ ತಯೋ ಪುಬ್ಬಚೇತನಾಯ ಚ ಅಪರಚೇತನಾಯ ಚಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚೇತನಾನಂ ವಸೇನ ಸುಖವೇದನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ ಪನ ದುಕ್ಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ಹೋತಿ। ಸೇಸಾ ಸತ್ತ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಚೇತನಾನಂ ವಸೇನ ಸುಖವೇದನಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ। ಸಹಾಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸೇನಾತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪರಭಾಗೇಸು ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವ।
೪೮೦. ತತಿಯಧಮ್ಮಸಮಾದಾನೇ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಮಚ್ಛಬನ್ಧೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಮಾಗವಿಕೋ ವಾ, ಪಾಣುಪಘಾತಂಯೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇತಿ। ತಸ್ಸ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಕಾಮಕಸ್ಸೇವ ಪಾಣಾತಿಪಾತೇ ಆದೀನವಂ, ಪಾಣಾತಿಪಾತವಿರತಿಯಾ ಚ ಆನಿಸಂಸಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ದೇತಿ। ಸೋ ಗಣ್ಹನ್ತೋಪಿ ದುಕ್ಖಿತೋ ದೋಮನಸ್ಸಿತೋವ ಹುತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಪರಭಾಗೇ ಕತಿಪಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ
೪೮೧. ಚತುತ್ಥಧಮ್ಮಸಮಾದಾನೇ ದಸಸುಪಿ ಪದೇಸು ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾಪರಭಾಗಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ ಸುಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಹಾಪಿ ಸುಖೇನ ಸಹಾಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸೇನಾ’’ತಿ। ಸೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೪೮೨. ತಿತ್ತಕಾಲಾಬೂತಿ ತಿತ್ತಕರಸಅಲಾಬು। ವಿಸೇನ ಸಂಸಟ್ಠೋತಿ ಹಲಾಹಲವಿಸೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಮಿಸ್ಸಿತೋ ಲುಳಿತೋ। ನಚ್ಛಾದೇಸ್ಸತೀತಿ ನ ರುಚ್ಚಿಸ್ಸತಿ ನ ತುಟ್ಠಿಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ। ನಿಗಚ್ಛಸೀತಿ ಗಮಿಸ್ಸಸಿ। ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಪಿವೇಯ್ಯಾತಿ ತಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಿವೇಯ್ಯ।
೪೮೩. ಆಪಾನೀಯಕಂಸೋತಿ ಆಪಾನೀಯಸ್ಸ ಮಧುರಪಾನಕಸ್ಸ ಭರಿತಕಂಸೋ। ವಣ್ಣಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಪಾನಕವಣ್ಣಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನವಣ್ಣೋ, ಕಂಸೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಪಾನಕವಸೇನ ಪಾನಕಕಂಸೋಪಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ। ಛಾದೇಸ್ಸತೀತಿ
೪೮೪. ಪೂತಿಮುತ್ತನ್ತಿ ಮುತ್ತಮೇವ। ಯಥಾ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಭಾವೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಪೂತಿಕಾಯೋತ್ವೇವ, ತದಹುಜಾತಾಪಿ ಗಲೋಚಿಲತಾ ಪೂತಿಲತಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಏವಂ ತಙ್ಖಣಂ ಗಹಿತಂ ತರುಣಮ್ಪಿ ಮುತ್ತಂ ಪೂತಿಮುತ್ತಮೇವ। ನಾನಾಭೇಸಜ್ಜೇಹೀತಿ ಹರೀತಕಾಮಲಕಾದೀಹಿ ನಾನೋಸಧೇಹಿ। ಸುಖೀ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅರೋಗೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಸುಖೀ ಭವೇಯ್ಯ।
೪೮೫. ದಧಿ ಚ ಮಧು ಚಾತಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ದಧಿ ಚ ಸುಮಧುರಂ ಮಧು ಚ। ಏಕಜ್ಝಂ ಸಂಸಟ್ಠನ್ತಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಮಿಸ್ಸಿತಂ ಆಲುಳಿತಂ। ತಸ್ಸ ತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಂ ಚತುಮಧುರಭೇಸಜ್ಜಂ ಪಿವತೋ ರುಚ್ಚೇಯ್ಯ। ಇದಞ್ಚ ಯಂ ಭಗನ್ದರಸಂಸಟ್ಠಂ ಲೋಹಿತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜಂ, ಆಹಾರಂ ಥಮ್ಭೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಅವಲಞ್ಜಂ ಕರೋತಿ। ಯಂ
೪೮೬. ವಿದ್ಧೇತಿ ವಿಗತವಲಾಹಕೇತಿ ಅಪಗತಮೇಘೇ, ದೇವೇತಿ ಆಕಾಸೇ। ಆಕಾಸಗತಂ ತಮಗತನ್ತಿ ಆಕಾಸಗತಂ ತಮಂ। ಪುಥುಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಪ್ಪವಾದೇತಿ ಪುಥೂನಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪರೇಸಂ ವಾದೇ। ಅಭಿವಿಹಚ್ಚಾತಿ ಅಭಿಹನ್ತ್ವಾ। ಭಾಸತೇ ಚ ತಪತೇ ಚ ವಿರೋಚತೇ ಚಾತಿ ಸರದಕಾಲೇ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಮಯೇ ಆದಿಚ್ಚೋವ ಓಭಾಸಂ ಮುಞ್ಚತಿ ತಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೀತಿ।
ಇದಂ ಪನ ಸುತ್ತಂ ದೇವತಾನಂ ಅತಿವಿಯ ಪಿಯಂ ಮನಾಪಂ। ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಯಂ ಕಿರ ಹತ್ಥಿಭೋಗಜನಪದೇ ಸಙ್ಗರವಿಹಾರೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ತಸ್ಸ ಭೋಜನಸಾಲದ್ವಾರೇ ಸಙ್ಗರರುಕ್ಖೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಏಕಸ್ಸ ದಹರಸ್ಸ ಸರಭಞ್ಞವಸೇನ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಓಸಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ವಾ ಸಾಧುಕಾರಂ ಅದಾಸಿ। ದಹರೋ ಕಿಂ ಏಸೋತಿ ಆಹ। ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾತಿ। ಕಸ್ಮಿಂ ದೇವತೇ ಪಸನ್ನಾಸಿ, ಕಿಂ ಸದ್ದೇ, ಉದಾಹು ಸುತ್ತೇತಿ? ಸದ್ದೋ ನಾಮ, ಭನ್ತೇ, ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಹೋತಿಯೇವ, ಸುತ್ತೇ
ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ಮಹಾಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ವೀಮಂಸಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೮೭. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ವೀಮಂಸಕಸುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವೀಮಂಸಕೇನಾತಿ ತಯೋ ವೀಮಂಸಕಾ – ಅತ್ಥವೀಮಂಸಕೋ ಸಙ್ಖಾರವೀಮಂಸಕೋ ಸತ್ಥುವೀಮಂಸಕೋತಿ। ತೇಸು, ‘‘ಪಣ್ಡಿತಾ ಹಾವುಸೋ, ಮನುಸ್ಸಾ ವೀಮಂಸಕಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨) ಏತ್ಥ ಅತ್ಥವೀಮಂಸಕೋ ಆಗತೋ। ‘‘ಯತೋ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಧಾತುಕುಸಲೋ ಚ ಹೋತಿ, ಆಯತನಕುಸಲೋ ಚ ಹೋತಿ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕುಸಲೋ ಚ ಹೋತಿ, ಠಾನಾಟ್ಠಾನಕುಸಲೋ ಚ ಹೋತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ವೀಮಂಸಕೋತಿ ಅಲಂ ವಚನಾಯಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೪) ಏತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರವೀಮಂಸಕೋ ಆಗತೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಸತ್ಥುವೀಮಂಸಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಚೇತೋಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತವಾರಂ ಚಿತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಂ। ಸಮನ್ನೇಸನಾತಿ ಏಸನಾ ಪರಿಯೇಸನಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ। ಇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾಯಾತಿ ಏವಂ ವಿಜಾನನತ್ಥಾಯ।
೪೮೮. ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತಥಾಗತೋ ಸಮನ್ನೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಇಧ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಹಾ ಹಿ ಏಸ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ
ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಬಾಹಿರಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಕಥೇನ್ತೋಪಿ ಆಹ – ‘‘ಬಾಹಿರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಕರಿತ್ವಾ ನಾಞ್ಞಂ ಏಕಙ್ಗಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಮಹತೋ ಅತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ। ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹತೋ ಅತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೧೧೩)। ಮಹಾಚುನ್ದಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸಲ್ಲೇಖಪಟಿಪದಂ ಕಥೇನ್ತೋಪಿ, ‘‘ಪರೇ ಪಾಪಮಿತ್ತಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮಯಮೇತ್ಥ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಸಲ್ಲೇಖೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೮೩) ಆಹ। ಮೇಘಿಯತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನಿಯಧಮ್ಮೇ ಕಥೇನ್ತೋಪಿ, ‘‘ಅಪರಿಪಕ್ಕಾಯ, ಮೇಘಿಯ, ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಪಾಕಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ। ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಇಧ, ಮೇಘಿಯ, ಭಿಕ್ಖು
‘‘ಮಿತ್ತೇ ಭಜಸ್ಸು ಕಲ್ಯಾಣೇ, ಪನ್ತಞ್ಚ ಸಯನಾಸನಂ।
ವಿವಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸಂ, ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಹೋಹಿ ಭೋಜನೇ॥
ಚೀವರೇ ಪಿಣ್ಡಪಾತೇ ಚ, ಪಚ್ಚಯೇ ಸಯನಾಸನೇ।
ಏತೇಸು ತಣ್ಹಂ ಮಾಕಾಸಿ, ಮಾ ಲೋಕಂ ಪುನರಾಗಮೀ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೩೪೦, ೩೪೧) –
ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೂಪನಿಸ್ಸಯಮೇವ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಕಥೇಸಿ। ಏವಂ ಮಹಾ ಏಸ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ನಾಮ। ಇಧಾಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತಥಾಗತೋ ಸಮನ್ನೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ। ಪಣ್ಡಿತೋ ಭಿಕ್ಖು ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತಥಾಗತಂ ಏಸತು ಗವೇಸತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ಭಗವಾ ಅಯಂ ಮಹಾಜಚ್ಚೋತಿ ವಾ, ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ವಾ, ಅಭಿರೂಪೋ ದಸ್ಸನೀಯೋತಿ ವಾ, ಅಭಿಞ್ಞಾತೋ ಅಭಿಲಕ್ಖಿತೋತಿ ವಾ, ಇಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾಹಂ ಚೀವರಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಾ, ಏವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಸನಕಿಚ್ಚಂ
ಇದಾನಿ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸೂತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಸತ್ಥು ಕಾಯಿಕೋ ಸಮಾಚಾರೋ ವೀಮಂಸಕಸ್ಸ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ। ವಾಚಸಿಕೋ ಸಮಾಚಾರೋ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ। ಇದಾನಿ ತೇಸು ಸಮನ್ನೇಸಿತಬ್ಬಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯೇ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾತಿ ಕಿಲೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ತೇ ಚ ನ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ। ಯಥಾ ಪನ ಉದಕೇ ಚಲನ್ತೇ ವಾ ಪುಪ್ಫುಳಕೇ ವಾ ಮುಞ್ಚನ್ತೇ ಅನ್ತೋ ಮಚ್ಛೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ವಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ಮುಸಾವಾದಾದೀನಿ ವಾ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯವಚೀಸಮಾಚಾರೇ ದಿಸ್ವಾ ಚ ಸುತ್ವಾ ಚ ತಂಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹ। ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಕಾಯವಚೀಸಮಾಚಾರಾಪಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾಯೇವ ನಾಮ। ನ ತೇ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನ ತೇ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ। ನ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನತ್ಥಿತಾಯೇವ ಹಿ ತೇ ನ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ ನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತಾಯ। ತಥಾ ಹಿ ಭಗವಾ ಏಕದಿವಸಂ ಇಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ
‘‘ಮಹಾವೀರ
ಸಬ್ಬವೇರಭಯಾತೀತಂ, ಪಾದೇ ವನ್ದಾಮಿ ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೯) –
ಗಾಥಂ ವತ್ವಾ ಗತೋ।
ವೀತಿಮಿಸ್ಸಾತಿ ಕಾಲೇ ಕಣ್ಹಾ, ಕಾಲೇ ಸುಕ್ಕಾತಿ ಏವಂ ವೋಮಿಸ್ಸಕಾ। ವೋದಾತಾತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಾ। ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವೋದಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತಥಾಗತಸ್ಸ ಹಿ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಯೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅರಕ್ಖೇಯ್ಯಾನಿ। ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ? ಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ, ನತ್ಥಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ, ಯಂ ತಥಾಗತೋ ರಕ್ಖೇಯ್ಯ, ‘ಮಾ ಮೇ ಇದಂ ಪರೋ ಅಞ್ಞಾಸೀ’ತಿ। ಪರಿಸುದ್ಧವಚೀಸಮಾಚಾರೋ… ಪರಿಸುದ್ಧಮನೋಸಮಾಚಾರೋ… ಪರಿಸುದ್ಧಾಜೀವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ
ಇಮಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಇಮಂ ಅನವಜ್ಜಂ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಂ। ‘‘ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಸತ್ಥಾ ಕಿಂ ನು ಖೋ ದೀಘರತ್ತಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ಅತಿಚಿರಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಇಮಿನಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಉದಾಹು ಇತ್ತರಸಮಾಪನ್ನೋ ಹಿಯ್ಯೋ ವಾ ಪರೇ ವಾ ಪರಸುವೇ ವಾ ದಿವಸೇ ಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏವಂ ಗವೇಸತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಚ್ಚೇನ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ವಸನ್ತೇನ ಬಹು ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ತಂ ತತ್ಥ ಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಚ್ಚನ್ತಗಾಮಂ ವಾ ಸಮುದ್ದತೀರಂ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಆರಞ್ಞಕೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರತಿ। ಮನುಸ್ಸಾ ಸಮ್ಭಾವನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಣೀತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ದೇನ್ತಿ। ಜನಪದವಾಸಿನೋ ಭಿಕ್ಖೂ ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಅತಿದಪ್ಪಿತೋ ವತಾಯಂ ಆಯಸ್ಮಾ, ಕೋ ನು ಖೋ ಏಸೋ’’ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾ, ‘‘ಅಸುಕಟ್ಠಾನೇ ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಂ ಕತ್ವಾ ಪಕ್ಕನ್ತಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪೋಸಥೋ ವಾ ಪವಾರಣಾ ವಾ ಕಾತುನ್ತಿ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಉಕ್ಖೇಪನೀಯಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಏವರೂಪಾಯ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ವಾ ನತ್ಥಿಭಾವಂ ವಾ ವೀಮಂಸಾಪೇತುಂ ಏವಮಾಹ।
ಏವಂ ಜಾನಾತೀತಿ ದೀಘರತ್ತಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ನ ಇತ್ತರಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ಜಾನಾತಿ। ಅನಚ್ಛರಿಯಂ ಚೇತಂ। ಯಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಏತರಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ದೀಘರತ್ತಂ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಂ
ಅತೀತೇ ಕಿರ ಗನ್ಧಾರರಾಜಾ ಚ ವೇದೇಹರಾಜಾ ಚ ದ್ವೇಪಿ ಸಹಾಯಕಾ ಹುತ್ವಾ ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ರಜ್ಜಾನಿ ಪುತ್ತಾನಂ ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ ಇಸಿಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅರಞ್ಞಗಾಮಕೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತಿ। ಪಚ್ಚನ್ತೋ ನಾಮ ದುಲ್ಲಭಲೋಣೋ ಹೋತಿ। ತತೋ ಅಲೋಣಂ ಯಾಗುಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಏಕಿಸ್ಸಾಯ ಸಾಲಾಯ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪಿವನ್ತಿ। ಅನ್ತರನ್ತರೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಲೋಣಚುಣ್ಣಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ದೇನ್ತಿ। ಏಕದಿವಸಂ ಏಕೋ ವೇದೇಹಿಸಿಸ್ಸ ಪಣ್ಣೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಲೋಣಚುಣ್ಣಂ ಅದಾಸಿ
‘‘ಹಿತ್ವಾ ಗಾಮಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ಸೋಳಸ।
ಕೋಟ್ಠಾಗಾರಾನಿ ಫೀತಾನಿ, ಸನ್ನಿಧಿಂ ದಾನಿ ಕುಬ್ಬಸೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೭.೭೬)।
ವೇದೇಹಿಸಿ ಅವೋಚ – ‘‘ತುಮ್ಹೇ ರಜ್ಜಂ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಾ, ಇದಾನಿ ಕಸ್ಮಾ ಲೋಣಚುಣ್ಣಮತ್ತಸನ್ನಿಧಿಕಾರಣಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ನ ಕರೋಥಾ’’ತಿ? ಕಿಂ ಮಯಾ ಕತಂ ವೇದೇಹಿಸೀತಿ? ಅಥ ನಂ ಆಹ –
‘‘ಹಿತ್ವಾ ಗನ್ಧಾರವಿಸಯಂ, ಪಹೂತಧನಧಾರಿಯಂ।
ಪಸಾಸನತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ, ಇಧ ದಾನಿ ಪಸಾಸಸೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೭.೭೭)।
ಗನ್ಧಾರೋ ಆಹ –
‘‘ಧಮ್ಮಂ
ಧಮ್ಮಂ ಮೇ ಭಣಮಾನಸ್ಸ, ನ ಪಾಪಮುಪಲಿಮ್ಪತೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೭.೭೮)।
ವೇದೇಹೋ
‘‘ಯೇನ ಕೇನಚಿ ವಣ್ಣೇನ, ಪರೋ ಲಭತಿ ರುಪ್ಪನಂ।
ಮಹತ್ಥಿಯಮ್ಪಿ ಚೇ ವಾಚಂ, ನ ತಂ ಭಾಸೇಯ್ಯ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೭.೭೯)।
ಗನ್ಧಾರೋ ಆಹ –
‘‘ಕಾಮಂ ರುಪ್ಪತು ವಾ ಮಾ ವಾ, ಭುಸಂವ ವಿಕಿರೀಯತು।
ಧಮ್ಮಂ ಮೇ ಭಣಮಾನಸ್ಸ, ನ ಪಾಪಮುಪಲಿಮ್ಪತೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೭.೮೦)।
ತತೋ ವೇದೇಹಿಸಿ ಯಸ್ಸ ಸಕಾಪಿ ಬುದ್ಧಿ ನತ್ಥಿ, ಆಚರಿಯಸನ್ತಿಕೇ ವಿನಯಂ ನ ಸಿಕ್ಖತಿ, ಸೋ ಅನ್ಧಮಹಿಂಸೋ ವಿಯ ವನೇ ಚರತೀತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಆಹ –
‘‘ನೋ
ವನೇ ಅನ್ಧಮಹಿಂಸೋವ, ಚರೇಯ್ಯ ಬಹುಕೋ ಜನೋ॥
ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪನಿಧೇಕಚ್ಚೇ, ಆಚೇರಮ್ಹಿ ಸುಸಿಕ್ಖಿತಾ।
ತಸ್ಮಾ ವಿನೀತವಿನಯಾ, ಚರನ್ತಿ ಸುಸಮಾಹಿತಾ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೭.೮೧-೮೨)।
ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ ವೇದೇಹಿಸಿ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಮಯಾ ಕತನ್ತಿ ಗನ್ಧಾರಿಸಿಂ ಖಮಾಪೇಸಿ। ತೇ ಉಭೋಪಿ ತಪಂ ಚರಿತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಅಗಮಂಸು। ಏವಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಕಾಲೇಪಿ ದೀಘರತ್ತಂ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಅಹೋಸಿ।
ಉತ್ತಜ್ಝಾಪನ್ನೋ ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಭಿಕ್ಖು ಯಸಪತ್ತೋತಿ ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾ ಭಿಕ್ಖು ಞತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾತಭಾವಂ ನ ತಾವ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಾವ ಭಿಕ್ಖು ನ ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದೀಸು ಅಭಿಞ್ಞಾತಭಾವಂ ವಾ ಪರಿವಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ವಾ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ತಾವ ಏಕಚ್ಚೇ ಮಾನಾತಿಮಾನಾದಯೋ ಆದೀನವಾ ನ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಉಪಸನ್ತೂಪಸನ್ತೋ ವಿಯ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮೀ ವಿಯ ಚ ವಿಹರತಿ। ಅರಿಯೋ ನು ಖೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ನು ಖೋತಿಪಿ ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ।
ಯತೋ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಯದಾ ಪನ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಭಿಕ್ಖು ಞಾತೋ ಹೋತಿ ಪರಿವಾರಸಮ್ಪನ್ನೋ ವಾ, ತದಾ ತಿಣ್ಹೇನ ಸಿಙ್ಗೇನ ಗೋಗಣಂ ವಿಜ್ಝನ್ತೋ ದುಟ್ಠಗೋಣೋ ವಿಯ, ಮಿಗಸಙ್ಘಂ ಅಭಿಮದ್ದಮಾನೋ ದೀಪಿ ವಿಯ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಭಿಕ್ಖೂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಅಗಾರವೋ ಅಸಭಾಗವುತ್ತಿ ಅಗ್ಗಪಾದೇನ ಭೂಮಿಂ ಫುಸನ್ತೋ ವಿಯ ಚರತಿ। ಏಕಚ್ಚೋ ಪನ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಯಥಾ ಯಥಾ ಞಾತೋ ಹೋತಿ ಯಸಸ್ಸೀ, ತಥಾ ತಥಾ ಫಲಭಾರಭರಿತೋ ವಿಯ ಸಾಲಿ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಓನಮತಿ, ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದೀಸು ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೇಸು ಅಕಿಞ್ಚನಭಾವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಮಣಸಞ್ಞಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಛಿನ್ನವಿಸಾಣಉಸಭೋ ವಿಯ, ಚಣ್ಡಾಲದಾರಕೋ ವಿಯ ಚ ಸೋರತೋ ನಿವಾತೋ ನೀಚಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚೇವ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಚ ಲೋಕಸ್ಸ, ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ। ಏವರೂಪಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನಾಸ್ಸ ಇಧೇಕಚ್ಚೇ ಆದೀನವಾ’’ತಿ ಆಹ।
ತಥಾಗತೋ ಪನ ಅಟ್ಠಸು ಲೋಕಧಮ್ಮೇಸು ತಾದೀ, ಸೋ ಹಿ ಲಾಭೇಪಿ ತಾದೀ, ಅಲಾಭೇಪಿ ಅಭಯೂಪರತೋತಿ ಅಭಯೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪರತೋ, ಅಚ್ಚನ್ತೂಪರತೋ ಸತತೂಪರತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ವಾ ಭಯೇನ ಉಪರತೋತಿಪಿ ಅಭಯೂಪರತೋ। ಚತ್ತಾರಿ ಹಿ ಭಯಾನಿ ಕಿಲೇಸಭಯಂ ವಟ್ಟಭಯಂ ದುಗ್ಗತಿಭಯಂ ಉಪವಾದಭಯನ್ತಿ। ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಚತೂಹಿಪಿ ಭಯೇಹಿ ಭಾಯತಿ। ಸೇಕ್ಖಾ ತೀಹಿ, ತೇಸಞ್ಹಿ ದುಗ್ಗತಿಭಯಂ ಪಹೀನಂ, ಇತಿ ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾ ಭಯೂಪರತಾ, ಖೀಣಾಸವೋ ಅಭಯೂಪರತೋ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಹಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಭಯಂ ನತ್ಥಿ। ಕಿಂ ಪರವಾದಭಯಂ ನತ್ಥೀತಿ? ನತ್ಥಿ। ಪರಾನುದ್ದಯಂ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚ, ‘‘ಮಾದಿಸಂ ಖೀಣಾಸವಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸತ್ತಾ ಮಾ ನಸ್ಸನ್ತೂ’’ತಿ ಉಪವಾದಂ ರಕ್ಖತಿ। ಮೂಲುಪ್ಪಲವಾಪಿವಿಹಾರವಾಸೀ ಯಸತ್ಥೇರೋ ವಿಯ।
ಥೇರೋ
ಖಯಾ ರಾಗಸ್ಸಾತಿ ರಾಗಸ್ಸ ಖಯೇನೇವ। ವೀತರಾಗತ್ತಾ ಕಾಮೇ ನ ಪಟಿಸೇವತಿ, ನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ವಾರೇತ್ವಾತಿ। ತಞ್ಚೇತಿ ಏವಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಞತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಠಿತನಿಸಿನ್ನಕಾಲಾದೀಸುಪಿ ಚತುಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಅಲಙ್ಕತಧಮ್ಮಾಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾಪಿ ಇತಿಪಿ ಸತ್ಥಾ ವೀತರಾಗೋ ವೀತದೋಸೋ ವೀತಮೋಹೋ ವನ್ತಕಿಲೇಸೋ ಪಹೀನಮಲೋ ಅಬ್ಭಾ ಮುತ್ತಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋತಿ ಏವಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇ ವಣ್ಣಂ ಕಥಯಮಾನಂ ತಂ ವೀಮಂಸಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪರೇ ಏವಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಆಕಾರಾತಿ ಕಾರಣಾನಿ। ಅನ್ವಯಾತಿ ಅನುಬುದ್ಧಿಯೋ। ಸಙ್ಘೇ ವಾ ವಿಹರನ್ತೋತಿ ಅಪ್ಪೇಕದಾ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಣನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ವಿಹರನ್ತೋ। ಏಕೋ ವಾ ವಿಹರನ್ತೋತಿ ಇಚ್ಛಾಮಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ ಸುಗತಾತಿ ಸುಟ್ಠುಗತಾ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಕಾರಕಾ ಯುತ್ತಪಯುತ್ತಾ। ಏವರೂಪಾಪಿ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅತ್ಥಿ। ದುಗ್ಗತಾತಿ ಗಣಮನುಸಾಸನ್ತೀತಿ ಗಣಬನ್ಧನೇನ ಬದ್ಧಾ ಗಣಾರಾಮಾ ಗಣಬಹುಲಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ಗಣಂ ಪರಿಹರನ್ತಿ। ಏವರೂಪಾಪಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಅತ್ಥಿ। ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ಗಣತೋ ನಿಸ್ಸಟಾ ವಿಸಂಸಟ್ಠಾ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತವಿಹಾರಿನೋಪಿ ಅತ್ಥಿ।
ಆಮಿಸೇಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಆಮಿಸಗಿದ್ಧಾ ಆಮಿಸಚಕ್ಖುಕಾ ಚತುಪಚ್ಚಯಆಮಿಸತ್ಥಮೇವ ಆಹಿಣ್ಡಮಾನಾ ಆಮಿಸೇಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸಮಾನಕಭಿಕ್ಖೂಪಿ ಅತ್ಥಿ। ಆಮಿಸೇನ ಅನುಪಲಿತ್ತಾ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಾಯಮಾಯಸ್ಮಾ ತಂ ತೇನ ಅವಜಾನಾತೀತಿ ಅಯಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಸತ್ಥಾ ತಾಯ ತಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ತಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಾವಜಾನಾತಿ, ಅಯಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಕಾರಕೋ, ಅಯಂ ಗಣತೋ ನಿಸ್ಸಟೋ ವಿಸಂಸಟ್ಠೋ। ಅಯಂ ಆಮಿಸೇನ ಅನುಪಲಿತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿನಿವತ್ತಮಾನಸೋ ಅಬ್ಭಾ ಮುತ್ತೋ ಚನ್ದಿಮಾ ವಿಯಾತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಗೇಹಸಿತವಸೇನ ಉಸ್ಸಾದನಾಪಿ ನತ್ಥಿ। ಅಯಂ ದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅಕಾರಕೋ ಕಾಯದಳ್ಹಿಬಹುಲೋ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೋ, ಅಯಂ ಗಣಬನ್ಧನಬದ್ಧೋ, ಅಯಂ ಆಮಿಸಗಿದ್ಧೋ ಲೋಲೋ ಆಮಿಸಚಕ್ಖುಕೋತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಗೇಹಸಿತವಸೇನ ಅಪಸಾದನಾಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ ಹೋತಿ? ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸತ್ತೇಸು ತಾದಿಭಾವೋ ಕಥಿತೋ ಹೋತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ –
‘‘ವಧಕಸ್ಸ ದೇವದತ್ತಸ್ಸ, ಚೋರಸ್ಸಙ್ಗುಲಿಮಾಲಿನೋ।
ಧನಪಾಲೇ ರಾಹುಲೇ ಚ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಮಕೋ ಮುನೀ’’ತಿ॥ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೬.೬.೫)।
೪೮೯. ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ವೀಮಂಸಕೇಸು। ಯೋ, ‘‘ಕೇ ಪನಾಯಸ್ಮತೋ ಆಕಾರಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ಆಗತೋ ಗಣ್ಠಿವೀಮಂಸಕೋ ಚ, ಯೋ ‘‘ಅಭಯೂಪರತೋ ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ’’ತಿ ಆಗತೋ ಮೂಲವೀಮಂಸಕೋ ಚ। ತೇಸು ಮೂಲವೀಮಂಸಕೇನ ತಥಾಗತೋವ ಉತ್ತರಿ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಸ್ಸೇವ ಕಥಾಯ ನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋ। ಪರೋ ಚ ನಾಮ ಜಾನಿತ್ವಾಪಿ ಕಥೇಯ್ಯ ಅಜಾನಿತ್ವಾಪಿ। ಏವಮಸ್ಸ ಕಥಾ ಭೂತಾಪಿ ಹೋತಿ ಅಭೂತಾಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಸ್ಸೇವ ಕಥಾಯ ನಿಟ್ಠಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ತತೋ ಉತ್ತರಿ ತಥಾಗತೋವ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಬ್ಯಾಕರಮಾನೋತಿ ಏತಂ ಪಥೋಹಮಸ್ಮಿ ಏತಂ ಗೋಚರೋತಿ ಏಸ ಮಯ್ಹಂ ಪಥೋ ಏಸ ಗೋಚರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಏತಾಪಾಥೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಮಯ್ಹಂ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ, ಸ್ವಾಹಂ ತಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವೇನ ವೀಮಂಸಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಏತಾಪಾಥೋ, ಏವಂ ಆಪಾಥಂ ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನೋ ಚ ತೇನ ತಮ್ಮಯೋತಿ ತೇನಪಿ ಚಾಹಂ ಪರಿಸುದ್ಧೇನ ಸೀಲೇನ ನ ತಮ್ಮಯೋ, ನ ಸತಣ್ಹೋ, ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲತ್ತಾವ ನಿತ್ತಣ್ಹೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ದೀಪೇತಿ।
ಉತ್ತರುತ್ತರಿಂ ಪಣೀತಪಣೀತನ್ತಿ ಉತ್ತರುತ್ತರಿಂ ಚೇವ ಪಣೀತತರಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇತಿ। ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗನ್ತಿ ಕಣ್ಹಂ ಚೇವ ಸುಕ್ಕಞ್ಚ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ ಸವಿಪಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ, ಕಣ್ಹಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಸುಕ್ಕನ್ತಿ ಸುಕ್ಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಕಣ್ಹನ್ತಿ ಏವಂ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಂ ದೇಸೇತಿ। ಕಣ್ಹಂ ದೇಸೇನ್ತೋಪಿ ಸಉಸ್ಸಾಹಂ ಸವಿಪಾಕಂ ದೇಸೇತಿ, ಸುಕ್ಕಂ ದೇಸೇನ್ತೋಪಿ ಸಉಸ್ಸಾಹಂ ಸವಿಪಾಕಂ ದೇಸೇತಿ। ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಇಧೇಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮೇಸು ನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದೇಸಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏಕಚ್ಚಂ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ತೇನ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮೇನ ದೇಸನಾಧಮ್ಮೇ ನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸತ್ಥರಿ ಪಸೀದತೀತಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮೇ ನಿಟ್ಠಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಸತ್ಥರಿ ಪಸೀದತಿ। ತೇನ ಪನ ಭಗವತಾ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕ್ಖಾತೋ, ಸೋಪಿ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾ। ಯ್ವಾಸ್ಸ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋ, ಸೋಪಿ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ವಙ್ಕಾದಿದೋಸರಹಿತಂ ಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮೇ ಸಙ್ಘೇಪಿ ಪಸೀದತಿ। ತಞ್ಚೇತಿ ತಂ ಏವಂ ಪಸನ್ನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಿಣ್ಣಂ ರತನಾನಂ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ।
೪೯೦. ಇಮೇಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಸತ್ಥುವೀಮಂಸನಕಾರಣೇಹಿ। ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಅಕ್ಖರಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಪದೇಹಿ। ಇಮೇಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಇಧ ವುತ್ತೇಹಿ ಅಕ್ಖರೇಹಿ। ಸದ್ಧಾ ನಿವಿಟ್ಠಾತಿ ಓಕಪ್ಪನಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ। ಮೂಲಜಾತಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗವಸೇನ ಸಞ್ಜಾತಮೂಲಾ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಸದ್ಧಾಯ ಮೂಲಂ ನಾಮ। ಆಕಾರವತೀತಿ ಕಾರಣಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಕಾರಣಾ। ದಸ್ಸನಮೂಲಿಕಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಮೂಲಿಕಾ। ಸೋ ಹಿ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ದಳ್ಹಾತಿ ಥಿರಾ। ಅಸಂಹಾರಿಯಾತಿ ಹರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ। ಸಮಣೇನ ವಾತಿ ಸಮಿತಪಾಪಸಮಣೇನ ವಾ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾತಿ ಬಾಹಿತಪಾಪಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾ। ದೇವೇನ ವಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿದೇವೇನ ವಾ। ಮಾರೇನ ವಾತಿ ವಸವತ್ತಿಮಾರೇನ
ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ವಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಬ್ರಹ್ಮುನಾ ವಾ। ಕೇನಚಿ ವಾ ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏತೇ ಸಮಣಾದಯೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಕೇನಚಿ ವಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಹರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ। ಧಮ್ಮಸಮನ್ನೇಸನಾತಿ ಸಭಾವಸಮನ್ನೇಸನಾ। ಧಮ್ಮತಾಸುಸಮನ್ನಿಟ್ಠೋತಿ ಧಮ್ಮತಾಯ ಸುಸಮನ್ನಿಟ್ಠೋ, ಸಭಾವೇನೇವ ಸುಟ್ಠು ಸಮನ್ನೇಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ।
ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ವೀಮಂಸಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ಕೋಸಮ್ಬಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೪೯೧. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಸುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕೋಸಮ್ಬಿಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ನಗರಸ್ಸ ಆರಾಮಪೋಕ್ಖರಣೀಆದೀಸು ತೇಸು ತೇಸು ಠಾನೇಸು ಕೋಸಮ್ಬರುಕ್ಖಾವ ಉಸ್ಸನ್ನಾ ಅಹೇಸುಂ, ತಸ್ಮಾ ಕೋಸಮ್ಬೀತಿ ಸಙ್ಖಂ ಅಗಮಾಸಿ। ಕುಸಮ್ಬಸ್ಸ ಘೋಸಿತಾರಾಮೇತಿ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೇ ಆರಾಮೇ।
ಪುಬ್ಬೇ ಕಿರ ಅದ್ದಿಲರಟ್ಠಂ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ। ತತೋ ಕೋತೂಹಲಕೋ ನಾಮ ದಲಿದ್ದೋ ಛಾತಕಭಯೇನ ಸಪುತ್ತದಾರೋ ಕೇದಾರಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಸುಭಿಕ್ಖಂ ರಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಪುತ್ತಂ ವಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಅಗಮಾಸಿ। ಮಾತಾ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗತಾ। ತೇ ಏಕಂ ಗೋಪಾಲಕಗಾಮಕಂ ಪವಿಸಿಂಸು, ಗೋಪಾಲಕಾನಞ್ಚ ತದಾ ಪಹತಪಾಯಸೋ ಪಟಿಯತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪಾಯಸಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜಿಂಸು। ಅಥ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಪಹೂತಪಾಯಸಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಜಿರಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಸುನಖಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕುಕ್ಕುರೋ ಜಾತೋ। ಸೋ ಗೋಪಾಲಕಸ್ಸ ಪಿಯೋ ಅಹೋಸಿ ಮನಾಪೋ, ಗೋಪಾಲಕೋ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಂ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ। ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋಪಿ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಾವಸಾನೇ ಕುಕ್ಕುರಸ್ಸ ಏಕಂ ಪಿಣ್ಡಂ ದೇತಿ। ಸೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೇ ಸಿನೇಹಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಗೋಪಾಲಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಣ್ಣಸಾಲಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛತಿ।
ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೇ ಅಸನ್ನಿಹಿತೇ ಭತ್ತವೇಲಾಯ ಸಯಮೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಾಲಾರೋಚನತ್ಥಂ ಪಣ್ಣಸಾಲದ್ವಾರೇ ಭುಸ್ಸತಿ, ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇಪಿ ಚಣ್ಡಮಿಗೇ ದಿಸ್ವಾ ಭುಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಲಾಪೇತಿ। ಸೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೇ ಮುದುಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ತತ್ರಸ್ಸ ಘೋಸಕದೇವಪುತ್ತೋತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ। ಸೋ ದೇವಲೋಕತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕುಲಘರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ತಂ ಅಪುತ್ತಕೋ ಸೇಟ್ಠಿ ತಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಧನಂ ದತ್ವಾ ಪುತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ। ಅಥ ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತೇ ಜಾತೇ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಮಾರಾಪೇತುಂ ಉಪಕ್ಕಮಿ। ಸೋ ಪುಞ್ಞವನ್ತತಾಯ ಸತ್ತಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಮರಣಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಅವಸಾನೇ ಏಕಾಯ ಸೇಟ್ಠಿಧೀತಾಯ ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನ ಲದ್ಧಜೀವಿಕೋ ಅಪರಭಾಗೇ ಪಿತುಅಚ್ಚಯೇನ ಸೇಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿ ನಾಮ
ತೇನ
ದೇವತಾ ತೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಉಪಡ್ಢಕಾಯಂ ದಸ್ಸೇಸಿ। ತೇ ಆಹಂಸು – ‘‘ದೇವತೇ, ಮಹತೀ ತೇ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಕಿಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಇಮಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅಧಿಗತಾಸೀ’’ತಿ? ಭನ್ತೇ, ನಾತಿಮಹನ್ತಂ ಪರಿತ್ತಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ। ಉಪಡ್ಢಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಹಿ ದೇವತಾಯ ಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಲದ್ಧಾ।
ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಕಿರ ಗೇಹೇ ಅಯಂ ದೇವಪುತ್ತೋ ಕಮ್ಮಕಾರೋ ಅಹೋಸಿ। ಸೇಟ್ಠಿಸ್ಸ ಹಿ ಗೇಹೇ ಉಪೋಸಥದಿವಸೇಸು ಅನ್ತಮಸೋ ದಾಸಕಮ್ಮಕಾರೇ ಉಪಾದಾಯ ಸಬ್ಬೋ ಜನೋ ಉಪೋಸಥಿಕೋ ಹೋತಿ। ಏಕದಿವಸಂ ಅಯಂ ಕಮ್ಮಕಾರೋ ಏಕಕೋವ ಪಾತೋ ಉಟ್ಠಾಯ ಕಮ್ಮನ್ತಂ ಗತೋ। ಮಹಾಸೇಟ್ಠಿ ನಿವಾಪಂ ಲಭನಮನುಸ್ಸೇ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಏತಸ್ಸೇವೇಕಸ್ಸ ಅರಞ್ಞಂ ಗತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಅಸ್ಸ ಸಾಯಮಾಸತ್ಥಾಯ ನಿವಾಪಂ ಅದಾಸಿ। ಭತ್ತಕಾರಿಕಾ ದಾಸೀ ಏಕಸ್ಸೇವ ಭತ್ತಂ ಪಚಿತ್ವಾ ಅರಞ್ಞತೋ ಆಗತಸ್ಸ ಭತ್ತಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ, ಕಮ್ಮಕಾರೋ ಆಹ – ‘‘ಅಞ್ಞೇಸು ದಿವಸೇಸು ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಗೇಹಂ ಏಕಸದ್ದಂ ಅಹೋಸಿ, ಅಜ್ಜ ಅತಿವಿಯ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಂ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತ’’ನ್ತಿ
ಇಸಯೋ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಮಯಂ ಬುದ್ಧೋ, ಧಮ್ಮೋ, ಸಙ್ಘೋತಿ ಅಸುತಪುಬ್ಬಂ ಸಾವಿತಾ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನು ಖೋ ಲೋಕೇ ಬುದ್ಧೋತಿ? ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ। ಇದಾನಿ ಕುಹಿಂ ವಸತೀತಿ? ಸಾವತ್ಥಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜೇತವನೇ, ಭನ್ತೇತಿ। ಇಸಯೋ ತಿಟ್ಠಥ ತಾವ ತುಮ್ಹೇ ಮಯಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಕೋಸಮ್ಬಿನಗರಂ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿಂಸು। ಮಹಾಸೇಟ್ಠಿನೋ, ‘‘ಇಸಯೋ ಆಗತಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಕತ್ವಾ, ‘‘ಸ್ವೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಿಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹಥ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ಪುನದಿವಸೇ ಇಸಿಗಣಸ್ಸ ಮಹಾದಾನಂ ಅದಂಸು। ಇಸಯೋ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾವ ಗಚ್ಛಾಮಾತಿ ಆಪುಚ್ಛಿಂಸು। ತುಮ್ಹೇ, ಭನ್ತೇ, ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಏಕಮ್ಪಿ ಮಾಸಂ ದ್ವೇಪಿ ತಯೋಪಿ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಾಸೇ ವಸಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛಥ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಾರೇ ಹಿಯ್ಯೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಜ್ಜೇವ ಗಚ್ಛಾಮಾತಿ ವದಥ, ಕಿಮಿದನ್ತಿ? ಆಮ ಗಹಪತಯೋ ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ನ ಖೋ ಪನ ಸಕ್ಕಾ ಜೀವಿತನ್ತರಾಯೋ ವಿದಿತುಂ, ತೇನ ಮಯಂ ತುರಿತಾ ಗಚ್ಛಾಮಾತಿ। ತೇನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಮಯಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛಾಮ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಗಚ್ಛಥಾತಿ। ತುಮ್ಹೇ ಅಗಾರಿಯಾ ನಾಮ ಮಹಾಜಟಾ, ತಿಟ್ಠಥ ತುಮ್ಹೇ, ಮಯಂ ಪುರೇತರಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ದ್ವೇಪಿ ದಿವಸಾನಿ ಅವಸಿತ್ವಾ ತುರಿತಗಮನೇನೇವ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಪತ್ವಾ ಜೇತವನವಿಹಾರೇ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಮೇವ ಅಗಮಂಸು। ಸತ್ಥು ಮಧುರಧಮ್ಮಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇವ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸು।
ತೇಪಿ ಕುಕ್ಕುಟಾರಾಮೋ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ। ಪಾವಾರಿಕಸೇಟ್ಠಿನಾ ಅಮ್ಬವನೇ ಕಾರಿತೋ ಪಾವಾರಿಕಮ್ಬವನೋ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ। ಘೋಸಿತೇನ ಕಾರಿತೋ ಘೋಸಿತಾರಾಮೋ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೇ ಆರಾಮೇ’’ತಿ।
ಭಣ್ಡನಜಾತಾತಿಆದೀಸು ಕಲಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಭಣ್ಡನಂ ನಾಮ, ತಂ ಜಾತಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಣ್ಡನಜಾತಾ। ಹತ್ಥಪರಾಮಾಸಾದಿವಸೇನ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ತೋ ಕಲಹೋ ಜಾತೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಲಹಜಾತಾ। ವಿರುದ್ಧಭೂತಂ ವಾದನ್ತಿ ವಿವಾದಂ, ತಂ ಆಪನ್ನಾತಿ ವಿವಾದಾಪನ್ನಾ। ಮುಖಸತ್ತೀಹೀತಿ ವಾಚಾಸತ್ತೀಹಿ। ವಿತುದನ್ತಾತಿ ವಿಜ್ಝನ್ತಾ। ತೇ ನ ಚೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ ನ ಚ ಸಞ್ಞತ್ತಿಂ ಉಪೇನ್ತೀತಿ ತೇ ಅತ್ಥಞ್ಚ ಕಾರಣಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಜಾನಾಪೇನ್ತಿ। ಸಚೇಪಿ ಸಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಆರಭನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಸಞ್ಞತ್ತಿಂ ನ ಉಪೇನ್ತಿ, ಜಾನಿತುಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಜ್ಝತ್ತಿಯಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ನಿಜ್ಝತ್ತೀತಿ ಸಞ್ಞತ್ತಿವೇವಚನಮೇವೇತಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತೇ ಭಣ್ಡನಜಾತಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ? ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ಕಾರಣೇನ।
ದ್ವೇ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆವಾಸೇ ವಸನ್ತಿ ವಿನಯಧರೋ ಚ ಸುತ್ತನ್ತಿಕೋ ಚ। ತೇಸು ಸುತ್ತನ್ತಿಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಏಕದಿವಸಂ
ವಿನಯಧರೋ
ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚಾತಿ ಏತಂ, ‘‘ಇಧ, ಭನ್ತೇ, ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಣ್ಡನಜಾತಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಅವೋಚ। ತಞ್ಚ ಖೋ ನೇವ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾಯ ನ ಭೇದಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ, ಅಥ ಖೋ ಅತ್ಥಕಾಮತಾಯ ಹಿತಕಾಮತಾಯ। ಸಾಮಗ್ಗಿಕಾರಕೋ ಕಿರೇಸ ಭಿಕ್ಖು, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ – ‘‘ಯಥಾ ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿವಾದಂ ಆರದ್ಧಾ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಮಯಾ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸಮಗ್ಗಾ ಕಾತುಂ, ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ ಭಗವಾ ಸಯಂ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಸನ್ತಿಕಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಏತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಖನ್ತಿಮೇತ್ತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಸಾಮಗ್ಗಿಂ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಕಾಮತಾಯ ಹಿತಕಾಮತಾಯ ಗನ್ತ್ವಾ ಅವೋಚ।
೪೯೨. ಛಯಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಾರಣೀಯಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಲಹಭಣ್ಡನವಸೇನ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಛ ಸಾರಣೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಗತಾತಿ ಏವಮಿದಂ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಸುತ್ತಂ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾವ ಗತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಾರಣೀಯಾತಿ ಸರಿತಬ್ಬಯುತ್ತಾ ಅದ್ಧಾನೇ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇಪಿ ನ ಪಮುಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ। ಯೋ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಪೂರೇತಿ, ತಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಪಿಯಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಪಿಯಕರಣಾ। ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಗರುಕರಣಾ। ಸಙ್ಗಹಾಯಾತಿ ಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಾಯ। ಅವಿವಾದಾಯಾತಿ ಅವಿವಾದನತ್ಥಾಯ। ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾತಿ ಸಮಗ್ಗಭಾವತ್ಥಾಯ ಏಕೀಭಾವಾಯಾತಿ ಏಕೀಭಾವತ್ಥಾಯ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಾಯ। ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಭವನ್ತಿ। ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ। ವಚೀಕಮ್ಮಮನೋಕಮ್ಮೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಸೇನ ಆಗತಾನಿ, ಗಿಹೀಸುಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿಯೇವ। ಭಿಕ್ಖೂನಞ್ಹಿ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಧಮ್ಮಪೂರಣಂ ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಗಿಹೀನಂ ಚೇತಿಯವನ್ದನತ್ಥಾಯ ಬೋಧಿವನ್ದನತ್ಥಾಯ ಸಙ್ಘನಿಮನ್ತನತ್ಥಾಯ ಗಮನಂ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಪತ್ತಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಆಸನಪಞ್ಞಾಪನಂ ಅನುಗಮನನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ।
ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಮೇತ್ತಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಗಿಹೀನಞ್ಚ, ‘‘ಚೇತಿಯವನ್ದನತ್ಥಾಯ ಗಚ್ಛಾಮ, ಬೋಧಿವನ್ದನತ್ಥಾಯ ಗಚ್ಛಾಮ, ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ, ಪದೀಪಮಾಲಾಪುಪ್ಫಪೂಜಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ, ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತಿಸ್ಸಾಮ, ಸಲಾಕಭತ್ತಾದೀನಿ ದಸ್ಸಾಮ, ವಸ್ಸಾವಾಸಿಕಂ ದಸ್ಸಾಮ, ಅಜ್ಜ ಸಙ್ಘಸ್ಸ
ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾತೋವ ಉಟ್ಠಾಯ ಸರೀರಪಟಿಜಗ್ಗನಂ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣವತ್ತಾದೀನಿ ಚ ಕತ್ವಾ ವಿವಿತ್ತಾಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸುಖೀ ಹೋನ್ತು, ಅವೇರಾ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಝಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತನಂ ಮೇತ್ತಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಗಿಹೀನಂ ‘‘ಅಯ್ಯಾ ಸುಖೀ ಹೋನ್ತು, ಅವೇರಾ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಝಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತನಂ ಮೇತ್ತಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮ।
ಆವಿ ಚೇವ ರಹೋ ಚಾತಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಚ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಚ। ತತ್ಥ ನವಕಾನಂ ಚೀವರಕಮ್ಮಾದೀಸು ಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನಂ ಸಮ್ಮುಖಾ ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಥೇರಾನಂ ಪನ ಪಾದಧೋವನವನ್ದನಬೀಜನದಾನಾದಿಭೇದಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಂ ಸಮ್ಮುಖಾ ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಉಭಯೇಹಿಪಿ ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಂ ದಾರುಭಣ್ಡಾದೀನಂ ತೇಸು ಅವಮಞ್ಞಂ ಅಕತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ
ಲಾಭಾತಿ ಚೀವರಾದಯೋ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಾ। ಧಮ್ಮಿಕಾತಿ ಕುಹನಾದಿಭೇದಂ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯವತ್ತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ। ಅನ್ತಮಸೋ ಪತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಮತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟಿಯಾ ಪತ್ತೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋಗತಂ ದ್ವತ್ತಿಕಟಚ್ಛುಭಿಕ್ಖಾಮತ್ತಮ್ಪಿ। ಅಪ್ಪಟಿವಿಭತ್ತಭೋಗೀತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವೇ ಪಟಿವಿಭತ್ತಾನಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಭತ್ತಭೋಗೀ ನಾಮ।
ಸೀಲವನ್ತೇಹಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಭೋಗೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಧಾರಣಭೋಗಿನೋ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ, ಯಂ ಯಂ ಪಣೀತಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ತಂ ನೇವ ಲಾಭೇನ ಲಾಭಂ ಜಿಗೀಸನಾಮುಖೇನ ಗಿಹೀನಂ ದೇತಿ, ನ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ; ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋವ ಸಙ್ಘೇನ ಸಾಧಾರಣಂ ಹೋತೂತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಣ್ಡಿಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಸಙ್ಘಸನ್ತಕಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸತಿ। ಇದಂ ಪನ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಂ ಕೋ ಪೂರೇತಿ, ಕೋ ನ ಪೂರೇತೀತಿ? ದುಸ್ಸೀಲೋ ತಾವ ನ ಪೂರೇತಿ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ಸೀಲವನ್ತಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲೋ ಪನ ವತ್ತಂ ಅಖಣ್ಡೇನ್ತೋ ಪೂರೇತಿ।
ತತ್ರಿದಂ ವತ್ತಂ – ಯೋ ಹಿ ಓದಿಸ್ಸಕಂ ಕತ್ವಾ ಮಾತು ವಾ ಪಿತು ವಾ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾದೀನಂ ವಾ ದೇತಿ, ಸೋ ದಾತಬ್ಬಂ ದೇತಿ, ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೋ
ಅಯಂ ಪನ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೋ ಸುಸಿಕ್ಖಿತಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಸುಪೂರೋ ಹೋತಿ, ನೋ ಅಸಿಕ್ಖಿತಾಯ ಪರಿಸಾಯ। ಸುಸಿಕ್ಖಿತಾಯ ಹಿ ಪರಿಸಾಯ ಯೋ ಅಞ್ಞತೋ ಲಭತಿ, ಸೋ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಞ್ಞತೋ ಅಲಭನ್ತೋಪಿ ಪಮಾಣಯುತ್ತಮೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಅತಿರೇಕಂ। ಅಯಞ್ಚ ಪನ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೋ ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಲದ್ಧಂ ಲದ್ಧಂ ದೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ವಸ್ಸೇಹಿ ಪೂರತಿ, ನ ತತೋ ಓರಂ। ಸಚೇ ಹಿ ದ್ವಾದಸಮೇಪಿ ವಸ್ಸೇ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಪೂರಕೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪೂರಂ ಪತ್ತಂ ಆಸನಸಾಲಾಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ನಹಾಯಿತುಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಙ್ಘತ್ಥೇರೋ ಚ ಕಸ್ಸೇಸೋ ಪತ್ತೋತಿ? ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಪೂರಕಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತೇ – ‘‘ಆಹರಥ ನ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ
ಏವಂ ಪೂರಿತಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪನ ನೇವ ಇಸ್ಸಾ, ನ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ, ಸುಲಭಪಚ್ಚಯೋ; ಪತ್ತಗತಮಸ್ಸ ದೀಯಮಾನಮ್ಪಿ ನ ಖೀಯತಿ, ಭಾಜನೀಯಭಣ್ಡಟ್ಠಾನೇ ಅಗ್ಗಭಣ್ಡಂ ಲಭತಿ, ಭಯೇ ವಾ ಛಾತಕೇ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ದೇವತಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ।
ತತ್ರಿಮಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ – ಲೇಣಗಿರಿವಾಸೀ ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಕಿರ ಮಹಾಗಿರಿಗಾಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಸತಿ। ಪಞ್ಞಾಸ ಮಹಾಥೇರಾ ನಾಗದೀಪಂ
ಅಥ ನಂ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಾವಸಾನೇ ಥೇರಾ ಪುಚ್ಛಿಂಸು – ‘‘ಕದಾ, ಆವುಸೋ, ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝೀ’’ತಿ? ನತ್ಥಿ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋತಿ। ಝಾನಲಾಭೀಸಿ, ಆವುಸೋತಿ? ಏತಮ್ಪಿ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ನತ್ಥೀತಿ। ನನು, ಆವುಸೋ, ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ? ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೋ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಪೂರಿತೋ, ತಸ್ಸ ಮೇ ಪತ್ತಗತಂ ನ ಖೀಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ಥು।
ಅಯಮೇವ ಪನ ಥೇರೋ ಚೇತಿಯಪಬ್ಬತೇ ಗಿರಿಭಣ್ಡಮಹಾಪೂಜಾಯ ದಾನಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಕಿಂ ವರಭಣ್ಡ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ದ್ವೇ ಸಾಟಕಾ, ಭನ್ತೇತಿ। ಏತೇ ಮಯ್ಹಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ। ತಂ ಸುತ್ವಾ ಅಮಚ್ಚೋ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇಸಿ – ‘‘ಏಕೋ ದಹರೋ ಏವಂ ವದತೀ’’ತಿ। ‘‘ದಹರಸ್ಸೇವಂ ಚಿತ್ತಂ, ಮಹಾಥೇರಾನಂ ಪನ ಸುಖುಮಸಾಟಕಾ ವಟ್ಟನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ, ‘‘ಮಹಾಥೇರಾನಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಠಪೇಸಿ। ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಿತೇ ದೇನ್ತಸ್ಸ ಮತ್ಥಕೇ ಠಪಿತಾಪಿ ತೇ ಸಾಟಕಾ ಹತ್ಥಂ ನಾರೋಹನ್ತಿ, ಅಞ್ಞೇವ ಆರೋಹನ್ತಿ। ದಹರಸ್ಸ ದಾನಕಾಲೇ ಪನ ಹತ್ಥಂ ಆರುಳ್ಹಾ। ಸೋ ಭಾಜನೀಯಭಣ್ಡಟ್ಠಾನೇ ಅಗ್ಗಭಣ್ಡಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ಥು।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣತಿಸ್ಸಭಯೇ ಪನ ಭಾತರಗಾಮವಾಸಿನೋ ನಾಗತ್ಥೇರಿಯಾ ಅನಾರೋಚೇತ್ವಾವ ಪಲಾಯಿಂಸು। ಥೇರೀ ಪಚ್ಚೂಸಕಾಲೇ, ‘‘ಅತಿವಿಯ ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸೋ ಗಾಮೋ, ಉಪಧಾರೇಥ ತಾವಾ’’ತಿ ದಹರಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಆಹ। ತಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಗತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಆಗಮ್ಮ ಥೇರಿಯಾ ಆರೋಚೇಸುಂ। ಸಾ ಸುತ್ವಾ, ‘‘ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ತೇಸಂ ಗತಭಾವಂ ಚಿನ್ತಯಿತ್ಥ, ಅತ್ತನೋ ಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇಸುಯೇವ ಯೋಗಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವೇಲಾಯ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಅತ್ತದ್ವಾದಸಮಾ ಗಾಮದ್ವಾರೇ ನಿಗ್ರೋಧರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ರುಕ್ಖೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ ದ್ವಾದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ದತ್ವಾ, ‘‘ಅಯ್ಯೇ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಮಾ ಗಚ್ಛಥ, ನಿಚ್ಚಂ ಇಧೇವ ಏಥಾ’’ತಿ ಆಹ। ಥೇರಿಯಾ ಪನ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾ
ಥೇರೀ
ರುಕ್ಖದೇವತಾಪಿ, ‘‘ಸಚೇ ಥೇರೋ ಥೇರಿಯಾ ಹತ್ಥತೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ನ ನಂ ನಿವತ್ತೇಸ್ಸಾಮಿ, ಸಚೇ ಪನ ನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ನಿವತ್ತೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತಯಮಾನಾ ಠತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಗಮನಂ ದಿಸ್ವಾ ರುಕ್ಖಾ ಓರುಯ್ಹ ಪತ್ತಂ, ಭನ್ತೇ, ದೇಥಾತಿ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಥೇರಂ ರುಕ್ಖಮೂಲಂಯೇವ ಆನೇತ್ವಾ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ದತ್ವಾ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ದ್ವಾದಸ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ, ದ್ವಾದಸ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ಉಪಟ್ಠಹಿ। ಇದಂ ದೇವತಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ಥು, ತತ್ರ ಹಿ ಥೇರೀ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಪೂರಿಕಾ ಅಹೋಸಿ।
ಅಖಣ್ಡಾನೀತಿಆದೀಸು ಯಸ್ಸ ಸತ್ತಸು ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಆದಿಮ್ಹಿ ವಾ ಅನ್ತೇ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಭಿನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಪರಿಯನ್ತೇ ಛಿನ್ನಸಾಟಕೋ ವಿಯ ಖಣ್ಡಂ ನಾಮ। ಯಸ್ಸ ಪನ ವೇಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಛಿದ್ದಸಾಟಕೋ ವಿಯ ಛಿದ್ದಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಭಿನ್ನಾನಿ, ತಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ವಾ ಕುಚ್ಛಿಯಂ ವಾ ಉಟ್ಠಿತೇನ ವಿಸಭಾಗವಣ್ಣೇನ ಕಾಳರತ್ತಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರವಣ್ಣಾ ಗಾವೀ ವಿಯ ಸಬಲಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಭಿನ್ನಾನಿ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾಸಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿನ್ನಾನಿ, ತಸ್ಸ ತಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಅಖಣ್ಡಾನಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಾನಿ ಅಸಬಲಾನಿ ಅಕಮ್ಮಾಸಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಪನೇತಾನಿ ತಣ್ಹಾದಾಸಬ್ಯತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಭುಜಿಸ್ಸಭಾವಕರಣತೋ ಭುಜಿಸ್ಸಾನಿ। ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಪಸತ್ಥತ್ತಾ ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಾನಿ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾ, ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ತ್ವಂ ಆಪನ್ನಪುಬ್ಬೋ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ಪರಾಮಟ್ಠುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಚ ಅಪರಾಮಟ್ಠಾನಿ। ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಂ ವಾ ಸಂವತ್ತಯನ್ತೀತಿ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸೀಲಸಾಮಞ್ಞಗತೋ ವಿಹರತೀತಿ ತೇಸು ತೇಸು ದಿಸಾಭಾಗೇಸು ವಿಹರನ್ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನಭಾವೂಪಗತಸೀಲೋ ವಿಹರತಿ
ಯಾಯಂ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ಅರಿಯಾತಿ ನಿದ್ದೋಸಾ। ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ। ತಕ್ಕರಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ತಥಾಕಾರೀ ಹೋತಿ। ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಕ್ಖಯತ್ಥಂ। ದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞಗತೋತಿ ಸಮಾನದಿಟ್ಠಿಭಾವಂ ಉಪಗತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರತಿ। ಅಗ್ಗನ್ತಿ ಜೇಟ್ಠಕಂ। ಸಬ್ಬಗೋಪಾನಸಿಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸಙ್ಗಾಹಿಕಂ। ಸಬ್ಬಗೋಪಾನಸೀನಂ ಸಙ್ಘಾಟಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಙ್ಘಾಟನಿಕಂ। ಸಙ್ಘಾಟನಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿದಂ ಕೂಟನ್ತಿ ಯಮೇತಂ ಕೂಟಾಗಾರಕಣ್ಣಿಕಾಸಙ್ಖಾತಂ ಕೂಟಂ ನಾಮ। ಪಞ್ಚಭೂಮಿಕಾದಿಪಾಸಾದಾ ಹಿ ಕೂಟಬದ್ಧಾವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪತಿತೇ ಮತ್ತಿಕಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಪತನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹ। ಏವಮೇವ ಖೋತಿ ಯಥಾ ಕೂಟಂ ಕೂಟಾಗಾರಸ್ಸ, ಏವಂ ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಾನಂ ಯಾ ಅಯಂ ಅರಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿ, ಸಾ ಅಗ್ಗಾ ಚ ಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ ಚ ಸಙ್ಘಾಟನಿಯಾ ಚಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೪೯೩. ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಾಯಂ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಏತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಾಯಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗದಿಟ್ಠಿ ಅರಿಯಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ನಿಯ್ಯಾತಿ ತಕ್ಕರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಕಥಂ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋವ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ತಾವತಾಪಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಸುಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ಮೇ ಮಾನಸನ್ತಿ ಮಯ್ಹಂ ಚಿತ್ತಂ ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತಂ। ಸಚ್ಚಾನಂ ಬೋಧಾಯಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಬೋಧತ್ಥಾಯ। ಅರಿಯನ್ತಿಆದೀಸು ತಂ ಞಾಣಂ ಯಸ್ಮಾ ಅರಿಯಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಅರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇಸಂ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತೇಸಂಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಪನ ಅಭಾವತೋ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಪುಥುಜ್ಜನೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು।
೪೯೪. ಲಭಾಮಿ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ಸಮಥನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ ಸಮಥಂ ಲಭಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಬ್ಬುತಿಯಮ್ಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಮಥೋತಿ ಏಕಗ್ಗತಾ। ನಿಬ್ಬುತೀತಿ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮೋ।
೪೯೫. ತಥಾರೂಪಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಏವರೂಪಾಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗದಿಟ್ಠಿಯಾ।
೪೯೬. ಧಮ್ಮತಾಯಾತಿ ಸಭಾವೇನ। ಧಮ್ಮತಾ ಏಸಾತಿ ಸಭಾವೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮವಸೇನ ಅಥ ಖೋ ನಂ ಖಿಪ್ಪಮೇವಾತಿಆದಿಮಾಹ। ದಹರೋತಿ ತರುಣೋ। ಕುಮಾರೋತಿ ನ ಮಹಲ್ಲಕೋ। ಮನ್ದೋತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಾದೀನಂ ಮನ್ದತಾಯ ಮನ್ದೋ। ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕೋತಿ ಅತಿದಹರತಾಯ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕೋ, ದಕ್ಖಿಣೇನ ವಾ ವಾಮೇನ ವಾ ಪಸ್ಸೇನ ಸಯಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಙ್ಗಾರಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಪಸಾರಿತೇನ ಹತ್ಥೇನ ವಾ ಪಾದೇನ ವಾ ಫುಸಿತ್ವಾ। ಏವಂ ಫುಸನ್ತಾನಂ ಪನ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ನ ಸೀಘಂ ಹತ್ಥೋ ಝಾಯತಿ, ತಥಾ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಹತ್ಥೇನ ಅಙ್ಗಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿವತ್ತಮಾನಾ ದೂರಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ದಹರಸ್ಸ ಪನ ಹತ್ಥಪಾದಾ ಸುಖುಮಾಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ಫುಟ್ಠಮತ್ತೇನೇವ ದಯ್ಹಮಾನೋ ಚಿರೀತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತೋ ಖಿಪ್ಪಂ ಪಟಿಸಂಹರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ದಹರೋವ ದಸ್ಸಿತೋ। ಮಹಲ್ಲಕೋ ಚ ದಯ್ಹನ್ತೋಪಿ ಅಧಿವಾಸೇತಿ, ಅಯಂ ಪನ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತಸ್ಮಾಪಿ ದಹರೋವ ದಸ್ಸಿತೋ। ದೇಸೇತೀತಿ ಆಪತ್ತಿಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇ ಸಭಾಗಪುಗ್ಗಲೇ ಸತಿ ಏಕಂ ದಿವಸಂ ವಾ ರತ್ತಿಂ ವಾ ಅನಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ರತ್ತಿಂ ಚತುರಙ್ಗೇಪಿ ತಮೇ ಸಭಾಗಭಿಕ್ಖುನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ದೇಸೇತಿಯೇವ।
೪೯೭. ಉಚ್ಚಾವಚಾನೀತಿ ಉಚ್ಚನೀಚಾನಿ। ಕಿಂ ಕರಣೀಯಾನೀತಿ ಕಿಂ ಕರೋಮೀತಿ ಏವಂ ವತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮಾನಿ। ತತ್ಥ ಉಚ್ಚಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಚೀವರಸ್ಸ ಕರಣಂ ರಜನಂ ಚೇತಿಯೇ ಸುಧಾಕಮ್ಮಂ ಉಪೋಸಥಾಗಾರಚೇತಿಯಘರಬೋಧಿಘರೇಸು ಕತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ। ಅವಚಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಪಾದಧೋವನಮಕ್ಖನಾದಿಖುದ್ದಕಕಮ್ಮಂ, ಅಥ ವಾ ಚೇತಿಯೇ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಭಾವಂ ಕತ್ತಬ್ಬತಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ। ತಿಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖೋ ಹೋತೀತಿ ಬಹಲಪತ್ಥನೋ ಹೋತಿ। ಥಮ್ಬಞ್ಚ ಆಲುಮ್ಪತೀತಿ ತಿಣಞ್ಚ ಆಲುಮ್ಪಮಾನಾ ಖಾದತಿ। ವಚ್ಛಕಞ್ಚ ಅಪಚಿನಾತೀತಿ ವಚ್ಛಕಞ್ಚ ಅಪಲೋಕೇತಿ। ತರುಣವಚ್ಛಾ ಹಿ ಗಾವೀ ಅರಞ್ಞೇ ಏಕತೋ ಆಗತಂ ವಚ್ಛಕಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿಪನ್ನಂ ಪಹಾಯ ದೂರಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ವಚ್ಛಕಸ್ಸ ಆಸನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಚರಮಾನಾ ತಿಣಂ ಆಲುಮ್ಪಿತ್ವಾ ಗೀವಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಏಕನ್ತಂ ವಚ್ಛಕಮೇವ ಚ ವಿಲೋಕೇತಿ, ಏವಮೇವ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಉಚ್ಚಾವಚಾನಿ ಕಿಂ ಕರಣೀಯಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ತನ್ನಿನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಅಸಿಥಿಲಪೂರಕೋ ತಿಬ್ಬಚ್ಛನ್ದೋ ಬಹಲಪತ್ಥನೋ ಹುತ್ವಾವ ಕರೋತಿ।
ತತ್ರಿದಂ
೪೯೮. ಬಲತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥಿಕಭಾವಂ ಕತ್ವಾ, ಅತ್ಥಿಕೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮನಸಿಕತ್ವಾತಿ ಮನಸ್ಮಿಂ ಕರಿತ್ವಾ। ಸಬ್ಬಚೇತಸಾ ಸಮನ್ನಾಹರಿತ್ವಾತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಸಕಲಚಿತ್ತೇನ ಸಮನ್ನಾಹರಿತ್ವಾ। ಓಹಿತಸೋತೋತಿ ಠಪಿತಸೋತೋ। ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಹಿ ಪಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಗ್ಗಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯಮಾನಾ ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಲ್ಲಪಮಾನಾ ವಾ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾ ವಾ ನ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಮತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಾ ವಿಯ ಅತಿತ್ತಾವ ಹೋನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇ, ಅಥ ಅರುಣಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹ।
೫೦೦. ಧಮ್ಮತಾ ಸುಸಮನ್ನಿಟ್ಠಾ ಹೋತೀತಿ ಸಭಾವೋ ಸುಟ್ಠು ಸಮನ್ನೇಸಿತೋ ಹೋತಿ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಕರಣವಚನಂ ಏವಂ ಸತ್ತಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಏವಂ ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಮಹಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅಯಂ ತಾವ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನಕಥಾ। ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಬಹುಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ।
ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಪನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ ನಾಮ ಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥಿ, ‘‘ಏವಂ ಭಾವೇಯ್ಯ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ ಹಿ ವಚನತೋ ಸತ್ತಪಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕಿಲೇಸಾ ಪನ ಲಹು ಛಿಜ್ಜನ್ತಾ ಸತ್ತಹಿ ಞಾಣೇಹಿ ಛಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವದತಿ। ಸೋ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಅದ್ಧಾ ಅಞ್ಞಂ ಸುತ್ತಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ, ‘‘ಇದಮಸ್ಸ ಪಠಮಂ ಞಾಣಂ ಅಧಿಗತಂ ಹೋತಿ, ಇದಮಸ್ಸ ದುತಿಯಂ ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಇದಮಸ್ಸ ಸತ್ತಮಂ ಞಾಣಂ ಅಧಿಗತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಮೇವ ಆಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸ್ಸತಿ। ತತೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಕಿಂ ಪನಿದಂ ಸುತ್ತಂ ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ ನೀತತ್ಥನ್ತಿ। ತತೋ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ನೀತತ್ಥತ್ಥಂ, ಯಥಾಸುತ್ತಂ ತಥೇವ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘‘ಧಮ್ಮತಾ ಸುಸಮನ್ನಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಕೋ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ? ಅದ್ಧಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯತ್ಥೋತಿ ವಕ್ಖತಿ। ತತೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ‘‘ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ
ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ಕೋಸಮ್ಬಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯. ಬ್ರಹ್ಮನಿಮನ್ತನಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೦೧. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಮನ್ತನಿಕಸುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪಾಪಕಂ ದಿಟ್ಠಿಗತನ್ತಿ ಲಾಮಕಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ। ಇದಂ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಇದಂ ಸಹ ಕಾಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವದತಿ। ಧುವಾದೀನಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ। ತತ್ಥ ಧುವನ್ತಿ ಥಿರಂ। ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಸದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ। ಕೇವಲನ್ತಿ ಅಖಣ್ಡಂ ಸಕಲಂ। ಅಚವನಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅಚವನಸಭಾವಂ। ಇದಞ್ಹಿ ನ ಜಾಯತೀತಿಆದೀಸು ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಕೋಚಿ ಜಾಯನಕೋ ವಾ ಜೀಯನಕೋ ವಾ ಮೀಯನಕೋ ವಾ ಚವನಕೋ ವಾ ಉಪಪಜ್ಜನಕೋ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಇತೋ ಚ ಪನಞ್ಞನ್ತಿ ಇತೋ ಸಹ ಕಾಯಕಾ ಬ್ರಹ್ಮಟ್ಠಾನಾ ಉತ್ತರಿ ಅಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಥಾಮಗತಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಹೋತಿ। ಏವಂವಾದೀ ಪನ ಸೋ ಉಪರಿ ತಿಸ್ಸೋ ಝಾನಭೂಮಿಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಗತೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಞ್ಞಾಣೀ ಅನ್ಧೀಭೂತೋ। ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮಾತಿ ಯೋ ನಾಮ।
೫೦೨. ಅಥ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾತಿ ಮಾರೋ ಕಥಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅದ್ದಸ? ಸೋ ಕಿರ ಅತ್ತನೋ ಭವನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಆವಜ್ಜೇತಿ – ‘‘ಅಜ್ಜ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಕತರಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ವಾ ನಿಗಮೇ ವಾ ವಸತೀ’’ತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕಾಲೇ ಆವಜ್ಜನ್ತೋ, ‘‘ಉಕ್ಕಟ್ಠಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸುಭಗವನೇ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ, ‘‘ಕತ್ಥ ನು ಖೋ ಗತೋ’’ತಿ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಯಾವ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಗಣಂ ಮಮ ವಿಸಯಾ ನಾತಿಕ್ಕಮೇತಿ, ತಾವ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಂ ವಿಛನ್ದಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸತ್ಥು ಪದಾನುಪದಿಕೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಗಣಸ್ಸ ಅನ್ತರೇ ಅದಿಸ್ಸಮಾನೇನ ಕಾಯೇನ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಸೋ, ‘‘ಸತ್ಥಾರಾ ಬಕಬ್ರಹ್ಮಾ ಅಪಸಾದಿತೋ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೋ ಹುತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಥ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ’’ತಿ।
ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಂ ಅನ್ವಾವಿಸಿತ್ವಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ। ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಾನಂ ವಾ ಅನ್ವಾವಿಸಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಮೇತಮಾಸದೋತಿ ಮಾ ಅಭಿಭೂತಿ ಅನಭಿಭೂತೋತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅನಭಿಭೂತೋ। ಅಞ್ಞದತ್ಥೂತಿ ಏಕಂಸವಚನೇ ದಸೋ, ಸಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ವಸವತ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಜನಂ ವಸೇ ವತ್ತೇತಿ। ಇಸ್ಸರೋತಿ ಲೋಕೇ ಇಸ್ಸರೋ। ಕತ್ತಾ ನಿಮ್ಮಾತಾತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಕತ್ತಾ ಚ ನಿಮ್ಮಾತಾ ಚ, ಪಥವೀಹಿಮವನ್ತಸಿನೇರುಚಕ್ಕವಾಳಮಹಾಸಮುದ್ದಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಚ ಇಮಿನಾ ನಿಮ್ಮಿತಾತಿ ದೀಪೇತಿ।
ಸೇಟ್ಠೋ ಸಜಿತಾತಿ ಅಯಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಉತ್ತಮೋ ಚ ಸಜಿತಾ ಚ। ‘‘ತ್ವಂ ಖತ್ತಿಯೋ ನಾಮ ಹೋಹಿ, ತ್ವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನಾಮ, ವೇಸ್ಸೋ ನಾಮ, ಸುದ್ದೋ ನಾಮ, ಗಹಟ್ಠೋ ನಾಮ, ಪಬ್ಬಜಿತೋ ನಾಮ, ಅನ್ತಮಸೋ ಓಟ್ಠೋ ಹೋಹಿ, ಗೋಣೋ ಹೋಹೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸಜ್ಜೇತಾ ಅಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಸೀ ಪಿತಾ ಭೂತಭಬ್ಯಾನನ್ತಿ ಅಯಂ ಚಿಣ್ಣವಸಿತಾಯ ವಸೀ, ಅಯಂ ಪಿತಾ ಭೂತಾನಞ್ಚ ಭಬ್ಯಾನಞ್ಚಾತಿ ವದತಿ। ತತ್ಥ ಅಣ್ಡಜಜಲಾಬುಜಾ ಸತ್ತಾ ಅನ್ತೋಅಣ್ಡಕೋಸೇ ಚೇವ ಅನ್ತೋವತ್ಥಿಮ್ಹಿ ಚ ಭಬ್ಯಾ ನಾಮ, ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭೂತಾ। ಸಂಸೇದಜಾ ಪಠಮಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಭಬ್ಯಾ, ದುತಿಯತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭೂತಾ। ಓಪಪಾತಿಕಾ ಪಠಮಇರಿಯಾಪಥೇ ಭಬ್ಯಾ, ದುತಿಯತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭೂತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಏತಸ್ಸ ಪುತ್ತಾತಿ ಸಞ್ಞಾಯ, ‘‘ಪಿತಾ ಭೂತಭಬ್ಯಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ।
ಪಥವೀಗರಹಕಾತಿ ಯಥಾ ತ್ವಂ ಏತರಹಿ, ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಪಥವಿಂ ಗರಹಸಿ ಜಿಗುಚ್ಛಸಿ, ಏವಂ ತೇಪಿ ಪಥವೀಗರಹಕಾ ಅಹೇಸುಂ, ನ ಕೇವಲಂ ತ್ವಂಯೇವಾತಿ ದೀಪೇತಿ। ಆಪಗರಹಕಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಹೀನೇ ಕಾಯೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ಪಥವೀಪಸಂಸಕಾತಿ ಯಥಾ ತ್ವಂ ಗರಹಸಿ, ಏವಂ ಅಗರಹಿತ್ವಾ, ‘‘ನಿಚ್ಚಾ ಧುವಾ ಸಸ್ಸತಾ ಅಚ್ಛೇಜ್ಜಾ ಅಭೇಜ್ಜಾ ಅಕ್ಖಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪಥವೀಪಸಂಸಕಾ ಪಥವಿಯಾ ವಣ್ಣವಾದಿನೋ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ವದತಿ। ಪಥವಾಭಿನನ್ದಿನೋತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಪಥವಿಯಾ ಅಭಿನನ್ದಿನೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಣೀತೇ ಕಾಯೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ತಂ ತಾಹನ್ತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ತಂ ಅಹಂ। ಇಙ್ಘಾತಿ ಚೋದನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಉಪಾತಿವತ್ತಿತ್ಥೋತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ಥ। ‘‘ಉಪಾತಿವತ್ತಿತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ। ದಣ್ಡೇನ ಪಟಿಪ್ಪಣಾಮೇಯ್ಯಾತಿ ಚತುಹತ್ಥೇನ ಮುಗ್ಗರದಣ್ಡೇನ ಪೋಥೇತ್ವಾ ಪಲಾಪೇಯ್ಯ। ನರಕಪಪಾತೇತಿ ಸತಪೋರಿಸೇ ಮಹಾಸೋಬ್ಭೇ। ವಿರಾಧೇಯ್ಯಾತಿ ನನು ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಪಸ್ಸಸೀತಿ ಭಿಕ್ಖು ನನು ತ್ವಂ ಇಮಂ ಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಂ ಓಭಾಸಮಾನಂ ವಿರೋಚಮಾನಂ ಜೋತಯಮಾನಂ ಪಸ್ಸಸೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಓವಾದೇ ಠಿತಾನಂ ಇತಿ ಖೋ ಮಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಂ ಉಪನೇಸೀತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ ಮಾ ತ್ವಂ ಮಞ್ಞಿತ್ಥೋತಿ ಮಾ ತ್ವಂ ಮಞ್ಞಿ। ಮಾರೋ ತ್ವಮಸಿ ಪಾಪಿಮಾತಿ ಪಾಪಿಮ ತ್ವಂ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಮಾರಣತೋ ಮಾರೋ ನಾಮ, ಪಾಪಕಂ ಲಾಮಕಂ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಅಯಸಂ ಕರಣತೋ ಪಾಪಿಮಾ ನಾಮಾತಿ ಜಾನಾಮಿ।
೫೦೩. ಕಸಿಣಂ ಆಯುನ್ತಿ ಸಕಲಂ ಆಯುಂ। ತೇ ಖೋ ಏವಂ ಜಾನೇಯ್ಯುನ್ತಿ ತೇ ಏವಂ ಮಹನ್ತೇನ ತಪೋಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ, ತ್ವಂ ಪನ ಪುರಿಮದಿವಸೇ ಜಾತೋ, ಕಿಂ ಜಾನಿಸ್ಸಸಿ, ಯಸ್ಸ ತೇ ಅಜ್ಜಾಪಿ ಮುಖೇ ಖೀರಗನ್ಧೋ ವಾಯತೀತಿ ಘಟ್ಟೇನ್ತೋ ವದತಿ। ಪಥವಿಂ ಅಜ್ಝೋಸಿಸ್ಸಸೀತಿ ಪಥವಿಂ ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀಹಿ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಸಿ। ಓಪಸಾಯಿಕೋ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸಸೀತಿ ಮಯ್ಹಂ ಸಮೀಪಸಯೋ ಭವಿಸ್ಸಸಿ, ಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಅನುಗಚ್ಛಿಸ್ಸಸಿ, ಠಿತಂ ಉಪತಿಟ್ಠಿಸ್ಸಸಿ, ನಿಸಿನ್ನಂ ಉಪನಿಸೀದಿಸ್ಸಸಿ, ನಿಪನ್ನಂ ಉಪನಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವತ್ಥುಸಾಯಿಕೋತಿ ಮಮ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಸಯನಕೋ। ಯಥಾಕಾಮಕರಣೀಯೋ ಬಾಹಿತೇಯ್ಯೋತಿ ಮಯಾ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ಯಂ ಇಚ್ಛಾಮಿ, ತಂ ಕತ್ತಬ್ಬೋ, ಬಾಹಿತ್ವಾ ಚ ಪನ ಜಜ್ಝರಿಕಾಗುಮ್ಬತೋಪಿ ನೀಚತರೋ ಲಕುಣ್ಡಟಕತರೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಭವಿಸ್ಸಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇಮಿನಾ ಏಸ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಲಾಪೇತಿ ವಾ ಅಪಸಾದೇತಿ ವಾ। ಉಪಲಾಪೇತಿ ನಾಮ ಸಚೇ ಖೋ ತ್ವಂ, ಭಿಕ್ಖು, ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಪಥವಿಂ ಅಜ್ಝೋಸಿಸ್ಸಸಿ, ಓಪಸಾಯಿಕೋ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸಸಿ, ಮಯಿ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಮಿಸ್ಸಸಿ, ತಿಟ್ಠನ್ತೇ ಠಸ್ಸಸಿ, ನಿಸಿನ್ನೇ ನಿಸೀದಿಸ್ಸಸಿ, ನಿಪನ್ನೇ ನಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸಸಿ, ಅಹಂ ತಂ ಸೇಸಜನಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಿಕಂ ಉಪಲಾಪೇತಿ ನಾಮ। ಸೇಸಪದೇಹಿ ಪನ ಅಪಸಾದೇತಿ ನಾಮ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಸಚೇ ತ್ವಂ ಪಥವಿಂ ಅಜ್ಝೋಸಿಸ್ಸಸಿ, ವತ್ಥುಸಾಯಿಕೋ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸಸಿ, ಮಮ ಗಮನಾದೀನಿ ಆಗಮೇತ್ವಾ ಗಮಿಸ್ಸಸಿ ವಾ ಠಸ್ಸಸಿ ವಾ ನಿಸೀದಿಸ್ಸಸಿ ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸಸಿ ವಾ, ಮಮ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮಯ್ಹಂ ಆರಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಸಿ, ಅಹಂ ಪನ ತಂ ಯಥಾಕಾಮಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ ಬಾಹಿತ್ವಾ ಆಪಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಅಪಿಚ ತೇ ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಇದಾನಿ ಭಗವಾ, ‘‘ಅಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಾನನಿಸ್ಸಿತೋ ‘ಅಹಂ ಜಾನಾಮೀ’ತಿ ಮಞ್ಞತಿ, ಅತ್ತನೋ ಯಸೇನ ಸಮ್ಮತ್ತೋ ಸರೀರಂ ಫುಸಿತುಮ್ಪಿ ಸಮತ್ಥಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಥೋಕಂ ನಿಗ್ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ। ತತ್ಥ ಗತಿಞ್ಚ ಪಜಾನಾಮೀತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಞ್ಚ ಪಜಾನಾಮಿ। ಜುತಿಞ್ಚಾತಿ ಆನುಭಾವಞ್ಚ ಪಜಾನಾಮಿ। ಏವಂ ಮಹೇಸಕ್ಖೋತಿ ಏವಂ ಮಹಾಯಸೋ ಮಹಾಪರಿವಾರೋ।
ಯಾವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿಹರನ್ತೀತಿ ಯತ್ತಕೇ ಠಾನೇ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ವಿಚರನ್ತಿ। ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ವಿರೋಚನಾತಿ ದಿಸಾಸು ವಿರೋಚಮಾನಾ ಓಭಾಸನ್ತಿ, ದಿಸಾ ವಾ ತೇಹಿ ವಿರೋಚಮಾನಾ ಓಭಾಸನ್ತಿ। ತಾವ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಲೋಕೋತಿ ತತ್ತಕೇನ ಪಮಾಣೇನ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಲೋಕೋ, ಇಮಿನಾ ಚಕ್ಕವಾಳೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ತೇ ವತ್ತತೇ ವಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇ ತುಯ್ಹಂ ವಸೋ ವತ್ತತಿ। ಪರೋಪರಞ್ಚ ಜಾನಾಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇ ಪರೋಪರೇ ಉಚ್ಚನೀಚೇ ಹೀನಪ್ಪಣೀತೇ ಸತ್ತೇ ಜಾನಾಸಿ। ಅಥೋ ರಾಗವಿರಾಗಿನನ್ತಿ ನ ಕೇವಲಂ, ‘‘ಅಯಂ ಇದ್ಧೋ ಅಯಂ ಪಕತಿಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿ ಪರೋಪರಂ, ‘‘ಅಯಂ ಪನ ಸರಾಗೋ ಅಯಂ ವೀತರಾಗೋ’’ತಿ ಏವಂ ರಾಗವಿರಾಗಿನಮ್ಪಿ ಜನಂ ಜಾನಾಸಿ। ಇತ್ಥಂಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವನ್ತಿ ಇತ್ಥಂಭಾವೋತಿ ಇದಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ। ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋತಿ ಇತೋ ಸೇಸಂ ಏಕೂನಸಹಸ್ಸಂ। ಸತ್ತಾನಂ ಆಗತಿಂ ಗತಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಆಗತಿಂ, ಚುತಿವಸೇನ ಗತಿಂ ಚ ಜಾನಾಸಿ। ತುಯ್ಹಂ ಪನ ಅತಿಮಹನ್ತೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಸಞ್ಞಾ ಹೋತಿ, ಸಹಸ್ಸಿಬ್ರಹ್ಮಾ ನಾಮ ತ್ವಂ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನ ತಯಾ ಉತ್ತರಿ ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ತಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಚತುಸಹಸ್ಸಾನಂ ಪಞ್ಚಸಹಸ್ಸಾನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಞ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ, ಚತುಹತ್ಥಾಯ
೫೦೪. ಇಧೂಪಪನ್ನೋತಿ ಇಧ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ಉಪಪನ್ನೋ। ತೇನ ತಂ ತ್ವಂ ನ ಜಾನಾಸೀತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ತಂ ಕಾಯಂ ತ್ವಂ ನ ಜಾನಾಸಿ। ನೇವ ತೇ ಸಮಸಮೋತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅಞ್ಞಾಯ। ಕುತೋ ನೀಚೇಯ್ಯನ್ತಿ ತಯಾ ನೀಚತರಭಾವೋ ಪನ ಮಯ್ಹಂ ಕುತೋ।
ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತಿಕೋ ಕಿರೇಸ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಇಸಿಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನೋ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ
ಅಥ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಮಯ್ಹಂ ಆಯುಞ್ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪುಬ್ಬೇಕತಕಮ್ಮಞ್ಚ ಜಾನಾತಿ, ಹನ್ದ ನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ಅತ್ತನೋ ಪುಬ್ಬೇಕತಕಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛಿ। ಸತ್ಥಾ ಕಥೇಸಿ।
ಪುಬ್ಬೇ ಕಿರೇಸ ಕುಲಘರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ಇಸಿಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಜ್ಝಾನಲಾಭೀ ಹುತ್ವಾ ಗಙ್ಗಾತೀರೇ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಝಾನರತಿಯಾ ವೀತಿನಾಮೇತಿ। ತದಾ ಚ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಸತ್ಥವಾಹಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಸಕಟಸತೇಹಿ ಮರುಕನ್ತಾರಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಮರುಕನ್ತಾರೇ ಪನ ದಿವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಗನ್ತುಂ, ರತ್ತಿಂ ಗಮನಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ಪುರಿಮಸಕಟಸ್ಸ ಅಗ್ಗಯುಗೇ ಯುತ್ತಬಲಿಬದ್ದಾ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಆಗತಮಗ್ಗಾಭಿಮುಖಾವ
‘‘ಯಂ ತ್ವಂ ಅಪಾಯೇಸಿ ಬಹೂ ಮನುಸ್ಸೇ,
ಪಿಪಾಸಿತೇ ಘಮ್ಮನಿ ಸಮ್ಪರೇತೇ।
ತಂ ತೇ ಪುರಾಣಂ ವತಸೀಲವತ್ತಂ,
ಸುತ್ತಪ್ಪಬುದ್ಧೋವ ಅನುಸ್ಸರಾಮೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೭.೭೧) –
ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ।
ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ತಾಪಸೋ ಗಙ್ಗಾತೀರೇ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಆರಞ್ಞಕಂ ಗಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಸತಿ। ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಚೋರಾ ತಂ ಗಾಮಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಹತ್ಥಸಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಾವಿಯೋ ಚ ಕರಮರೇ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಗಾವೋಪಿ ಸುನಖಾಪಿ ಮನುಸ್ಸಾಪಿ ಮಹಾವಿರವಂ ವಿರವನ್ತಿ। ತಾಪಸೋ ತಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತ’’ನ್ತಿ ಆವಜ್ಜನ್ತೋ, ‘‘ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಭಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ, ‘‘ಮಯಿ ಪಸ್ಸನ್ತೇ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಮಾ ನಸ್ಸನ್ತೂ’’ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ
‘‘ಯಂ
ಅಮೋಚಯೀ ಗಯ್ಹಕ ನೀಯಮಾನಂ।
ತಂ ತೇ ಪುರಾಣಂ ವತಸೀಲವತ್ತಂ,
ಸುತ್ತಪ್ಪಬುದ್ಧೋವ ಅನುಸ್ಸರಾಮೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೭.೭೨) –
ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಏಣಿಕೂಲಸ್ಮಿನ್ತಿ ಗಙ್ಗಾತೀರೇ।
ಪುನ
‘‘ಗಙ್ಗಾಯ ಸೋತಸ್ಮಿಂ ಗಹೀತನಾವಂ,
ಲುದ್ದೇನ ನಾಗೇನ ಮನುಸ್ಸಕಪ್ಪಾ।
ಅಮೋಚಯಿತ್ಥ ಬಲಸಾ ಪಸಯ್ಹ,
ತಂ ತೇ ಪುರಾಣಂ ವತಸೀಲವತ್ತಂ।
ಸುತ್ತಪ್ಪಬುದ್ಧೋವ ಅನುಸ್ಸರಾಮೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೭.೭೩) –
ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ।
ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಕೇಸವೋ ನಾಮ ತಾಪಸೋ ಅಹೋಸಿ। ತೇನ ಸಮಯೇನ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಕಪ್ಪೋ ನಾಮ ಮಾಣವೋ
‘‘ಕಪ್ಪೋ
ಸಮ್ಬುದ್ಧಿಮನ್ತಂ ವತಿನಂ ಅಮಞ್ಞಿ।
ತಂ ತೇ ಪುರಾಣಂ ವತಸೀಲವತ್ತಂ,
ಸುತ್ತಪ್ಪಬುದ್ಧೋವ ಅನುಸ್ಸರಾಮೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೭.೭೪) –
ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ।
ಏವಂ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ನಾನತ್ತಭಾವೇಸು ಕತಕಮ್ಮಂ ಸತ್ಥಾ ಪಕಾಸೇಸಿ। ಸತ್ಥರಿ ಕಥೇನ್ತೇಯೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸಿ, ದೀಪಸಹಸ್ಸೇ ಉಜ್ಜಲಿತೇ ರೂಪಾನಿ ವಿಯ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಾನಿಸ್ಸ ಪಾಕಟಾನಿ ಅಹೇಸುಂ। ಸೋ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –
‘‘ಅದ್ಧಾ ಪಜಾನಾಸಿ ಮಮೇತಮಾಯುಂ,
ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಜಾನಾಸಿ ತಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧೋ।
ತಥಾ ಹಿ ತಾಯಂ ಜಲಿತಾನುಭಾವೋ,
ಓಭಾಸಯಂ ತಿಟ್ಠತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ’’ನ್ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೭.೭೫)।
ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಉತ್ತರಿ ಅಸಮಸಮತಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಪಥವಿಂ ಖೋ ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಥವಿಯಾ ಪಥವತ್ತೇನ ಅನನುಭೂತನ್ತಿ ಪಥವಿಯಾ ಪಥವಿಸಭಾವೇನ ಅನನುಭೂತಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ ನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ಪಥವಿಸಭಾವೇನ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ನಾಮ। ತದಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ। ಪಥವಿಂ ನಾಪಹೋಸಿನ್ತಿ ಪಥವಿಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಾನಗಾಹೇಹಿ ನ ಗಣ್ಹಿಂ। ಆಪಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಮೂಲಪರಿಯಾಯೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಚೇ ಖೋ ತೇ, ಮಾರಿಸ, ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಬ್ಬತ್ತೇನಾತಿ ಇದಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ವಾದಿತಾಯ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಅಕ್ಖರಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಅಕ್ಖರೇ ದೋಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಆಹ। ಸತ್ಥಾ ಪನ ಸಕ್ಕಾಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ ಸನ್ಧಾಯ। ತ್ವಂ ಮಾ ಹೇವ ತೇ ರಿತ್ತಕಮೇವ ಅಹೋಸಿ ತುಚ್ಛಕಮೇವ ಅಹೋಸೀತಿ ತುಯ್ಹಂ ವಚನಂ ರಿತ್ತಕಂ ಮಾ ಹೋತು, ತುಚ್ಛಕಂ ಮಾ ಹೋತೂತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ಮುಸಾವಾದೇನ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಸತ್ಥಾ ಪನ ಏತಸ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಸತಗುಣೇನ ಸಹಸ್ಸಗುಣೇನ ಸತಸಹಸ್ಸಗುಣೇನ ವಾದೀತರೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಹಂ ಸಬ್ಬಞ್ಚ ವಕ್ಖಾಮಿ, ಅನನುಭೂತಞ್ಚ ವಕ್ಖಾಮಿ, ಸುಣಾಹಿ ಮೇತಿ ತಸ್ಸ ವಾದಮದ್ದನತ್ಥಂ ಕಾರಣಂ ಆಹರನ್ತೋ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ಅನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಅನುಪಗಮನತೋ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ನಾಮ, ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಅನನ್ತನ್ತಿ ತಯಿದಂ ಉಪ್ಪಾದವಯಅನ್ತರಹಿತತ್ತಾ ಅನನ್ತಂ ನಾಮ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಹೇತಂ –
‘‘ಅನ್ತವನ್ತಾನಿ ಭೂತಾನಿ, ಅಸಮ್ಭೂತಂ ಅನನ್ತಕಂ।
ಭೂತೇ ಅನ್ತಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಭೂತೇ ಅನ್ತಾ ಪಕಾಸಿತಾ’’ತಿ॥
ಸಬ್ಬತೋಪಭನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಭಾಸಮ್ಪನ್ನಂ। ನಿಬ್ಬಾನತೋ ಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಪಭತರೋ ವಾ ಜೋತಿವನ್ತತರೋ ವಾ ಪರಿಸುದ್ಧತರೋ ವಾ ಪಣ್ಡರತರೋ ವಾ ನತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬತೋ ವಾ ತಥಾ ಪಭೂತಮೇವ, ನ ಕತ್ಥಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬತೋಪಭಂ। ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾದೀಸು ಹಿ ಅಸುಕದಿಸಾಯ ನಾಮ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಪಭನ್ತಿ ತಿತ್ಥಸ್ಸ ನಾಮಂ, ಸಬ್ಬತೋ ಪಭಮಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬತೋಪಭಂ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಕಿರ ಯಥಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಯತೋ ಯತೋ ಓತರಿತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ತದೇವ ತಿತ್ಥಂ, ಅತಿತ್ಥಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಏವಮೇವಂ ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಯೇನ ಯೇನ ಮುಖೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಓತರಿತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ತದೇವ ತಿತ್ಥಂ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅತಿತ್ಥಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನತ್ಥಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬತೋಪಭನ್ತಿ। ತಂ ಪಥವಿಯಾ ಪಥವತ್ತೇನಾತಿ ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಥವಿಯಾ ಪಥವೀಸಭಾವೇನ ತತೋ ಪರೇಸಂ ಆಪಾದೀನಂ ಆಪಾದಿಸಭಾವೇನ ಚ ಅನನುಭೂತಂ। ಇತಿ ಯಂ ತುಮ್ಹಾದಿಸಾನಂ ವಿಸಯಭೂತಂ ಸಬ್ಬತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಜಾತಂ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬತ್ತೇನ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಅನನ್ತಂ ಸಬ್ಬತೋಪತಂ ಅನನುಭೂತನ್ತಿ ವಾದಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇಸಿ।
ತತೋ ಹನ್ದ ಚರಹಿ ತೇ, ಮಾರಿಸ, ಅನ್ತರಧಾಯಾಮೀತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಅನ್ತರಧಾಯಾಮೀತಿ ಅದಿಸ್ಸಮಾನಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕರೋಮೀತಿ ಆಹ। ಸಚೇ ವಿಸಹಸೀತಿ ಯದಿ ಸಕ್ಕೋಸಿ ಮಯ್ಹಂ ಅನ್ತರಧಾಯಿತುಂ, ಅನ್ತರಧಾಯಸಿ ನೇವಸ್ಸು ಮೇ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅನ್ತರಧಾಯಿತುನ್ತಿ ಮಯ್ಹಂ
ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏತೇನ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ, ‘‘ಹನ್ದ ಚರಹಿ ತೇ, ಮಾರಿಸ, ಅನ್ತರಧಾಯಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ತಂ ಅನ್ತರಧಾಯಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಹಂ ಏತದವೋಚಂ। ಇಮಂ ಗಾಥಮಭಾಸಿನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಗಾಥಮಭಾಸೀತಿ? ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ವಾ ನತ್ಥಿಭಾವೋ ವಾ ಕಥಂ ಸಕ್ಕಾ ಜಾನಿತುನ್ತಿ ಏವಂ ಬ್ರಹ್ಮಗಣಸ್ಸ ವಚನೋಕಾಸೋ ಮಾ ಹೋತೂತಿ ಅನ್ತರಹಿತೋವ ಗಾಥಮಭಾಸಿ।
ತತ್ಥ ಭವೇವಾಹಂ ಭಯಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಅಹಂ ಭವೇ ಭಯಂ ದಿಸ್ವಾಯೇವ। ಭವಞ್ಚ ವಿಭವೇಸಿನನ್ತಿ ಇಮಞ್ಚ ಕಾಮಭವಾದಿತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸತ್ತಭವಂ ವಿಭವೇಸಿನಂ ವಿಭವಂ ಗವೇಸಮಾನಂ ಪರಿಯೇಸಮಾನಮ್ಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭವೇಯೇವ ದಿಸ್ವಾ। ಭವಂ ನಾಭಿವದಿನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ಭವಂ ನ ಅಭಿವದಿಂ, ನ ಗವೇಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನನ್ದಿಞ್ಚ ನ ಉಪಾದಿಯಿನ್ತಿ ಭವತಣ್ಹಂ ನ ಉಪಗಞ್ಛಿಂ, ನ ಅಗ್ಗಹೇಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತಿ
ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಚಿತ್ತಜಾತಾತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಜಾತಾ ಅಬ್ಭುತಜಾತಾ ತುಟ್ಠಿಜಾತಾ ಚ ಅಹೇಸುಂ। ಸಮೂಲಂ ಭವಂ ಉದಬ್ಬಹೀತಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಅತ್ತನೋ ತಾಯ ತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಬಹೂನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸಮೂಲಕಂ ಭವಂ ಉದಬ್ಬಹಿ, ಉದ್ಧರಿ ಉಪ್ಪಾಟೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫೦೫. ತಸ್ಮಿಂ ಅಥ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಚೇ ತ್ವಂ ಏವಂ ಅನುಬುದ್ಧೋತಿ ಸಚೇ ತ್ವಂ ಏವಂ ಅತ್ತನಾವ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅನುಬುದ್ಧೋ। ಮಾ ಸಾವಕೇ ಉಪನೇಸೀತಿ ಗಿಹಿಸಾವಕೇ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸಾವಕೇ ವಾ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಮಾ ಉಪನಯಸಿ। ಹೀನೇ ಕಾಯೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಾ। ಪಣೀತೇ ಕಾಯೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ। ಇದಂ ಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ? ಬಾಹಿರಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತೇ ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಕೇ। ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಹಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಕುಲಪುತ್ತಾ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಏಕಚರಾ ಹುತ್ವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂಸು, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಮಾಹ। ಅನಕ್ಖಾತಂ ಕುಸಲಞ್ಹಿ ಮಾರಿಸಾತಿ ಪರೇಸಂ ಅನಕ್ಖಾತಂ ಅನೋವದನಂ ಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಅಕಥನಂ ಕುಸಲಂ ಏತಂ ಸೇಯ್ಯೋ। ಮಾ ಪರಂ ಓವದಾಹೀತಿ ಕಾಲೇನ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ, ಕಾಲೇನ ದೇವಲೋಕಂ, ಕಾಲೇನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ, ಕಾಲೇನ ನಾಗಲೋಕಂ ಆಹಿಣ್ಡನ್ತೋ ಮಾ ವಿಚರಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಝಾನಮಗ್ಗಫಲಸುಖೇನ ವೀತಿನಾಮೇಹೀತಿ। ಅನಾಲಪನತಾಯಾತಿ ಅನುಲ್ಲಪನತಾಯ। ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಚ ಅಭಿನಿಮನ್ತನತಾಯಾತಿ ಬಕಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಚ ಇದಞ್ಹಿ, ಮಾರಿಸ, ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಹ ಕಾಯಕೇನ ಬ್ರಹ್ಮಟ್ಠಾನೇನ ನಿಮನ್ತನವಚನೇನ। ತಸ್ಮಾತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ। ಇಮಸ್ಸ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮನಿಮನ್ತನಿಕಂತ್ವೇವ ಅಧಿವಚನಂ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಜಾತಾ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ।
ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ಬ್ರಹ್ಮನಿಮನ್ತನಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೦. ಮಾರತಜ್ಜನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೫೦೬. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಮಾರತಜ್ಜನೀಯಸುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕೋಟ್ಠಮನುಪವಿಟ್ಠೋತಿ ಕುಚ್ಛಿಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅನ್ತಾನಂ ಅನ್ತೋ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ, ಪಕ್ಕಾಸಯಟ್ಠಾನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ। ಗರುಗರೋ ವಿಯಾತಿ ಗರುಕಗರುಕೋ ವಿಯ ಥದ್ಧೋ ಪಾಸಾಣಪುಞ್ಜಸದಿಸೋ। ಮಾಸಾಚಿತಂ ಮಞ್ಞೇತಿ ಮಾಸಭತ್ತಂ ಭುತ್ತಸ್ಸ ಕುಚ್ಛಿ ವಿಯ ಮಾಸಪೂರಿತಪಸಿಬ್ಬಕೋ ವಿಯ ತಿನ್ತಮಾಸೋ ವಿಯ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಹಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾತಿ ಸಚೇ ಆಹಾರದೋಸೇನ ಏಸ ಗರುಭಾವೋ, ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ಚಙ್ಕಮಿತುಂ ನ ಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಚಙ್ಕಮಾ ಓರೋಹಿತ್ವಾ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಕತಿಪಞ್ಞತ್ತೇ ಆಸನೇ ನಿಸೀದಿ। ಪಚ್ಚತ್ತಂ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಾಕಾಸೀತಿ, ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತ’’ನ್ತಿ ಆವಜ್ಜಮಾನೋ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಉಪಾಯೇನ ಮನಸಿ ಅಕಾಸಿ। ಸಚೇ ಪನ ಥೇರೋ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ, ‘‘ಯಂ ಹಿಯ್ಯೋ ವಾ ಪರೇ ವಾ ಪರಸುವೇ ವಾ ಪರಿಭುತ್ತಂ ಅವಿಪಕ್ಕಮತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಕೋಚಿ ವಿಸಭಾಗದೋಸೋ, ಸಬ್ಬಂ ಜೀರತು ಫಾಸುಕಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಹತ್ಥೇನ ಕುಚ್ಛಿಂ ಪರಾಮಸಿಸ್ಸ, ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ ವಿಲೀಯಿತ್ವಾ ಅಗಮಿಸ್ಸ। ಥೇರೋ ಪನ ತಥಾ ಅಕತ್ವಾ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಅಕಾಸಿ। ಮಾ ತಥಾಗತಂ ವಿಹೇಸೇಸೀತಿ ಯಥಾ ಹಿ ಪುತ್ತೇಸು ವಿಹೇಸಿತೇಸು ಮಾತಾಪಿತರೋ ವಿಹೇಸಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇಸು ವಿಹೇಸಿತೇಸು ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ವಿಹೇಸಿತಾವ, ಜನಪದೇ ವಿಹೇಸಿತೇ ರಾಜಾ ವಿಹೇಸಿತೋವ ಹೋತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತಸಾವಕೇ ವಿಹೇಸಿತೇ ತಥಾಗತೋ ವಿಹೇಸಿತೋವ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಮಾ ತಥಾಗತಂ ವಿಹೇಸೇಸೀ’’ತಿ।
ಪಚ್ಚಗ್ಗಳೇ ಅಟ್ಠಾಸೀತಿ ಪತಿಅಗ್ಗಳೇವ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಅಗ್ಗಳಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕವಾಟಂ, ಮುಖೇನ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಪಣ್ಣಸಾಲತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿಪಣ್ಣಸಾಲಾಯ ಕವಾಟಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಟ್ಠಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫೦೭. ಭೂತಪುಬ್ಬಾಹಂ ಪಾಪಿಮಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ಇದಂ ದೇಸನಂ ಆರಭಿ? ಥೇರೋ ಕಿರ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಆಕಾಸಟ್ಠಕದೇವತಾನಂ ತಾವ ಮನುಸ್ಸಗನ್ಧೋ ಯೋಜನಸತೇ ಠಿತಾನಂ ಆಬಾಧಂ ಕರೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘ಯೋಜನಸತಂ ಖೋ ರಾಜಞ್ಞ ಮನುಸ್ಸಗನ್ಧೋ ದೇವೇ ಉಬ್ಬಾಧತೀ’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪೧೫)। ಅಯಂ ಪನ ಮಾರೋ ನಾಗರಿಕೋ ಪರಿಚೋಕ್ಖೋ ಮಹೇಸಕ್ಖೋ ಆನುಭಾವಸಮ್ಪನ್ನೋ ದೇವರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಮಮ ಕುಚ್ಛಿಯಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅನ್ತಾನಂ ಅನ್ತೋ ಪಕ್ಕಾಸಯೋಕಾಸೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅತಿವಿಯ ಪದುಟ್ಠೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಏವರೂಪಂ ನಾಮ
ಸೋ ಮೇ ತ್ವಂ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೋ ಹೋಸೀತಿ ಸೋ ತ್ವಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಮಯ್ಹಂ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯೋ ಹೋಸಿ। ಇದಂ ಪವೇಣಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ದೇವಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಪನ ಮಾರಸ್ಸ ಪಿತು ವಂಸೋ ಪಿತಾಮಹಸ್ಸ ವಂಸೋ ರಜ್ಜಂ ಕರೋನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಪುಞ್ಞವಸೇನ ದೇವಲೋಕೇ ದೇವರಾಜಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಯಾವತಾಯುಕಂ ಠತ್ವಾ ಚವತಿ। ಅಞ್ಞೋ ಏಕೋ ಅತ್ತನಾ ಕತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅಧಿಪತಿ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ಇತಿ ಅಯಂ ಮಾರೋಪಿ ತದಾ ತತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಪುನ ಕುಸಲಂ ಕತ್ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಪತಿಟ್ಠಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ವಿಧುರೋತಿ ವಿಗತಧುರೋ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಸದಿಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನಾತಿ ಅಪ್ಪದುಕ್ಖೇನ। ಪಸುಪಾಲಕಾತಿ ಅಜೇಳಕಪಾಲಕಾ। ಪಥಾವಿನೋತಿ ಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನಾ। ಕಾಯೇ ಉಪಚಿನಿತ್ವಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಚಿತಕಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ। ಅಗ್ಗಿಂ ದತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿಂಸೂತಿ ಏತ್ತಕೇನ ಸರೀರಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಚಿತಕಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಅಗ್ಗಿಂ ದತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿಂಸು। ಚಿತಕೋ ಪದೀಪಸಿಖಾ ವಿಯ ಪಜ್ಜಲಿ, ಥೇರಸ್ಸ ಉದಕಲೇಣಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲೋ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ। ಚೀವರಾನಿ ಪಪ್ಫೋಟೇತ್ವಾತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ವಿಗತಧೂಮೇ ಕಿಂಸುಕವಣ್ಣೇ ಅಙ್ಗಾರೇ ಮದ್ದಮಾನೋ ಚೀವರಾನಿ ವಿಧುನಿತ್ವಾ। ಸರೀರೇ ಪನಸ್ಸ ಉಸುಮಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಹೋಸಿ, ಚೀವರೇಸು ಅಂಸುಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಜ್ಝಾಯಿ, ಸಮಾಪತ್ತಿಫಲಂ ನಾಮೇತಂ।
೫೦೮. ಅಕ್ಕೋಸಥಾತಿ ದಸಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ಅಕ್ಕೋಸಥ। ಪರಿಭಾಸಥಾತಿ ವಾಚಾಯ ಪರಿಭಾಸಥ। ರೋಸೇಥಾತಿ ಘಟ್ಟೇಥ। ವಿಹೇಸೇಥಾತಿ ದುಕ್ಖಾಪೇಥ। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವಾಚಾಯ ಘಟ್ಟನಸ್ಸೇವ ಅಧಿವಚನಂ। ಯಥಾ ತಂ ದೂಸೀ ಮಾರೋತಿ ಯಥಾ ಏತೇಸಂ ದೂಸೀ ಮಾರೋ। ಲಭೇಥ ಓತಾರನ್ತಿ ಲಭೇಥ ಛಿದ್ದಂ, ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮುಣ್ಡಕಾತಿಆದೀಸು ಮುಣ್ಡೇ ಮುಣ್ಡಾತಿ ಸಮಣೇ ಚ ಸಮಣಾತಿ ಇಬ್ಭಾತಿ ಗಹಪತಿಕಾ। ಕಿಣ್ಹಾತಿ ಕಣ್ಹಾ, ಕಾಳಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬನ್ಧುಪಾದಾಪಚ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಬನ್ಧೂತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಪಾದಾಪಚ್ಚಾ, ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾದತೋ ಜಾತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇಸಂ ಕಿರ ಅಯಂ ಲದ್ಧಿ – ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಮುಖತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ, ಖತ್ತಿಯಾ ಉರತೋ, ವೇಸ್ಸಾ ನಾಭಿತೋ, ಸುದ್ದಾ ಜಾಣುತೋ, ಸಮಣಾ ಪಿಟ್ಠಿಪಾದತೋ’’ತಿ।
ಝಾಯಿನೋಸ್ಮಾ ಝಾಯಿನೋಸ್ಮಾತಿ ಝಾಯಿನೋ ಮಯಂ ಝಾಯಿನೋ ಮಯನ್ತಿ। ಮಧುರಕಜಾತಾತಿ ಆಲಸಿಯಜಾತಾ। ಝಾಯನ್ತೀತಿ ಚಿನ್ತಯನ್ತಿ। ಪಜ್ಝಾಯನ್ತೀತಿಆದೀನಿ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಾನಿ। ಮೂಸಿಕಂ ಮಗ್ಗಯಮಾನೋತಿ ಸಾಯಂ ಗೋಚರತ್ಥಾಯ ಸುಸಿರರುಕ್ಖತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ರುಕ್ಖಸಾಖಾಯ ಮೂಸಿಕಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ। ಸೋ ಕಿರ ಉಪಸನ್ತೂಪಸನ್ತೋ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಲೋವ ತಿಟ್ಠತಿ, ಸಮ್ಪತ್ತಕಾಲೇ ಮೂಸಿಕಂ ಸಹಸಾ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕೋತ್ಥೂತಿ ಸಿಙ್ಗಾಲೋ, ಸೋಣೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಸನ್ಧಿಸಮಲಸಙ್ಕಟಿರೇತಿ ಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ ಚ ಸಮಲೇ ಚ ಸಙ್ಕಟಿರೇ ಚ। ತತ್ಥ ಸನ್ಧಿ ನಾಮ ಘರಸನ್ಧಿ। ಸಮಲೋ ನಾಮ ಗೂಥನಿದ್ಧಮನಪನಾಳಿ। ಸಙ್ಕಟಿರಂ ನಾಮ ಸಙ್ಕಾರಟ್ಠಾನಂ। ವಹಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಕನ್ತಾರತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಛಿನ್ನವಹೋ। ಸನ್ಧಿಸಮಲಸಙ್ಕಟಿರೇತಿ ಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ ವಾ ಸಮಲೇ ವಾ ಸಙ್ಕಟಿರೇ ವಾ। ಸೋಪಿ ಹಿ ಬದ್ಧಗತ್ತೋ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಲೋ ಝಾಯತಿ।
ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಚೇ ಮಾರೋ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸರೀರೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಏವಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಕುಸಲಂ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಮಾರಸ್ಸೇವ ಭವೇಯ್ಯ। ಸರೀರೇ ಪನ ಅನಧಿಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ವಿಸಭಾಗವತ್ಥುಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತದಾ ಕಿರ ಸೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಖಿಪ್ಪಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಚ್ಛೇ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತೇ ವಿಯ, ಜಾಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಚ್ಛೇ ಗಣ್ಹನ್ತೇ ವಿಯ, ಲೇಪಯಟ್ಠಿಂ ಓಡ್ಡೇತ್ವಾ ಸಕುಣೇ ಬನ್ಧನ್ತೇ ವಿಯ, ಸುನಖೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅರಞ್ಞೇ ಮಿಗವಂ ಚರನ್ತೇ ವಿಯ, ಮಾತುಗಾಮೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಪಾನಭೂಮಿಯಂ ನಿಸಿನ್ನೇ ವಿಯ, ನಚ್ಚನ್ತೇ ವಿಯ, ಗಾಯನ್ತೇ ವಿಯ, ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನೇಸು ವಿಸಭಾಗಮನುಸ್ಸೇ ನಿಸಿನ್ನೇ ವಿಯ, ಠಿತೇ ವಿಯ ಚ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ। ಮನುಸ್ಸಾ ಅರಞ್ಞಗತಾಪಿ ವನಗತಾಪಿ ವಿಹಾರಗತಾಪಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾರಮ್ಮಣಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಥೇನ್ತಿ – ‘‘ಸಮಣಾ
೫೦೯. ಅನ್ವಾವಿಟ್ಠಾತಿ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರಿಂಸೂತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರಿಂಸು। ಕಕುಸನ್ಧಸ್ಸ ಪನ ಭಗವತೋ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಝಾನಪದಟ್ಠಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು।
೫೧೦. ಆಗತಿಂ ವಾ ಗತಿಂ ವಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಆಗಮನಟ್ಠಾನಂ ವಾ, ಚುತಿವಸೇನ ಗಮನಟ್ಠಾನಂ ವಾ ನ ಜಾನಾಮಿ। ಸಿಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಭವೇಯ್ಯ। ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಇಧಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಕರಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಪಸಾದಕರಂ। ಸೋ ಕಿರ ತದಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ದಸ್ಸನಟ್ಠಾನೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಕಾಸೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ವಿಯ, ಠಿತೇ ವಿಯ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸಿನ್ನೇ ವಿಯ, ಆಕಾಸೇ ಸೂಚಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೇ ವಿಯ, ಪೋತ್ಥಕಂ ವಾಚೇನ್ತೇ ವಿಯ, ಆಕಾಸೇ ಚೀವರಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಕಾಯಂ ಉತುಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತೇ ವಿಯ, ನವಪಬ್ಬಜಿತೇ ಆಕಾಸೇನ ಚರನ್ತೇ ವಿಯ, ತರುಣಸಾಮಣೇರೇ ಆಕಾಸೇ ಠತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಓಚಿನನ್ತೇ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ। ಮನುಸ್ಸಾ ಅರಞ್ಞಗತಾಪಿ ವನಗತಾಪಿ ವಿಹಾರಗತಾಪಿ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಥೇನ್ತಿ – ‘‘ಭಿಕ್ಖೂಸು ಅನ್ತಮಸೋ ಸಾಮಣೇರಾಪಿ ಏವಂಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಮಹಾನುಭಾವಾ, ಏತೇಸಂ ದಿನ್ನಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏತೇಸಂ ದೇಥ ಸಕ್ಕರೋಥಾ’’ತಿ। ತತೋ ಮನುಸ್ಸಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಕ್ಕರೋನ್ತಾ ಬಹುಂ ಪುಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಸಗ್ಗಪಥಪೂರಕಾ ಅಹೇಸುಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ।
೫೧೧. ಏಥ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ಕಾಯೇ ವಿಹರಥಾತಿ ಭಗವಾ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪಂ ಆಹಿಣ್ಡನ್ತೋ ಅನ್ತಮಸೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ –
‘‘ಅಸುಭಸಞ್ಞಾಪರಿಚಿತೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚೇತಸಾ ಬಹುಲಂ ವಿಹರತೋ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚಿತ್ತಂ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪತಿಕುಟತಿ
ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾಪರಿಚಿತೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚೇತಸಾ ಬಹುಲಂ ವಿಹರತೋ ರಸತಣ್ಹಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪತಿಕುಟತಿ
ಸಬ್ಬಲೋಕೇ ಅನಭಿರತಿಸಞ್ಞಾಪರಿಚಿತೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚೇತಸಾ ಬಹುಲಂ ವಿಹರತೋ ಲೋಕಚಿತ್ರೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪತಿಕುಟತಿ ಪತಿವತ್ತತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ವಾ ಪಾಟಿಕುಲ್ಯತಾ ವಾ ಸಣ್ಠಾತಿ।
ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಪರಿಚಿತೇನ
ಏಥ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸೀ ಕಾಯೇ ವಿಹರಥ, ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಿನೋ ಸಬ್ಬಲೋಕೇ ಅನಭಿರತಿಸಞ್ಞಿನೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸಿನೋತಿ। ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಕಥೇಸಿ। ತೇಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾಸವೇ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು, ಇಮಾನಿಪಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ರಾಗಸನ್ತಾನಿ ದೋಸಮೋಹಸನ್ತಾನಿ ರಾಗಪಟಿಘಾತಾನಿ ದೋಸಮೋಹಪಟಿಘಾತಾನಿ ಚಾತಿ।
೫೧೨. ಸಕ್ಖರಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅನ್ತೋಮುಟ್ಠಿಯಂ ತಿಟ್ಠನಪಮಾಣಂ ಪಾಸಾಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ಅಯಞ್ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾಪಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾನಂ ವಸೇನ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಂ ಉಪ್ಪಾದಾಪೇತ್ವಾಪಿ, ಓತಾರಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಇದಾನಿ ಸಹತ್ಥಾ ಉಪಕ್ಕಮಿತುಕಾಮೋ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಕುಮಾರಸ್ಸ ಸರೀರೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಏವರೂಪಂ ಪಾಸಾಣಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಕ್ಖರಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ।
ಸೀಸಂ ವೋ ಭಿನ್ದೀತಿ ಸೀಸಂ ಭಿನ್ದಿ, ಮಹಾಚಮ್ಮಂ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಮಂಸಂ ದ್ವೇಧಾ ಅಹೋಸಿ। ಸಕ್ಖರಾ ಪನಸ್ಸ ಸೀಸಕಟಾಹಂ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಿಂ ಆಹಚ್ಚೇವ ನಿವತ್ತಾ। ನಾಗಾಪಲೋಕಿತಂ ಅಪಲೋಕೇಸೀತಿ ಪಹಾರಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಯಥಾ ನಾಮ ಹತ್ಥಿನಾಗೋ
ಸಹಾಪಲೋಕನಾಯಾತಿ ಕಕುಸನ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪಲೋಕನೇನೇವ ಸಹ ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ। ತಮ್ಹಾ ಚ ಠಾನಾ ಚವೀತಿ ತಮ್ಹಾ ಚ ದೇವಟ್ಠಾನಾ ಚುತೋ, ಮಹಾನಿರಯಂ ಉಪಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚವಮಾನೋ ಹಿ ನ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಠಿತೋ ಚವತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಸವತ್ತಿದೇವಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಚುತೋ, ‘‘ಸಹಾಪಲೋಕನಾಯಾ’’ತಿ ಚ ವಚನತೋ ನ ಭಗವತೋ ಅಪಲೋಕಿತತ್ತಾ ಚುತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಚುತಿಕಾಲದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ ಹೇತಂ। ಉಳಾರೇ ಪನ ಮಹಾಸಾವಕೇ ವಿರದ್ಧತ್ತಾ ಕುದಾರಿಯಾ ಪಹಟಂ ವಿಯಸ್ಸ ಆಯು ತತ್ಥೇವ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಗತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಯೋ ನಾಮಧೇಯ್ಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಛಫಸ್ಸಾಯತನಿಕೋತಿ ಛಸು ಫಸ್ಸಾಯತನೇಸು ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಾಯ ವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ।
ಸಙ್ಕುಸಮಾಹತೋತಿ ಅಯಸೂಲೇಹಿ ಸಮಾಹತೋ। ಪಚ್ಚತ್ತವೇದನಿಯೋತಿ ಸಯಮೇವ ವೇದನಾಜನಕೋ। ಸಙ್ಕುನಾ ಸಙ್ಕು ಹದಯೇ ಸಮಾಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಅಯಸೂಲೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಯಸೂಲಂ ಹದಯಮಜ್ಝೇ ಸಮಾಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ನಿರಯೇ ಉಪಪನ್ನಾನಂ ತಿಗಾವುತೋ ಅತ್ತಭಾವೋ ಹೋತಿ, ಥೇರಸ್ಸಾಪಿ ತಾದಿಸೋ ಅಹೋಸಿ। ಅಥಸ್ಸ ಹಿ ನಿರಯಪಾಲಾ ತಾಲಕ್ಖನ್ಧಪಮಾಣಾನಿ ಅಯಸೂಲಾನಿ ಆದಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಾನಿ ಸಜೋತಿಭೂತಾನಿ ಸಯಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿವತ್ತಮಾನಾ, – ‘‘ಇಮಿನಾ ತೇ ಠಾನೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ
ವುಟ್ಠಾನಿಮನ್ತಿ ವಿಪಾಕವುಟ್ಠಾನವೇದನಂ। ಸಾ ಕಿರ ಮಹಾನಿರಯೇ ವೇದನಾತೋ ದುಕ್ಖತರಾ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ಹಿ ಸಿನೇಹಪಾನಸತ್ತಾಹತೋ ಪರಿಹಾರಸತ್ತಾಹಂ ದುಕ್ಖತರಂ, ಏವಂ ಮಹಾನಿರಯದುಕ್ಖತೋ ಉಸ್ಸದೇ ವಿಪಾಕವುಟ್ಠಾನವೇದನಾ ದುಕ್ಖತರಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಚ್ಛಸ್ಸಾತಿ ಪುರಿಸಸೀಸಞ್ಹಿ ವಟ್ಟಂ ಹೋತಿ, ಸೂಲೇನ ಪಹರನ್ತಸ್ಸ ಪಹಾರೋ ಠಾನಂ ನ ಲಭತಿ ಪರಿಗಲತಿ, ಮಚ್ಛಸೀಸಂ ಆಯತಂ ಪುಥುಲಂ, ಪಹಾರೋ ಠಾನಂ ಲಭತಿ
೫೧೩. ವಿಧುರಂ ಸಾವಕಮಾಸಜ್ಜಾತಿ ವಿಧುರಂ ಸಾವಕಂ ಘಟ್ಟಯಿತ್ವಾ। ಪಚ್ಚತ್ತವೇದನಾತಿ ಸಯಮೇವ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕವೇದನಾಜನಕಾ। ಈದಿಸೋ ನಿರಯೋ ಆಸೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿರಯೋ ದೇವದೂತಸುತ್ತೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಕಣ್ಹ-ದುಕ್ಖಂ ನಿಗಚ್ಛಸೀತಿ ಕಾಳಕ-ಮಾರ, ದುಕ್ಖಂ ವಿನ್ದಿಸ್ಸಸಿ। ಮಜ್ಝೇ ಸರಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಉದಕಂ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತವಿಮಾನಾನಿ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವೇಳುರಿಯಸ್ಸ ವಿಯ ವಣ್ಣೋ ಹೋತಿ, ಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕೇ ಜಲಿತನಳಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ ಚ ನೇಸಂ ಅಚ್ಚಿಯೋ ಜೋತನ್ತಿ, ಪಭಸ್ಸರಾ ಪಭಾಸಮ್ಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ವಿಮಾನೇಸು ನೀಲಭೇದಾದಿವಸೇನ ನಾನತ್ತವಣ್ಣಾ ಅಚ್ಛರಾ ನಚ್ಚನ್ತಿ। ಯೋ ಏತಮಭಿಜಾನಾತೀತಿ ಯೋ ಏತಂ ವಿಮಾನವತ್ಥುಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮೇತ್ಥ ವಿಮಾನಪೇತವತ್ಥುಕೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠೇನ ಕಮ್ಪಯೀತಿ ಇದಂ ಪಾಸಾದಕಮ್ಪನಸುತ್ತೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ। ಯೋ ವೇಜಯನ್ತಂ ಪಾಸಾದನ್ತಿ ಇದಂ ಚೂಳತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯವಿಮುತ್ತಿಸುತ್ತೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ। ಸಕ್ಕಂ ಸೋ ಪರಿಪುಚ್ಛತೀತಿ ಇದಮ್ಪಿ ತೇನೇವ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ। ಸುಧಮ್ಮಾಯಾಭಿತೋ ಸಭನ್ತಿ ಸುಧಮ್ಮಸಭಾಯ ಸಮೀಪೇ, ಅಯಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಸುಧಮ್ಮಸಭಾವ, ನ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ। ಸುಧಮ್ಮಸಭಾವಿರಹಿತೋ ಹಿ ದೇವಲೋಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ।
ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಪಭಸ್ಸರನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ
ವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಅಫಸ್ಸಯೀತಿ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಫುಸಿ। ವನನ್ತಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಂ। ಪುಬ್ಬವಿದೇಹಾನನ್ತಿ ಪುಬ್ಬವಿದೇಹಾನಞ್ಚ ದೀಪಂ। ಯೇ ಚ ಭೂಮಿಸಯಾ ನರಾತಿ ಭೂಮಿಸಯಾ ನರಾ ನಾಮ ಅಪರಗೋಯಾನಕಾ ಚ ಉತ್ತರಕುರುಕಾ ಚ। ತೇಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಫುಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ಥೋ ನನ್ದೋಪನನ್ದದಮನೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ವತ್ಥು ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಇದ್ಧಿಕಥಾಯ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ। ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವೀತಿ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭಿ। ಆಸಂ ಮಾ ಅಕಾಸಿ ಭಿಕ್ಖೂಸೂತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿಹೇಸೇಮೀತಿ ಏತಂ ಆಸಂ ಮಾ ಅಕಾಸಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ।
ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ
ಮಾರತಜ್ಜನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಞ್ಚಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮೂಲಪಣ್ಣಾಸಟ್ಠಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।